১. নকুলপিতুৰগ্গো

১. নকুলপিতুসুত্তং

১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ভগ্গেসু ৰিহরতি সুসুমারগিরে [সুংসুমারগিরে (সী. স্যা. কং. পী.)] ভেসকল়াৰনে মিগদাযে. অথ খো নকুলপিতা গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো নকুলপিতা গহপতি ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘অহমস্মি, ভন্তে, জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো আতুরকাযো অভিক্খণাতঙ্কো. অনিচ্চদস্সাৰী খো পনাহং, ভন্তে, ভগৰতো মনোভাৰনীযানঞ্চ ভিক্খূনং. ওৰদতু মং, ভন্তে, ভগৰা; অনুসাসতু মং, ভন্তে, ভগৰা; যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৰমেতং, গহপতি, এৰমেতং, গহপতি! আতুরো হাযং, গহপতি, কাযো অণ্ডভূতো পরিযোনদ্ধো. যো হি, গহপতি, ইমং কাযং পরিহরন্তো মুহুত্তম্পি আরোগ্যং পটিজানেয্য, কিমঞ্ঞত্র বাল্যা? তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘আতুরকাযস্স মে সতো চিত্তং অনাতুরং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

অথ খো নকুলপিতা গহপতি ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো নকুলপিতরং গহপতিং আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ – ‘‘ৰিপ্পসন্নানি খো তে, গহপতি, ইন্দ্রিযানি; পরিসুদ্ধো মুখৰণ্ণো পরিযোদাতো. অলত্থ নো অজ্জ ভগৰতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৰনাযা’’তি?

‘‘কথঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইদানাহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, গহপতি, ভগৰতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি? ‘‘ইধাহং, ভন্তে, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিং. একমন্তং নিসিন্নো খ্ৰাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং এতদৰোচং – ‘অহমস্মি, ভন্তে, জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো আতুরকাযো অভিক্খণাতঙ্কো. অনিচ্চদস্সাৰী খো পনাহং, ভন্তে, ভগৰতো মনোভাৰনীযানঞ্চ ভিক্খূনং. ওৰদতু মং, ভন্তে, ভগৰা; অনুসাসতু মং, ভন্তে, ভগৰা; যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’’তি.

‘‘এৰং ৰুত্তে, মং, ভন্তে, ভগৰা এতদৰোচ – ‘এৰমেতং, গহপতি, এৰমেতং, গহপতি! আতুরো হাযং, গহপতি, কাযো অণ্ডভূতো পরিযোনদ্ধো. যো হি, গহপতি, ইমং কাযং পরিহরন্তো মুহুত্তম্পি আরোগ্যং পটিজানেয্য, কিমঞ্ঞত্র বাল্যা? তস্মাতিহ তে গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – আতুরকাযস্স মে সতো চিত্তং অনাতুরং ভৰিস্সতীতি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’ন্তি. এৰং খ্ৰাহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি.

‘‘ন হি পন তং, গহপতি, পটিভাসি ভগৰন্তং [তং ভগৰন্তং (সী.)] উত্তরিং পটিপুচ্ছিতুং – ‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, আতুরকাযো চেৰ হোতি আতুরচিত্তো চ, কিত্তাৰতা চ পন আতুরকাযো হি খো হোতি নো চ আতুরচিত্তো’’’তি? ‘‘দূরতোপি খো মযং, ভন্তে, আগচ্ছেয্যাম আযস্মতো সারিপুত্তস্স সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থমঞ্ঞাতুং. সাধু ৰতাযস্মন্তংযেৰ সারিপুত্তং পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি.

‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো নকুলপিতা গহপতি আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, আতুরকাযো চেৰ হোতি, আতুরচিত্তো চ? ইধ, গহপতি, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ‘অহং রূপং, মম রূপ’ন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং রূপং, মম রূপ’ন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানং. ‘অহং ৰেদনা, মম ৰেদনা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰেদনা, মম ৰেদনা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা ৰেদনা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা সঞ্ঞং, সঞ্ঞায ৰা অত্তানং. ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা সঞ্ঞা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স সঞ্ঞাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা সঙ্খারে, সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং. ‘অহং সঙ্খারা, মম সঙ্খারা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঙ্খারা, মম সঙ্খারা’তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তে সঙ্খারা ৰিপরিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খারৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. ‘অহং ৰিঞ্ঞাণং, মম ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰিঞ্ঞাণং, মম ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৰং খো, গহপতি, আতুরকাযো চেৰ হোতি আতুরচিত্তো চ.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, আতুরকাযো হি খো হোতি নো চ আতুরচিত্তো? ইধ, গহপতি, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ‘অহং রূপং, মম রূপ’ন্তি ন পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং রূপং, মম রূপ’ন্তি অপরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰেদনং, ন ৰেদনায ৰা অত্তানং. ‘অহং ৰেদনা, মম ৰেদনা’তি ন পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰেদনা, মম ৰেদনা’তি অপরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা ৰেদনা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা সঞ্ঞং, ন সঞ্ঞায ৰা অত্তানং. ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি ন পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি অপরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা সঞ্ঞা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স সঞ্ঞাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

``ন সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা সঙ্খারে, ন সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং. ‘অহং সঙ্খারা, মম সঙ্খারা’তি ন পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঙ্খারা, মম সঙ্খারা’তি অপরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তে সঙ্খারা ৰিপরিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খারৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. ‘অহং ৰিঞ্ঞাণং, মম ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ন পরিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰিঞ্ঞাণং, মম ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি অপরিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৰং খো, গহপতি, আতুরকাযো হোতি নো চ আতুরচিত্তো’’তি.

ইদমৰোচ আযস্মা সারিপুত্তো. অত্তমনো নকুলপিতা গহপতি আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দীতি. পঠমং.

২. দেৰদহসুত্তং

২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু [সক্যেসু (ক.)] ৰিহরতি দেৰদহং নাম সক্যানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা পচ্ছাভূমগমিকা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, পচ্ছাভূমং জনপদং গন্তুং, পচ্ছাভূমে জনপদে নিৰাসং কপ্পেতু’’ন্তি.

‘‘অপলোকিতো পন ৰো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো’’তি? ‘‘ন খো নো, ভন্তে, অপলোকিতো আযস্মা সারিপুত্তো’’তি. ‘‘অপলোকেথ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তং. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো, ভিক্খূনং অনুগ্গাহকো সব্রহ্মচারীন’’ন্তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং.

তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং এল়গলাগুম্বে নিসিন্নো হোতি. অথ খো তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং [সারাণীযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইচ্ছাম মযং, আৰুসো সারিপুত্ত, পচ্ছাভূমং জনপদং গন্তুং, পচ্ছাভূমে জনপদে নিৰাসং কপ্পেতুং. অপলোকিতো নো সত্থা’’তি.

‘‘সন্তি হাৰুসো, নানাৰেরজ্জগতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতারো – খত্তিযপণ্ডিতাপি ব্রাহ্মণপণ্ডিতাপি গহপতিপণ্ডিতাপি সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৰুসো, মনুস্সা ৰীমংসকা – ‘কিংৰাদী পনাযস্মন্তানং [কিংৰাদাযস্মন্তানং (পী. ক.)] সত্থা কিমক্খাযীতি, কচ্চি ৰো আযস্মন্তানং ধম্মা সুস্সুতা সুগ্গহিতা সুমনসিকতা সূপধারিতা সুপ্পটিৰিদ্ধা পঞ্ঞায, যথা ব্যাকরমানা আযস্মন্তো ৰুত্তৰাদিনো চেৰ ভগৰতো অস্সথ, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যাথ, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যাথ, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো [ৰাদানুপাতো (অট্ঠকথাযং পাঠন্তরং)] গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’’তি?

‘‘দূরতোপি খো মযং, আৰুসো, আগচ্ছেয্যাম আযস্মতো সারিপুত্তস্স সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থমঞ্ঞাতুং. সাধু ৰতাযস্মন্তংযেৰ সারিপুত্তং পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি. ‘‘তেন হাৰুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘সন্তি হাৰুসো, নানাৰেরজ্জগতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতারো – খত্তিযপণ্ডিতাপি …পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৰুসো, মনুস্সা ৰীমংসকা – ‘কিংৰাদী পনাযস্মন্তানং সত্থা কিমক্খাযী’তি? এৰং পুট্ঠা তুম্হে, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যাথ – ‘ছন্দরাগৰিনযক্খাযী খো নো, আৰুসো, সত্থা’’’তি.

