৬. উপযৰগ্গো
১. উপযসুত্তং
৫৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘উপযো [উপাযো (বহূসু)], ভিক্খৰে, অৰিমুত্তো, অনুপযো ৰিমুত্তো. রূপুপযং [রূপূপাযং (সী. স্যা. কং.), রূপুপাযং (পী. ক.)] ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, রূপারম্মণং রূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৰেদনুপযং ৰা…পে… সঞ্ঞুপযং ৰা…পে… সঙ্খারুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খারারম্মণং সঙ্খারপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য’’.
‘‘যো, ভিক্খৰে, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্র রূপা অঞ্ঞত্র ৰেদনায অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি ৰিঞ্ঞাণস্স আগতিং ৰা গতিং ৰা চুতিং ৰা উপপত্তিং ৰা ৰুদ্ধিং ৰা ৰিরূল়্হিং ৰা ৰেপুল্লং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘রূপধাতুযা চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৰেদনাধাতুযা চে, ভিক্খৰে… সঞ্ঞাধাতুযা চে ভিক্খৰে… সঙ্খারধাতুযা চে ভিক্খৰে… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং অনভিসঙ্খচ্চৰিমুত্তং. ৰিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. বীজসুত্তং
৫৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, বীজজাতানি. কতমানি পঞ্চ? মূলবীজং, খন্ধবীজং, অগ্গবীজং, ফলুবীজং, বীজবীজঞ্ঞেৰ পঞ্চমং. ইমানি চস্সু, ভিক্খৰে, পঞ্চ বীজজাতানি অখণ্ডানি অপূতিকানি অৰাতাতপহতানি সারাদানি [সারাদাযীনি (কত্থচি)] সুখসযিতানি, পথৰী [পঠৰী (সী. স্যা. কং. পী.)] চ নাস্স, আপো চ নাস্স; অপি নুমানি [অপি নু ইমানি (সী. পী.)], ভিক্খৰে, পঞ্চ বীজজাতানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইমানি চস্সু, ভিক্খৰে, পঞ্চ বীজজাতানি অখণ্ডানি…পে… সুখসযিতানি, পথৰী চ অস্স, আপো চ অস্স; অপি নুমানি, ভিক্খৰে, পঞ্চ বীজজাতানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পথৰীধাতু, এৰং চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দট্ঠব্বা. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আপোধাতু, এৰং নন্দিরাগো দট্ঠব্বো. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পঞ্চ বীজজাতানি, এৰং ৰিঞ্ঞাণং সাহারং দট্ঠব্বং’’.
‘‘রূপুপযং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, রূপারম্মণং রূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৰেদনুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য…পে… সঞ্ঞুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য…পে… সঙ্খারুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খারারম্মণং সঙ্খারপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য.
‘‘যো, ভিক্খৰে, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্র রূপা অঞ্ঞত্র ৰেদনায অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি ৰিঞ্ঞাণস্স আগতিং ৰা গতিং ৰা চুতিং ৰা উপপত্তিং ৰা ৰুদ্ধিং ৰা ৰিরূল়্হিং ৰা ৰেপুল্লং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘রূপধাতুযা চেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৰেদনাধাতুযা চে… সঞ্ঞাধাতুযা চে… সঙ্খারধাতুযা চে… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং অনভিসঙ্খচ্চৰিমুত্তং. ৰিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দুতিযং.
৩. উদানসুত্তং
৫৫. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো ভগৰা উদানং উদানেসি – ‘‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতী’তি – এৰং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতী’তি – এৰং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি?
‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী…পে… সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং.
‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং ৰেদনং ‘অনিচ্চা ৰেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চে সঙ্খারে ‘অনিচ্চা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘দুক্খং রূপং ‘দুক্খং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খং ৰেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খারে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘অনত্তং রূপং ‘অনত্তা রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং ৰেদনং ‘অনত্তা ৰেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং সঞ্ঞং ‘অনত্তা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তে সঙ্খারে ‘অনত্তা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সঙ্খতং রূপং ‘সঙ্খতং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, সঙ্খতং ৰেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খারে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. রূপং ৰিভৰিস্সতীতি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰেদনা ৰিভৰিস্সতি… সঞ্ঞা ৰিভৰিস্সতি… সঙ্খারা ৰিভৰিস্সন্তি… ৰিঞ্ঞাণং ৰিভৰিস্সতীতি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খু, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি.
‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৰেদনং… অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খারে… অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং রূপং…পে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং… অনত্তং রূপং…পে… অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খতং রূপং…পে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. রূপং ৰিভৰিস্সতীতি যথাভূতং পজানাতি. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং ৰিভৰিস্সতীতি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘সো রূপস্স ৰিভৰা, ৰেদনায ৰিভৰা, সঞ্ঞা ৰিভৰা, সঙ্খারানং ৰিভৰা, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিভৰা, এৰং খো, ভিক্খু, ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতী’তি – এৰং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি. ‘‘এৰং অধিমুচ্চমানো, ভন্তে, ভিক্খু ছিন্দেয্য ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি.
‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অতসিতাযে ঠানে তাসং আপজ্জতি. তাসো হেসো [হেসা (ক.)] ভিক্খু অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স – ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খু, অরিযসাৰকো অতসিতাযে ঠানে ন তাসং আপজ্জতি. ন হেসো [ন হেসা (ক.)], ভিক্খু, তাসো সুতৰতো অরিযসাৰকস্স – ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতী’তি. রূপুপযং ৰা, ভিক্খু, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, রূপারম্মণং রূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৰেদনুপযং ৰা, ভিক্খু… সঞ্ঞুপযং ৰা, ভিক্খু… সঙ্খারুপযং ৰা, ভিক্খু, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খারারম্মণং সঙ্খারপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য.
‘‘যো [সো (সব্বত্থ)] ভিক্খু এৰং ৰদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্র রূপা, অঞ্ঞত্র ৰেদনায, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায, অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি ৰিঞ্ঞাণস্স আগতিং ৰা গতিং ৰা চুতিং ৰা উপপত্তিং ৰা ৰুদ্ধিং ৰা ৰিরূল়্হিং ৰা ৰেপুল্লং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘রূপধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৰেদনাধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… সঞ্ঞাধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… সঙ্খারধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো রাগো পহীনো হোতি. রাগস্স পহানা ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণং পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং অনভিসঙ্খারঞ্চ ৰিমুত্তং. ৰিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি…পে… নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খু, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’তি. ততিযং.
৪. উপাদানপরিপৰত্তসুত্তং
৫৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চতুপরিৰট্টং যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চতুপরিৰট্টং যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং’’.
‘‘কথঞ্চ চতুপরিৰট্টং? রূপং অব্ভঞ্ঞাসিং, রূপসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং, রূপনিরোধং অব্ভঞ্ঞাসিং, রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰিঞ্ঞাণসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰিঞ্ঞাণনিরোধং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং? চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, রূপং. আহারসমুদযা রূপসমুদযো; আহারনিরোধা রূপনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো রূপনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপং অভিঞ্ঞায…পে… এৰং রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায, রূপস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তা তে সুৰিমুত্তা. যে সুৰিমুত্তা তে কেৰলিনো. যে কেৰলিনো ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰেদনা? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৰেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৰেদনা, জিৰ্হাসম্ফস্সজা ৰেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৰেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনা. ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনাসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনানিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনানিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৰেদনায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনং অভিঞ্ঞায…পে… এৰং ৰেদনানিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায…পে… ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা? ছযিমে, ভিক্খৰে, সঞ্ঞাকাযা – রূপসঞ্ঞা, সদ্দসঞ্ঞা, গন্ধসঞ্ঞা, রসসঞ্ঞা, ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ধম্মসঞ্ঞা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা. ফস্সসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযো; ফস্সনিরোধা সঞ্ঞানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঞ্ঞানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি…পে… ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সঙ্খারা? ছযিমে, ভিক্খৰে, চেতনাকাযা – রূপসঞ্চেতনা, সদ্দসঞ্চেতনা, গন্ধসঞ্চেতনা, রসসঞ্চেতনা, ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা, ধম্মসঞ্চেতনা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. ফস্সসমুদযা সঙ্খারসমুদযো; ফস্সনিরোধা সঙ্খারনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্খারনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং সঙ্খারে অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায সঙ্খারানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং সঙ্খারে অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায সঙ্খারানং নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তা, তে সুৰিমুত্তা. যে সুৰিমুত্তা, তে কেৰলিনো. যে কেৰলিনো ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোৰিঞ্ঞাণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং. নামরূপসমুদযা ৰিঞ্ঞাণসমুদযো; নামরূপনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তা, তে সুৰিমুত্তা. যে সুৰিমুত্তা, তে কেৰলিনো. যে কেৰলিনো ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযা’’তি. চতুত্থং.
