৩. ভারৰগ্গো

১. ভারসুত্তং

২২. সাৰত্থিযং … তত্র খো … ‘‘ভারঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি ভারহারঞ্চ ভারাদানঞ্চ ভারনিক্খেপনঞ্চ. তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, ভারো? পঞ্চুপাদানক্খন্ধা তিস্স ৰচনীযং. কতমে পঞ্চ? রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভারো’’.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ভারহারো? পুগ্গলো তিস্স ৰচনীযং. য্ৰাযং আযস্মা এৰংনামো এৰংগোত্তো; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভারহারো.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ভারাদানং? যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা [পোনোব্ভৰিকা (স্যা. কং. ক.)] নন্দীরাগসহগতা [নন্দিরাগসহগতা (সব্বত্থ)] তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভারাদানং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ভারনিক্খেপনং? যো তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভারনিক্খেপন’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান [ৰত্ৰা (সী.) এৰমীদিসেসু ঠানেসু] সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা, ভারহারো চ পুগ্গলো;

ভারাদানং দুখং লোকে, ভারনিক্খেপনং সুখং.

‘‘নিক্খিপিত্ৰা গরুং ভারং, অঞ্ঞং ভারং অনাদিয;

সমূলং তণ্হমব্বুয্হ [তণ্হমব্ভুয্হ (পী. ক.)], নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;

২. পরিঞ্ঞসুত্তং

২৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পরিঞ্ঞেয্যে চ, ভিক্খৰে, ধম্মে দেসেস্সামি পরিঞ্ঞঞ্চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা? রূপং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৰেদনা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঞ্ঞা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঙ্খারা পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৰিঞ্ঞাণং পরিঞ্ঞেয্যো ধম্মো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. কতমা চ, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞা? যো, ভিক্খৰে, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞা’’তি. দুতিযং.

৩. অভিজানসুত্তং

২৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; ৰেদনং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; সঞ্ঞং অনভিজানং… সঙ্খারে অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; ৰিঞ্ঞাণং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. রূপঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায; ৰেদনং অভিজানং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. ততিযং.

৪. ছন্দরাগসুত্তং

২৫. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপস্মিং ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং তং রূপং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. যো ৰেদনায ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং সা ৰেদনা পহীনা ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো সঞ্ঞায ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং সা সঞ্ঞা পহীনা ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো সঙ্খারেসু ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং তে সঙ্খারা পহীনা ভৰিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো ৰিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং তং ৰিঞ্ঞাণং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. অস্সাদসুত্তং

২৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৰ [পুব্বে (পী. ক.)] মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ [বোধিসত্তস্স (পী. ক.)] সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো রূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সঞ্ঞায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সঙ্খারানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘যং খো রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং রূপস্স অস্সাদো. যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং রূপস্স আদীনৰো. যো রূপস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং রূপস্স নিস্সরণং. যং ৰেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰেদনায অস্সাদো [যা (ক.)]. যং ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং ৰেদনায আদীনৰো. যো ৰেদনায ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰেদনায নিস্সরণং. যং সঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি…পে… যং সঙ্খারে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং সঙ্খারানং অস্সাদো. যং [যে (সী. ক.)] সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং সঙ্খারানং আদীনৰো. যো সঙ্খারেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং সঙ্খারানং নিস্সরণং. যং ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো. যো ৰিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং’’’.

‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং [অভিসম্বুদ্ধো (সী.)]. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং; অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি [চেতোৰিমুত্তি (সী. পী. ক.)]; অযমন্তিমা জাতি; নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযঅস্সাদসুত্তং

২৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপস্সাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো রূপস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. রূপস্সাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো রূপস্স আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপস্স আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. রূপস্সাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং রূপস্স নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপস্স নিস্সরণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. ৰেদনাযাহং, ভিক্খৰে… সঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে… সঙ্খারানাহং, ভিক্খৰে… ৰিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং…পে… অব্ভঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি [চেতোৰিমুত্তি (সী. পী. ক.)]; অযমন্তিমা জাতি; নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. ছট্ঠং.