‘‘এৰং ব্যাকতেপি খো, আৰুসো, অস্সুযেৰ উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছিতারো – খত্তিযপণ্ডিতাপি…পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৰুসো, মনুস্সা ৰীমংসকা – ‘কিস্মিং পনাযস্মন্তানং ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৰং পুট্ঠা তুম্হে, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যাথ – ‘রূপে খো, আৰুসো, ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘এৰং ব্যাকতেপি খো, আৰুসো, অস্সুযেৰ উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছিতারো – খত্তিযপণ্ডিতাপি…পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৰুসো, মনুস্সা ৰীমংসকা – ‘কিং পনাযস্মন্তানং আদীনৰং দিস্ৰা রূপে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৰং পুট্ঠা তুম্হে, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যাথ – ‘রূপে খো, আৰুসো, অৰিগতরাগস্স [অৰীতরাগস্স (স্যা. কং.)] অৰিগতছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স অৰিগততণ্হস্স তস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু অৰিগতরাগস্স…পে… অৰিগততণ্হস্স তেসং সঙ্খারানং ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰিঞ্ঞাণে অৰিগতরাগস্স অৰিগতছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স অৰিগততণ্হস্স তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ইদং খো নো, আৰুসো, আদীনৰং দিস্ৰা রূপে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘এৰং ব্যাকতেপি খো, আৰুসো, অস্সুযেৰ উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছিতারো – খত্তিযপণ্ডিতাপি ব্রাহ্মণপণ্ডিতাপি গহপতিপণ্ডিতাপি সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৰুসো, মনুস্সা ৰীমংসকা – ‘কিং পনাযস্মন্তানং আনিসংসং দিস্ৰা রূপে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৰং পুট্ঠা তুম্হে, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যাথ – ‘রূপে খো, আৰুসো, ৰিগতরাগস্স ৰিগতছন্দস্স ৰিগতপেমস্স ৰিগতপিপাসস্স ৰিগতপরিল়াহস্স ৰিগততণ্হস্স তস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু ৰিগতরাগস্স ৰিগতছন্দস্স ৰিগতপেমস্স ৰিগতপিপাসস্স ৰিগতপরিল়াহস্স ৰিগততণ্হস্স তেসং সঙ্খারানং ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰিঞ্ঞাণে ৰিগতরাগস্স ৰিগতছন্দস্স ৰিগতপেমস্স ৰিগতপিপাসস্স ৰিগতপরিল়াহস্স ৰিগততণ্হস্স তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ইদং খো নো, আৰুসো, আনিসংসং দিস্ৰা রূপে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা, ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘অকুসলে চাৰুসো, ধম্মে উপসম্পজ্জ ৰিহরতো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে সুখো ৰিহারো অভৰিস্স অৰিঘাতো অনুপাযাসো অপরিল়াহো, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা সুগতি পাটিকঙ্খা, নযিদং ভগৰা অকুসলানং ধম্মানং পহানং ৰণ্ণেয্য. যস্মা চ খো, আৰুসো, অকুসলে ধম্মে উপসম্পজ্জ ৰিহরতো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে দুক্খো ৰিহারো সৰিঘাতো সউপাযাসো সপরিল়াহো, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, তস্মা ভগৰা অকুসলানং ধম্মানং পহানং ৰণ্ণেতি.

‘‘কুসলে চাৰুসো, ধম্মে উপসম্পজ্জ ৰিহরতো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে দুক্খো ৰিহারো অভৰিস্স সৰিঘাতো সউপাযাসো সপরিল়াহো, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, নযিদং ভগৰা কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং ৰণ্ণেয্য. যস্মা চ খো, আৰুসো, কুসলে ধম্মে উপসম্পজ্জ ৰিহরতো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে সুখো ৰিহারো অৰিঘাতো অনুপাযাসো অপরিল়াহো, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা সুগতি পাটিকঙ্খা, তস্মা ভগৰা কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং ৰণ্ণেতী’’তি.