৫. সত্তট্ঠানসুত্তং
৫৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সত্তট্ঠানকুসলো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিৰিধূপপরিক্খী ইমস্মিং ধম্মৰিনযে কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসোতি ৰুচ্চতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্তট্ঠানকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং পজানাতি, রূপসমুদযং পজানাতি, রূপনিরোধং পজানাতি, রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি; রূপস্স অস্সাদং পজানাতি, রূপস্স আদীনৰং পজানাতি, রূপস্স নিস্সরণং পজানাতি; ৰেদনং পজানাতি … সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং পজানাতি, ৰিঞ্ঞাণসমুদযং পজানাতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধং পজানাতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি; ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং পজানাতি, ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰং পজানাতি, ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং পজানাতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং? চত্তারো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, রূপং. আহারসমুদযা রূপসমুদযো; আহারনিরোধা রূপনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো রূপনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যং রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং রূপস্স অস্সাদো. যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং রূপস্স আদীনৰো. যো রূপস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং রূপস্স নিস্সরণং.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৰং রূপস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপস্স আদীনৰং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপস্স নিস্সরণং অভিঞ্ঞায রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৰং রূপস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপস্স আদীনৰং অভিঞ্ঞায, এৰং রূপস্স নিস্সরণং অভিঞ্ঞায রূপস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তা, তে সুৰিমুত্তা. যে সুৰিমুত্তা, তে কেৰলিনো. যে কেৰলিনো ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰেদনা? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনা. ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যং ৰেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰেদনায অস্সাদো. যা ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা – অযং ৰেদনায আদীনৰো. যো ৰেদনায ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং ৰেদনায নিস্সরণং.
‘‘যে হি, কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনাসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনানিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনানিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৰং ৰেদনায অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনায আদীনৰং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰেদনায নিস্সরণং অভিঞ্ঞায ৰেদনায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনং অভিঞ্ঞায…পে… ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা? ছযিমে, ভিক্খৰে, সঞ্ঞাকাযা – রূপসঞ্ঞা, সদ্দসঞ্ঞা, গন্ধসঞ্ঞা, রসসঞ্ঞা, ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ধম্মসঞ্ঞা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা. ফস্সসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযো; ফস্সনিরোধা সঞ্ঞানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঞ্ঞানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি…পে… ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সঙ্খারা? ছযিমে, ভিক্খৰে, চেতনাকাযা – রূপসঞ্চেতনা, সদ্দসঞ্চেতনা, গন্ধসঞ্চেতনা, রসসঞ্চেতনা, ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা, ধম্মসঞ্চেতনা. ইমে ৰুচ্চন্তি ভিক্খৰে, সঙ্খারা. ফস্সসমুদযা সঙ্খারসমুদযো; ফস্সনিরোধা সঙ্খারনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্খারনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যং সঙ্খারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং সঙ্খারানং অস্সাদো. যে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা – অযং সঙ্খারানং আদীনৰো. যো সঙ্খারেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং সঙ্খারানং নিস্সরণং.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং সঙ্খারে অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায…পে… সঙ্খারানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি…পে… ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোৰিঞ্ঞাণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং. নামরূপসমুদযা ৰিঞ্ঞাণসমুদযো; নামরূপনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যং ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো. যো ৰিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং অভিঞ্ঞায ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে গাধন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰং অভিঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং অভিঞ্ঞায ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তা, তে সুৰিমুত্তা. যে সুৰিমুত্তা, তে কেৰলিনো. যে কেৰলিনো ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্তট্ঠানকুসলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিৰিধূপপরিক্খী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধাতুসো উপপরিক্খতি, আযতনসো উপপরিক্খতি, পটিচ্চসমুপ্পাদসো উপপরিক্খতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিৰিধূপপরিক্খী হোতি. সত্তট্ঠানকুসলো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিৰিধূপপরিক্খী, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে কেৰলী ৰুসিতৰা ‘উত্তমপুরিসো’তি ৰুচ্চতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সম্মাসম্বুদ্ধসুত্তং
৫৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো রূপস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৰুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাৰিমুত্তো রূপস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি.
