২. অনিচ্চৰগ্গো
১. অনিচ্চসুত্তং
১২. এৰং মে সুতং – সাৰত্থিযং. তত্র খো…পে… ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খারা অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. দুক্খসুত্তং
১৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, দুক্খং, ৰেদনা দুক্খা, সঞ্ঞা দুক্খা, সঙ্খারা দুক্খা, ৰিঞ্ঞাণং দুক্খং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. দুতিযং.
৩. অনত্তসুত্তং
১৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. ততিযং.
৪. যদনিচ্চসুত্তং
১৫. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰেদনা অনিচ্চা. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সঞ্ঞা অনিচ্চা…পে… সঙ্খারা অনিচ্চা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. চতুত্থং.
৫. যংদুক্খসুত্তং
১৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, দুক্খং. যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰেদনা দুক্খা… সঞ্ঞা দুক্খা… সঙ্খারা দুক্খা… ৰিঞ্ঞাণং দুক্খং. যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. যদনত্তাসুত্তং
১৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰেদনা অনত্তা… সঞ্ঞা অনত্তা… সঙ্খারা অনত্তা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সহেতুঅনিচ্চসুত্তং
১৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যোপি হেতু, যোপি পচ্চযো রূপস্স উপ্পাদায, সোপি অনিচ্চো. অনিচ্চসম্ভূতং, ভিক্খৰে, রূপং কুতো নিচ্চং ভৰিস্সতি! ৰেদনা অনিচ্চা. যোপি হেতু, যোপি পচ্চযো ৰেদনায উপ্পাদায, সোপি অনিচ্চো. অনিচ্চসম্ভূতা, ভিক্খৰে, ৰেদনা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সতি! সঞ্ঞা অনিচ্চা… সঙ্খারা অনিচ্চা. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো সঙ্খারানং উপ্পাদায, সোপি অনিচ্চো. অনিচ্চসম্ভূতা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সন্তি! ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদায, সোপি অনিচ্চো. অনিচ্চসম্ভূতং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং কুতো নিচ্চং ভৰিস্সতি! এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. সহেতুদুক্খসুত্তং
১৯. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, দুক্খং. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো রূপস্স উপ্পাদায, সোপি দুক্খো. দুক্খসম্ভূতং, ভিক্খৰে, রূপং কুতো সুখং ভৰিস্সতি! ৰেদনা দুক্খা… সঞ্ঞা দুক্খা… সঙ্খারা দুক্খা… ৰিঞ্ঞাণং দুক্খং. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদায, সোপি দুক্খো. দুক্খসম্ভূতং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং কুতো সুখং ভৰিস্সতি! এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. সহেতুঅনত্তসুত্তং
২০. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো রূপস্স উপ্পাদায, সোপি অনত্তা. অনত্তসম্ভূতং, ভিক্খৰে, রূপং কুতো অত্তা ভৰিস্সতি! ৰেদনা অনত্তা… সঞ্ঞা অনত্তা… সঙ্খারা অনত্তা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. যোপি হেতু যোপি পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদায, সোপি অনত্তা. অনত্তসম্ভূতং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং কুতো অত্তা ভৰিস্সতি! এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. নৰমং.
১০. আনন্দসুত্তং
২১. সাৰত্থিযং … আরামে. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘নিরোধো নিরোধো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কতমেসানং খো, ভন্তে, ধম্মানং নিরোধো [নিরোধা (সী. পী.)] ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতী’’তি? ‘‘রূপং খো, আনন্দ, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মং. তস্স নিরোধো [নিরোধা (সী. পী.)] ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. তস্সা নিরোধো ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞা… সঙ্খারা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. তেসং নিরোধো ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মং. তস্স নিরোধো ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতি. ইমেসং খো, আনন্দ, ধম্মানং নিরোধো ‘নিরোধো’তি ৰুচ্চতী’’তি. দসমং.
অনিচ্চৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, যদনিচ্চাপরে তযো;
হেতুনাপি তযো ৰুত্তা, আনন্দেন চ তে দসাতি.