৫. অত্তদীপৰগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তং
৪৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৰে, ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা. অত্তদীপানং, ভিক্খৰে, ৰিহরতং অত্তসরণানং অনঞ্ঞসরণানং, ধম্মদীপানং ধম্মসরণানং অনঞ্ঞসরণানং যোনি উপপরিক্খিতব্বা. কিংজাতিকা সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা, কিংপহোতিকা’’তি?
‘‘কিংজাতিকা চ, ভিক্খৰে, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা, কিংপহোতিকা? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো, রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং রূপং ৰিপরিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানং. তস্স সা ৰেদনা ৰিপরিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.
‘‘রূপস্স ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামং ৰিরাগং নিরোধং [ৰিপরিণাম ৰিরাগ নিরোধং (সী.)], পুব্বে চেৰ রূপং এতরহি চ সব্বং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মন্তি, এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং সুখং ৰিহরতি, সুখৰিহারী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনায ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামং ৰিরাগং নিরোধং, পুব্বে চেৰ ৰেদনা এতরহি চ সব্বা ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মাতি, এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং সুখং ৰিহরতি, সুখৰিহারী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞায… সঙ্খারানং ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামং ৰিরাগং নিরোধং, পুব্বে চেৰ সঙ্খারা এতরহি চ সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মাতি, এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং সুখং ৰিহরতি, সুখৰিহারী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণস্স ত্ৰেৰ, ভিক্খৰে, অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামং ৰিরাগং নিরোধং, পুব্বে চেৰ ৰিঞ্ঞাণং এতরহি চ সব্বং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মন্তি, এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং সুখং ৰিহরতি, সুখৰিহারী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৰুচ্চতী’’তি. পঠমং.
২. পটিপদাসুত্তং
৪৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সক্কাযসমুদযগামিনিঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, পটিপদং দেসেস্সামি, সক্কাযনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদং. তং সুণাথ. কতমা চ, ভিক্খৰে, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো, রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা’তি. ইতি হিদং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি ‘দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনা’তি. অযমেৰেত্থ অত্থো’’.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো, ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ন ৰেদনং অত্ততো… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা, সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা’তি. ইতি হিদং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি ‘দুক্খনিরোধগামিনী সমনুপস্সনা’তি. অযমেৰেত্থ অত্থো’’তি. দুতিযং.
৩. অনিচ্চসুত্তং
৪৫. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো চিত্তং ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰেদনা অনিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো চিত্তং ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. রূপধাতুযা চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চিত্তং ৰিরত্তং ৰিমুত্তং হোতি অনুপাদায আসৰেহি, ৰেদনাধাতুযা…পে… সঞ্ঞাধাতুযা… সঙ্খারধাতুযা… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চিত্তং ৰিরত্তং ৰিমুত্তং হোতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং [সন্তুস্সিতং (ক. সী. পী. ক.)]. সন্তুসিতত্তা ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তং
৪৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰেদনা অনিচ্চা… সঞ্ঞা অনিচ্চা… সঙ্খারা অনিচ্চা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.
‘‘এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো পুব্বন্তানুদিট্ঠিযো ন হোন্তি. পুব্বন্তানুদিট্ঠীনং অসতি, অপরন্তানুদিট্ঠিযো ন হোন্তি. অপরন্তানুদিট্ঠীনং অসতি, থামসো [থামসা (সী. স্যা. কং.)] পরামাসো ন হোতি. থামসে [থামসা (সী. স্যা. কং.), থামসো (ক.)] পরামাসে অসতি রূপস্মিং… ৰেদনায … সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণস্মিং চিত্তং ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. চতুত্থং.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তং
৪৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বেতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরং. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং’’.
‘‘ইতি অযঞ্চেৰ সমনুপস্সনা ‘অস্মী’তি চস্স অৰিগতং [অধিগতং (বহূসু)] হোতি. ‘অস্মী’তি খো পন, ভিক্খৰে, অৰিগতে পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অৰক্কন্তি হোতি – চক্খুন্দ্রিযস্স সোতিন্দ্রিযস্স ঘানিন্দ্রিযস্স জিৰ্হিন্দ্রিযস্স কাযিন্দ্রিযস্স. অত্থি, ভিক্খৰে, মনো, অত্থি ধম্মা, অত্থি অৰিজ্জাধাতু. অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স ‘অস্মী’তিপিস্স হোতি; ‘অযমহমস্মী’তিপিস্স হোতি; ‘ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘ন ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স হোতি’’.