ইদমৰোচাযস্মা সারিপুত্তো. অত্তমনা তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. দুতিযং.

৩. হালিদ্দিকানিসুত্তং

৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৰন্তীসু ৰিহরতি কুররঘরে [কুলঘরে (ক.)] পপাতে পব্বতে. অথ খো হালিদ্দিকানি [হালিদ্দকানি (সী.), হলিদ্দিকানি (স্যা.)] গহপতি যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো হালিদ্দিকানি গহপতি আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘ৰুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৰতা অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –

‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী,

গামে অকুব্বং [অক্রুব্বং (ক.)] মুনি সন্থৰানি [সন্ধৰানি (ক.)];

কামেহি রিত্তো অপুরক্খরানো [অপুরেক্খরানো (সী. সুত্তনিপাতেপি) মোগ্গল্লানে ৫-১৩৫ সুত্তম্পি ওলোকেতব্বং],

কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরা’’তি.

‘‘ইমস্স নু খো, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘রূপধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. রূপধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ [… ৰিনিবদ্ধঞ্জ (পী. সী. অট্ঠ.)] পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনাধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. ৰেদনাধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞাধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঞ্ঞাধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. সঙ্খারধাতু খো, গহপতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঙ্খারধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ পন ৰিঞ্ঞাণং ‘ওকসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, ওকসারী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনোকসারী হোতি? রূপধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী [নন্দি (সী. স্যা. কং. পী.)] যা তণ্হা যে উপযুপাদানা [উপাযুপাদানা (সী. স্যা. কং. পী.)] চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা [অনভাৰকতা (সী. পী.), অনভাৰংগতা (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসারী’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনাধাতুযা খো, গহপতি… সঞ্ঞাধাতুযা খো, গহপতি… সঙ্খারধাতুযা খো, গহপতি… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, অনোকসারী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, নিকেতসারী হোতি? রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত…পে… গন্ধনিমিত্ত… রসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, নিকেতসারী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনিকেতসারী হোতি? রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত… গন্ধনিমিত্ত… রসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসারী’তি ৰুচ্চতি. এৰং খো, গহপতি, অনিকেতসারী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে সন্থৰজাতো [সন্ধৰজাতো (ক.)] হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো গিহীহি [গিহি (ক.)] সংসট্ঠো ৰিহরতি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৰং খো, গহপতি, গামে সন্থৰজাতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে ন সন্থৰজাতো হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু গিহীহি [গিহি (ক.)] অসংসট্ঠো ৰিহরতি ন সহনন্দী ন সহসোকী ন সুখিতেসু সুখিতো ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু ন অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৰং খো, গহপতি, গামে ন সন্থৰজাতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু অৰিগতরাগো হোতি অৰিগতছন্দো অৰিগতপেমো অৰিগতপিপাসো অৰিগতপরিল়াহো অৰিগততণ্হো. এৰং খো, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি রিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু ৰিগতরাগো হোতি ৰিগতছন্দো ৰিগতপেমো ৰিগতপিপাসো ৰিগতপরিল়াহো ৰিগততণ্হো. এৰং খো, গহপতি, কামেহি রিত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, পুরক্খরানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, গহপতি, পুরক্খরানো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অপুরক্খরানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স ন এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, গহপতি, অপুরক্খরানো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো এৰরূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি; অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামি. কিং ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানিস্সসি? মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৰমসি; অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. পুরে ৰচনীযং পচ্ছা অৰচ; পচ্ছা ৰচনীযং পুরে অৰচ. সহিতং মে, অসহিতং তে. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদো; চর ৰাদপ্পমোক্খায. নিগ্গহিতোসি; নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’তি. এৰং খো, গহপতি, কথং ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু ন এৰরূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি…পে… নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’তি. এৰং খো, গহপতি, কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.