‘‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰেদনায নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৰুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাৰিমুত্তো ৰেদনায নিব্বিদা…পে… পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি.
‘‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৰুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাৰিমুত্তো ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি.
‘‘তত্র খো, ভিক্খৰে, কো ৰিসেসো, কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং. পী. ক.)], কিং নানাকরণং, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঞ্ঞাৰিমুত্তেন ভিক্খুনা’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা ভগৰংপটিসরণা. সাধু ৰত, ভন্তে, ভগৰন্তঞ্ঞেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা [সঞ্জানেতা (স্যা. কং.)], অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা মগ্গঞ্ঞূ, মগ্গৰিদূ, মগ্গকোৰিদো; মগ্গানুগা চ, ভিক্খৰে, এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছাসমন্নাগতা. অযং খো, ভিক্খৰে, ৰিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকরণং তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঞ্ঞাৰিমুত্তেন ভিক্খুনা’’তি. ছট্ঠং.
৭. অনত্তলক্খণসুত্তং
৫৯. একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’’তি.
‘‘ৰেদনা অনত্তা. ৰেদনা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰেদনা আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰেদনা অনত্তা, তস্মা ৰেদনা আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’’’তি.
‘‘সঞ্ঞা অনত্তা…পে… সঙ্খারা অনত্তা. সঙ্খারা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্সংসু, নযিদং সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তেয্যুং, লব্ভেথ চ সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’ন্তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সঙ্খারা অনত্তা, তস্মা সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তন্তি, ন চ লব্ভতি সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’’’ন্তি.
‘‘ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, তস্মা ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তা ৰা বহিদ্ধা ৰা…পে… যা দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বা ৰেদনা – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা…পে… যে দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বে সঙ্খারা – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুং [অভিনন্দুন্তি (ক.)].
ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে পঞ্চৰগ্গিযানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসূতি. সত্তমং.
৮. মহালিসুত্তং
৬০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো মহালি লিচ্ছৰি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি …পে… একমন্তং নিসিন্নো খো মহালি লিচ্ছৰি ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘পূরণো, ভন্তে, কস্সপো এৰমাহ – ‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’তি. ইধ, ভগৰা কিমাহা’’তি?
‘‘অত্থি, মহালি, হেতু অত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. অত্থি, মহালি, হেতু, অত্থি পচ্চযো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা; সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু কতমো পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; কথং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তী’’তি?
‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা রূপস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা রূপস্মিং সারজ্জন্তি; সারাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; এৰং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.
‘‘ৰেদনা চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খা অভৰিস্স দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা ৰেদনায সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰেদনা সুখা সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰেদনায সারজ্জন্তি; সারাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৰম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.
‘‘সঞ্ঞা চ হিদং, মহালি…পে… সঙ্খারা চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খা অভৰিস্সংসু দুক্খানুপতিতা দুক্খাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা সঙ্খারেসু সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, সঙ্খারা সুখা সুখানুপতিতা সুখাৰক্কন্তা অনৰক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা সঙ্খারেসু সারজ্জন্তি; সারাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৰম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.
‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৰিস্স দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰিঞ্ঞাণং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং সারজ্জন্তি; সারাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৰম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তী’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু কতমো পচ্চযো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা; কথং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি? ‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তসুখং অভৰিস্স সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, নযিদং সত্তা রূপস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, রূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, তস্মা সত্তা রূপস্মিং নিব্বিন্দন্তি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জন্তি; ৰিরাগা ৰিসুজ্ঝন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো, সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা. এৰং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তি’’.