‘‘তিট্ঠন্তেৰ খো [তিট্ঠন্তি খো পন (সী. স্যা. কং. পী.)], ভিক্খৰে, তত্থেৰ [তথেৰ (কত্থচি)] পঞ্চিন্দ্রিযানি. অথেত্থ সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অৰিজ্জা পহীযতি, ৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. তস্স অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা ‘অস্মী’তিপিস্স ন হোতি; ‘অযমহমস্মী’তিপিস্স ন হোতি; ‘ভৰিস্স’ন্তি… ‘ন ভৰিস্স’ন্তি… রূপী… অরূপী … সঞ্ঞী… অসঞ্ঞী… ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তিপিস্স ন হোতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. খন্ধসুত্তং
৪৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চ, ভিক্খৰে, খন্ধে দেসেস্সামি, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা…পে… অযং ৰুচ্চতি সঙ্খারক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা’’.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং, অযং ৰুচ্চতি রূপুপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা দূরে সন্তিকে ৰা সাসৰা উপাদানিযা, অযং ৰুচ্চতি ৰেদনুপাদানক্খন্ধো. যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যা দূরে সন্তিকে ৰা সাসৰা উপাদানিযা, অযং ৰুচ্চতি সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো. যে কেচি সঙ্খারা…পে… সাসৰা উপাদানিযা, অযং ৰুচ্চতি সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং, অযং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি. ছট্ঠং.
৭. সোণসুত্তং
৪৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো সোণো গহপতিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি …পে… একমন্তং নিসিন্নং খো সোণং গহপতিপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যে হি কেচি, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনিচ্চেন রূপেন দুক্খেন ৰিপরিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চায ৰেদনায দুক্খায ৰিপরিণামধম্মায ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চায সঞ্ঞায… অনিচ্চেহি সঙ্খারেহি দুক্খেহি ৰিপরিণামধম্মেহি ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চেন ৰিঞ্ঞাণেন দুক্খেন ৰিপরিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৰা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স অদস্সনা?
‘‘যে চ খো কেচি, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনিচ্চেন রূপেন দুক্খেন ৰিপরিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স দস্সনা? অনিচ্চায ৰেদনায… অনিচ্চায সঞ্ঞায… অনিচ্চেহি সঙ্খারেহি… অনিচ্চেন ৰিঞ্ঞাণেন দুক্খেন ৰিপরিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স দস্সনা?
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তস্মাতিহ, সোণ, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘এৰং পস্সং, সোণ, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযসোণসুত্তং
৫০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো সোণো গহপতিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সোণং গহপতিপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যে হি কেচি, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা রূপং নপ্পজানন্তি, রূপসমুদযং নপ্পজানন্তি, রূপনিরোধং নপ্পজানন্তি, রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; ৰেদনং নপ্পজানন্তি, ৰেদনাসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৰেদনানিরোধং নপ্পজানন্তি, ৰেদনানিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; সঞ্ঞং নপ্পজানন্তি…পে… সঙ্খারে নপ্পজানন্তি, সঙ্খারসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; ৰিঞ্ঞাণং নপ্পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধং নপ্পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা রূপং পজানন্তি, রূপসমুদযং পজানন্তি, রূপনিরোধং পজানন্তি, রূপনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; ৰেদনং পজানন্তি…পে… সঞ্ঞং পজানন্তি… সঙ্খারে পজানন্তি… ৰিঞ্ঞাণং পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণসমুদযং পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধং পজানন্তি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. তে চ খো মে, সোণ, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. অট্ঠমং.
৯. নন্দিক্খযসুত্তং
৫১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অনিচ্চঞ্ঞেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. অনিচ্চঞ্ঞেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰেদনং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. অনিচ্চেযেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সঞ্ঞং অনিচ্চন্তি পস্সতি…পে… অনিচ্চেযেৰ ভিক্খৰে, ভিক্খু সঙ্খারে অনিচ্চাতি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. অনিচ্চঞ্ঞেৰ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতী’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযনন্দিক্খযসুত্তং
৫২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসি করোথ, রূপানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. রূপং, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসো মনসি করোন্তো, রূপানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো রূপস্মিং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. ৰেদনং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসি করোথ, ৰেদনানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. ৰেদনং, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসো মনসি করোন্তো, ৰেদনানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো ৰেদনায নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞং ভিক্খৰে… সঙ্খারে, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসি করোথ, সঙ্খারানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. সঙ্খারে, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসো মনসি করোন্তো, সঙ্খারানিচ্চতং যথাভূতং সমনুপস্সন্তো সঙ্খারেসু নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসি করোথ, ৰিঞ্ঞাণানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসো মনসি করোন্তো, ৰিঞ্ঞাণানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতী’’তি. দসমং.
অত্তদীপৰগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
অত্তদীপা পটিপদা, দ্ৰে চ হোন্তি অনিচ্চতা;
সমনুপস্সনা খন্ধা, দ্ৰে সোণা দ্ৰে নন্দিক্খযেন চাতি.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.
তস্স মূলপণ্ণাসকস্স ৰগ্গুদ্দানং –
নকুলপিতা অনিচ্চো চ, ভারো নতুম্হাকেন চ;
অত্তদীপেন পঞ্ঞাসো, পঠমো তেন পৰুচ্চতীতি.