২. দুতিযৰগ্গো

১. চক্খুসুত্তং

১৯৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো আযস্মা রাহুলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাহুলং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, চক্খুং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সোতং…পে… ঘানং… জিৰ্হা… কাযো… মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰং পস্সং, রাহুল, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি … জিৰ্হাযপি নিব্বিন্দতি… কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. এতেন পেয্যালেন দস সুত্তন্তা কাতব্বা. পঠমং.

২-১০. রূপাদিসুত্তনৰকং

১৯৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা….

‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… সোতৰিঞ্ঞাণং… ঘানৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং… কাযৰিঞ্ঞাণং… মনোৰিঞ্ঞাণং….

‘‘চক্খুসম্ফস্সো…পে… সোতসম্ফস্সো… ঘানসম্ফস্সো… জিৰ্হাসম্ফস্সো… কাযসম্ফস্সো… মনোসম্ফস্সো….

‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… সোতসম্ফস্সজা ৰেদনা… ঘানসম্ফস্সজা ৰেদনা… জিৰ্হাসম্ফস্সজা ৰেদনা… কাযসম্ফস্সজা ৰেদনা… মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা….

‘‘রূপসঞ্ঞা…পে… সদ্দসঞ্ঞা… গন্ধসঞ্ঞা… রসসঞ্ঞা… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা… ধম্মসঞ্ঞা….

‘‘রূপসঞ্চেতনা…পে… সদ্দসঞ্চেতনা… গন্ধসঞ্চেতনা… রসসঞ্চেতনা… ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা… ধম্মসঞ্চেতনা….

‘‘রূপতণ্হা …পে… সদ্দতণ্হা… গন্ধতণ্হা… রসতণ্হা… ফোট্ঠব্বতণ্হা… ধম্মতণ্হা….

‘‘পথৰীধাতু…পে… আপোধাতু… তেজোধাতু… ৰাযোধাতু… আকাসধাতু … ৰিঞ্ঞাণধাতু….

‘‘রূপং …পে… ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? অনিচ্চং, ভন্তে…পে… এৰং পস্সং রাহুল…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. দসমং.

১১. অনুসযসুত্তং

২০০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো আযস্মা রাহুলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাহুলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, রাহুল, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি. একাদসমং.

১২. অপগতসুত্তং

২০১. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা রাহুলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাহুলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিং চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানাপগতং মানসং হোতি ৰিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৰিমুত্ত’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি’’.

‘‘যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি. এৰং খো, রাহুল, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানাপগতং মানসং হোতি ৰিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৰিমুত্ত’’ন্তি. দ্ৰাদসমং.

দুতিযো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

চক্খু রূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, সম্ফস্সো ৰেদনায চ;

সঞ্ঞা সঞ্চেতনা তণ্হা, ধাতু খন্ধেন তে দস;

অনুসযং অপগতঞ্চেৰ, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.

রাহুলসংযুত্তং সমত্তং.