৭. ততিযঅস্সাদসুত্তং

২৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপস্স অস্সাদো অভৰিস্স নযিদং সত্তা রূপস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপস্স অস্সাদো, তস্মা সত্তা রূপস্মিং সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপস্স আদীনৰো অভৰিস্স নযিদং সত্তা রূপস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপস্স আদীনৰো, তস্মা সত্তা রূপস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপস্স নিস্সরণং অভৰিস্স নযিদং সত্তা রূপস্মা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপস্স নিস্সরণং, তস্মা সত্তা রূপস্মা নিস্সরন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰেদনায…পে… নো চেদং, ভিক্খৰে, সঞ্ঞায… নো চেদং, ভিক্খৰে, সঙ্খারানং নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা সঙ্খারেহি নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি সঙ্খারানং নিস্সরণং, তস্মা সত্তা সঙ্খারেহি নিস্সরন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, তস্মা সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো, তস্মা সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণং, তস্মা সত্তা ৰিঞ্ঞাণস্মা নিস্সরন্তি.

‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞংসু [নাব্ভঞ্ঞিংসু (সী.)]; নেৰ তাৰ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসংযুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসা ৰিহরিংসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞংসু; অথ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসংযুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসা ৰিহরন্তি’’. সত্তমং.

৮. অভিনন্দনসুত্তং

২৯. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো ৰেদনং অভিনন্দতি… যো সঞ্ঞং অভিনন্দতি… যো সঙ্খারে অভিনন্দতি… যো ৰিঞ্ঞাণং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো চ খো, ভিক্খৰে, রূপং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো ৰেদনং নাভিনন্দতি… যো সঞ্ঞং নাভিনন্দতি… যো সঙ্খারে নাভিনন্দতি… যো ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি. অট্ঠমং.

৯. উপ্পাদসুত্তং

৩০. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো রোগানং ঠিতি জরামরণস্স পাতুভাৰো. যো ৰেদনায…পে… যো সঞ্ঞায…পে… যো সঙ্খারানং…পে… যো ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো রোগানং ঠিতি জরামরণস্স পাতুভাৰো. যো চ খো, ভিক্খৰে, রূপস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো রোগানং ৰূপসমো জরামরণস্স অত্থঙ্গমো. যো ৰেদনায …পে… যো সঞ্ঞায… যো সঙ্খারানং… যো ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো রোগানং ৰূপসমো জরামরণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. নৰমং.

১০. অঘমূলসুত্তং

৩১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অঘঞ্চ, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অঘমূলঞ্চ. তং সুণাথ. কতমঞ্চ ভিক্খৰে অঘং? রূপং, ভিক্খৰে, অঘং, ৰেদনা অঘং, সঞ্ঞা অঘং, সঙ্খারা অঘং, ৰিঞ্ঞাণং অঘং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অঘং. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অঘমূলং? যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা নন্দীরাগসহগতা [নন্দিরাগসহগতা (সব্বত্থ)] তত্রতত্রাভিনন্দিনী; সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অঘমূল’’ন্তি. দসমং.

১১. পভঙ্গুসুত্তং

৩২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পভঙ্গুঞ্চ, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অপ্পভঙ্গুঞ্চ. তং সুণাথ. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, পভঙ্গু, কিং অপ্পভঙ্গু? রূপং, ভিক্খৰে, পভঙ্গু. যো তস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. ৰেদনা পভঙ্গু. যো তস্সা নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. সঞ্ঞা পভঙ্গু… সঙ্খারা পভঙ্গু. যো তেসং নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. ৰিঞ্ঞাণং পভঙ্গু. যো তস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গূ’’তি. একাদসমং.

ভারৰগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

ভারং পরিঞ্ঞং অভিজানং, ছন্দরাগং চতুত্থকং;

অস্সাদা চ তযো ৰুত্তা, অভিনন্দনমট্ঠমং;

উপ্পাদং অঘমূলঞ্চ, একাদসমো পভঙ্গূতি.