‘‘ইতি খো, গহপতি, যং তং ৰুত্তং ভগৰতা অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –

‘‘ওকং পহায অনিকেতসারী,

গামে অকুব্বং মুনিসন্থৰানি;

কামেহি রিত্তো অপুরক্খরানো,

কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরা’’তি.

‘‘ইমস্স খো, গহপতি, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. ততিযং.

৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তং

৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৰন্তীসু ৰিহরতি কুররঘরে পপাতে পব্বতে. অথ খো হালিদ্দিকানি গহপতি যেনাযস্মা মহাকচ্চানো…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো হালিদ্দিকানি গহপতি আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘ৰুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৰতা সক্কপঞ্হে – ‘যে তে সমণব্রাহ্মণা তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তা, তে অচ্চন্তনিট্ঠা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো অচ্চন্তব্রহ্মচারিনো অচ্চন্তপরিযোসানা সেট্ঠা দেৰমনুস্সান’’’ন্তি.

‘‘ইমস্স নু খো, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘রূপধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তেসং খযা ৰিরাগা নিরোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা চিত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘ৰেদনাধাতুযা খো, গহপতি… সঞ্ঞাধাতুযা খো, গহপতি… সঙ্খারধাতুযা খো, গহপতি… ৰিঞ্ঞাণধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তেসং খযা ৰিরাগা নিরোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা চিত্তং সুৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘ইতি খো, গহপতি, যং তং ৰুত্তং ভগৰতা সক্কপঞ্হে – ‘যে তে সমণব্রাহ্মণা তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তা তে অচ্চন্তনিট্ঠা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো অচ্চন্তব্রহ্মচারিনো অচ্চন্তপরিযোসানা সেট্ঠা দেৰমনুস্সান’’’ন্তি.

‘‘ইমস্স খো, গহপতি, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. চতুত্থং.

৫. সমাধিসুত্তং

৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ; সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? রূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঞ্ঞায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঙ্খারানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ’’.

‘‘কো চ, ভিক্খৰে, রূপস্স সমুদযো, কো ৰেদনায সমুদযো, কো সঞ্ঞায সমুদযো, কো সঙ্খারানং সমুদযো, কো ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি.

‘‘কিঞ্চ অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি? রূপং অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রূপং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা রূপে নন্দী তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘ৰেদনং অভিনন্দতি…পে… সঞ্ঞং অভিনন্দতি… সঙ্খারে অভিনন্দতি… ৰিঞ্ঞাণং অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা ৰিঞ্ঞাণে নন্দী তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘অযং, ভিক্খৰে, রূপস্স সমুদযো; অযং ৰেদনায সমুদযো; অযং সঞ্ঞায সমুদযো; অযং সঙ্খারানং সমুদযো; অযং ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো.

‘‘কো চ, ভিক্খৰে, রূপস্স অত্থঙ্গমো, কো ৰেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খারানং… কো ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো?

ইধ, ভিক্খৰে, নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি.

‘‘কিঞ্চ নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি? রূপং নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রূপং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা রূপে নন্দী সা নিরুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.

‘‘ৰেদনং নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰেদনং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসা তিট্ঠতো যা ৰেদনায নন্দী সা নিরুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.

‘‘সঞ্ঞং নাভিনন্দতি…পে… সঙ্খারে নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স সঙ্খারে অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা সঙ্খারেসু নন্দী সা নিরুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.

‘‘ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা ৰিঞ্ঞাণে নন্দী সা নিরুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.

‘‘অযং, ভিক্খৰে, রূপস্স অত্থঙ্গমো, অযং ৰেদনায অত্থঙ্গমো, অযং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, অযং সঙ্খারানং অত্থঙ্গমো, অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. পঞ্চমং.

৬. পটিসল্লাণসুত্তং

৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পটিসল্লাণে, ভিক্খৰে, যোগমাপজ্জথ. পটিসল্লীণো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? রূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঞ্ঞায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঙ্খারানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ’’…পে… (যথা পঠমসুত্তে তথা ৰিত্থারেতব্বো.) ছট্ঠং.

৭. উপাদাপরিতস্সনাসুত্তং

৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘উপাদাপরিতস্সনঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপরিতস্সনঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি, খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, উপাদাপরিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পরিযাদানা উত্তাসৰা চ হোতি ৰিঘাতৰা চ অপেক্খৰা চ উপাদায চ পরিতস্সতি.