‘‘ৰেদনা চ হিদং, মহালি, একন্তসুখা অভৰিস্স…পে… সঞ্ঞা চ হিদং, মহালি…পে… সঙ্খারা চ হিদং, মহালি, একন্তসুখা অভৰিস্সংসু…পে… ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তসুখং অভৰিস্স সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং দুক্খেন, নযিদং সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰিঞ্ঞাণং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্তং অনৰক্কন্তং সুখেন, তস্মা সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দন্তি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জন্তি; ৰিরাগা ৰিসুজ্ঝন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো, সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা. এৰম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি. অট্ঠমং.
৯. আদিত্তসুত্তং
৬১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, আদিত্তং, ৰেদনা আদিত্তা, সঞ্ঞা আদিত্তা, সঙ্খারা আদিত্তা, ৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খারেসুপি… ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. নৰমং.
১০. নিরুত্তিপথসুত্তং
৬২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, নিরুত্তিপথা অধিৰচনপথা পঞ্ঞত্তিপথা অসঙ্কিণ্ণা অসঙ্কিণ্ণপুব্বা, ন সঙ্কীযন্তি, ন সঙ্কীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমে তযো? যং, ভিক্খৰে, রূপং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘যা ৰেদনা অতীতা নিরুদ্ধা ৰিপরিণতা ‘অহোসী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খারা অতীতা নিরুদ্ধা ৰিপরিণতা ‘অহেসু’ন্তি তেসং সঙ্খা, ‘অহেসু’ন্তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘অহেসু’ন্তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তেসং সঙ্খা ‘ভৰিস্সন্তী’’’তি.
‘‘যং ৰিঞ্ঞাণং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘যং, ভিক্খৰে, রূপং অজাতং অপাতুভূতং, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স সঙ্খা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.
‘‘যা ৰেদনা অজাতা অপাতুভূতা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.
‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খারা অজাতা অপাতুভূতা, ‘ভৰিস্সন্তী’তি তেসং সঙ্খা, ‘ভৰিস্সন্তী’তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘ভৰিস্সন্তী’তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তেসং সঙ্খা ‘অহেসু’’’ন্তি.
‘‘যং ৰিঞ্ঞাণং অজাতং অপাতুভূতং, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স সঙ্খা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘ভৰিস্সতী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.
‘‘যং, ভিক্খৰে, রূপং জাতং পাতুভূতং, ‘অত্থী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘যা ৰেদনা জাতা পাতুভূতা, ‘অত্থী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খারা জাতা পাতুভূতা, ‘অত্থী’তি তেসং সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অহেসু’ন্তি, ন তেসং সঙ্খা, ‘ভৰিস্সন্তী’’’তি.
‘‘যং ৰিঞ্ঞাণং জাতং পাতুভূতং, ‘অত্থী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো নিরুত্তিপথা অধিৰচনপথা পঞ্ঞত্তিপথা অসঙ্কিণ্ণা অসঙ্কিণ্ণপুব্বা, ন সঙ্কীযন্তি, ন সঙ্কীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. যেপি তে, ভিক্খৰে, অহেসুং উক্কলা ৰস্সভঞ্ঞা [ওক্কলা ৰযভিঞ্ঞা (ম. নি. ৩.৩৪৩)] অহেতুকৰাদা অকিরিযৰাদা নত্থিকৰাদা, তেপিমে তযো নিরুত্তিপথে অধিৰচনপথে পঞ্ঞত্তিপথে ন গরহিতব্বং নপ্পটিক্কোসিতব্বং অমঞ্ঞিংসু. তং কিস্স হেতু? নিন্দাঘট্টনব্যারোসউপারম্ভভযা’’তি [নিন্দাব্যারোসউপারম্ভভযাতি (সী. স্যা. কং. পী.) ম. নি. ৩.৩৪৩].
উপযৰগ্গো ছট্ঠো.
তস্সুদ্দানং –
উপযো বীজং উদানং, উপাদানপরিৰত্তং;
সত্তট্ঠানঞ্চ সম্বুদ্ধো, পঞ্চমহালি আদিত্তা.
ৰগ্গো নিরুত্তিপথেন চাতি.