৩. হালিদ্দিকানিসুত্তং
৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৰন্তীসু ৰিহরতি কুররঘরে [কুলঘরে (ক.)] পপাতে পব্বতে. অথ খো হালিদ্দিকানি [হালিদ্দকানি (সী.), হলিদ্দিকানি (স্যা.)] গহপতি যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো হালিদ্দিকানি গহপতি আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘ৰুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৰতা অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –
‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী,
গামে অকুব্বং [অক্রুব্বং (ক.)] মুনি সন্থৰানি [সন্ধৰানি (ক.)];
কামেহি রিত্তো অপুরক্খরানো [অপুরেক্খরানো (সী. সুত্তনিপাতেপি) মোগ্গল্লানে ৫-১৩৫ সুত্তম্পি ওলোকেতব্বং],
কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরা’’তি.
‘‘ইমস্স নু খো, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?
‘‘রূপধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. রূপধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ [… ৰিনিবদ্ধঞ্জ (পী. সী. অট্ঠ.)] পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনাধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. ৰেদনাধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞাধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঞ্ঞাধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. সঙ্খারধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঙ্খারধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, ওকসারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনোকসারী হোতি? রূপধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী [নন্দি (সী. স্যা. কং. পী.)] যা তণ্হা যে উপযুপাদানা [উপাযুপাদানা (সী. স্যা. কং. পী.)] চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা [অনভাৰকতা (সী. পী.), অনভাৰংগতা (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসারী’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনাধাতুযা খো, গহপতি… সঞ্ঞাধাতুযা খো, গহপতি… সঙ্খারধাতুযা খো, গহপতি… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, অনোকসারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, নিকেতসারী হোতি? রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত…পে… গন্ধনিমিত্ত… রসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, নিকেতসারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনিকেতসারী হোতি? রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত… গন্ধনিমিত্ত… রসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, অনিকেতসারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে সন্থৰজাতো [সন্ধৰজাতো (ক.)] হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো গিহীহি [গিহি (ক.)] সংসট্ঠো ৰিহরতি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৰং খো, গহপতি, গামে সন্থৰজাতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে ন সন্থৰজাতো হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু গিহীহি [গিহি (ক.)] অসংসট্ঠো ৰিহরতি ন সহনন্দী ন সহসোকী ন সুখিতেসু সুখিতো ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু ন অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৰং খো, গহপতি, গামে ন সন্থৰজাতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু অৰিগতরাগো হোতি অৰিগতছন্দো অৰিগতপেমো অৰিগতপিপাসো অৰিগতপরিল়াহো অৰিগততণ্হো. এৰং খো, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি রিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু ৰিগতরাগো হোতি ৰিগতছন্দো ৰিগতপেমো ৰিগতপিপাসো ৰিগতপরিল়াহো ৰিগততণ্হো. এৰং খো, গহপতি, কামেহি রিত্তো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, পুরক্খরানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, গহপতি, পুরক্খরানো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অপুরক্খরানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স ন এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, গহপতি, অপুরক্খরানো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো এৰরূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি; অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামি. কিং ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানিস্সসি? মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৰমসি; অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. পুরে ৰচনীযং পচ্ছা অৰচ; পচ্ছা ৰচনীযং পুরে অৰচ. সহিতং মে, অসহিতং তে. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদো; চর ৰাদপ্পমোক্খায. নিগ্গহিতোসি; নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’তি. এৰং খো, গহপতি, কথং ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু ন এৰরূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি…পে… নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’তি. এৰং খো, গহপতি, কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.
‘‘ইতি খো, গহপতি, যং তং ৰুত্তং ভগৰতা অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –
‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী,
গামে অকুব্বং মুনিসন্থৰানি;
কামেহি রিত্তো অপুরক্খরানো,
কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরা’’তি.
‘‘ইমস্স খো, গহপতি, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. ততিযং.