‘‘ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানং. তস্স সা ৰেদনা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ৰেদনাৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পরিযাদানা উত্তাসৰা চ হোতি ৰিঘাতৰা চ অপেক্খৰা চ উপাদায চ পরিতস্সতি.

‘‘সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা সঙ্খারে, সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং. তস্স তে সঙ্খারা ৰিপরিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খারৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা সঙ্খারৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স সঙ্খারৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পরিযাদানা উত্তাসৰা চ হোতি ৰিঘাতৰা চ অপেক্খৰা চ উপাদায চ পরিতস্সতি.

‘‘ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পরিযাদানা উত্তাসৰা চ হোতি ৰিঘাতৰা চ অপেক্খৰা চ উপাদায চ পরিতস্সতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, উপাদাপরিতস্সনা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অনুপাদাঅপরিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপরিযাদানা ন চেৰুত্তাসৰা [ন চেৰ উত্তাসৰা (পী. ক.)] হোতি ন চ ৰিঘাতৰা ন চ অপেক্খৰা, অনুপাদায চ ন পরিতস্সতি.

‘‘ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰেদনং, ন ৰেদনায ৰা অত্তানং. তস্স সা ৰেদনা ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰেদনাৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন ৰেদনাৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন ৰেদনাৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপরিযাদানা ন চেৰুত্তাসৰা হোতি ন চ ৰিঘাতৰা ন চ অপেক্খৰা, অনুপাদায চ ন পরিতস্সতি.

‘‘ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা সঙ্খারে, ন সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং. তস্স তে সঙ্খারা ৰিপরিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খারৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন সঙ্খারৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন সঙ্খারৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপরিযাদানা ন চেৰুত্তাসৰা হোতি ন চ ৰিঘাতৰা ন চ অপেক্খৰা, অনুপাদায চ ন পরিতস্সতি.

‘‘ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং…পে… তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা ন ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামানুপরিৰত্তি ৰিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজা পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপরিযাদানা ন চেৰুত্তাসৰা হোতি ন চ ৰিঘাতৰা ন চ অপেক্খৰা, অনুপাদায চ ন পরিতস্সতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, অনুপাদা অপরিতস্সনং হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তং

৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘উপাদাপরিতস্সনঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপরিতস্সনঞ্চ. তং সুণাথ…পে… কথঞ্চ, ভিক্খৰে, উপাদাপরিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো রূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰেদনং এতং মম…পে… সঞ্ঞং এতং মম… সঙ্খারে এতং মম… ৰিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৰং খো, ভিক্খৰে, উপাদাপরিতস্সনা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অনুপাদাঅপরিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং রূপং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৰেদনং নেতং মম… সঞ্ঞং নেতং মম… সঙ্খারে নেতং মম… ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং ৰিপরিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰিঞ্ঞাণৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা নুপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৰং খো, ভিক্খৰে, অনুপাদাঅপরিতস্সনা হোতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তং

৯. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং রূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং রূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. ৰেদনা অনিচ্চা…পে… সঞ্ঞা অনিচ্চা… সঙ্খারা অনিচ্চা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু সঙ্খারেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে সঙ্খারে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খারানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং ৰিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. নৰমং.

১০. কালত্তযদুক্খসুত্তং

১০. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, দুক্খং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং রূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং রূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. ৰেদনা দুক্খা… সঞ্ঞা দুক্খা… সঙ্খারা দুক্খা… ৰিঞ্ঞাণং দুক্খং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং ৰিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. দসমং.

১১. কালত্তযঅনত্তসুত্তং

১১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং রূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং রূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. ৰেদনা অনত্তা… সঞ্ঞা অনত্তা… সঙ্খারা অনত্তা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং ৰিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. একাদসমং.

নকুলপিতুৰগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

নকুলপিতা দেৰদহা, দ্ৰেপি হালিদ্দিকানি চ;

সমাধিপটিসল্লাণা, উপাদাপরিতস্সনা দুৰে;

অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতি.