১. পঠমৰগ্গো

১. দারুণসুত্তং

১৫৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো কটুকো ফরুসো অন্তরাযিকো অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘উপ্পন্নং লাভসক্কারসিলোকং পজহিস্সাম, ন চ নো উপ্পন্নো লাভসক্কারসিলোকো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতী’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঠমং.

২. বল়িসসুত্তং

১৫৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো কটুকো ফরুসো অন্তরাযিকো অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, বাল়িসিকো আমিসগতং বল়িসং গম্ভীরে উদকরহদে পক্খিপেয্য. তমেনং অঞ্ঞতরো আমিসচক্খু মচ্ছো গিলেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মচ্ছো গিলবল়িসো বাল়িসিকস্স অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকরণীযো বাল়িসিকস্স’’.

‘‘বাল়িসিকোতি খো, ভিক্খৰে, মারস্সেতং পাপিমতো অধিৰচনং. বল়িসন্তি খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকস্সেতং অধিৰচনং. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভসক্কারসিলোকং অস্সাদেতি নিকামেতি, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু গিলবল়িসো মারস্স অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকরণীযো পাপিমতো. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো কটুকো ফরুসো অন্তরাযিকো অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘উপ্পন্নং লাভসক্কারসিলোকং পজহিস্সাম, ন চ নো উপ্পন্নো লাভসক্কারসিলোকো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতী’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.

৩. কুম্মসুত্তং

১৫৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতরস্মিং উদকরহদে মহাকুম্মকুলং চিরনিৰাসি অহোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতরো কুম্মো অঞ্ঞতরং কুম্মং এতদৰোচ – ‘মা খো ত্ৰং, তাত কুম্ম, এতং পদেসং অগমাসী’তি. অগমাসি খো, ভিক্খৰে, সো কুম্মো তং পদেসং. তমেনং লুদ্দো পপতায ৰিজ্ঝি. অথ খো, ভিক্খৰে, সো কুম্মো যেন সো কুম্মো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, ভিক্খৰে, সো কুম্মো তং কুম্মং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান তং কুম্মং এতদৰোচ – ‘কচ্চি ত্ৰং, তাত কুম্ম, ন তং পদেসং অগমাসী’তি? ‘অগমাসিং খ্ৰাহং, তাত কুম্ম, তং পদেস’ন্তি. ‘কচ্চি পনাসি, তাত কুম্ম, অক্খতো অনুপহতো’তি? ‘অক্খতো খোম্হি, তাত কুম্ম, অনুপহতো, অত্থি চ মে ইদং সুত্তকং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধ’ন্তি. ‘তগ্ঘসি, তাত কুম্ম, খতো, তগ্ঘ উপহতো. এতেন হি তে, তাত কুম্ম, সুত্তকেন পিতরো চ পিতামহা চ অনযং আপন্না ব্যসনং আপন্না. গচ্ছ দানি ত্ৰং, তাত কুম্ম, ন দানি ত্ৰং অম্হাক’’’ন্তি.

‘‘লুদ্দোতি খো, ভিক্খৰে, মারস্সেতং পাপিমতো অধিৰচনং. পপতাতি খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকস্সেতং অধিৰচনং. সুত্তকন্তি খো, ভিক্খৰে, নন্দিরাগস্সেতং অধিৰচনং. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভসক্কারসিলোকং অস্সাদেতি নিকামেতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু গিদ্ধো পপতায [ভিক্খু পপতায (স্যা. কং.), ভিক্খু ৰিদ্ধো পপতায (?)] অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকরণীযো পাপিমতো. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ততিযং.

৪. দীঘলোমিকসুত্তং

১৬০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দীঘলোমিকা এল়কা কণ্টকগহনং পৰিসেয্য. সা তত্র তত্র সজ্জেয্য, তত্র তত্র গয্হেয্য [গচ্ছেয্য (সী.), গণ্হেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)], তত্র তত্র বজ্ঝেয্য, তত্র তত্র অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. ‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি. সো তত্র তত্র সজ্জতি, তত্র তত্র গয্হতি, তত্র তত্র বজ্ঝতি, তত্র তত্র অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. মীল়্হকসুত্তং

১৬১. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মীল়্হকা গূথাদী গূথপূরা পুণ্ণা গূথস্স. পুরতো চস্স মহাগূথপুঞ্জো. সা তেন অঞ্ঞা মীল়্হকা অতিমঞ্ঞেয্য – ‘অহম্হি গূথাদী গূথপূরা পুণ্ণা গূথস্স, পুরতো চ ম্যাযং মহাগূথপুঞ্জো’তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি. সো তত্থ ভুত্তাৰী চ হোতি যাৰদত্থো, নিমন্তিতো চ স্ৰাতনায, পিণ্ডপাতো চস্স পূরো. সো আরামং গন্ত্ৰা ভিক্খুগণস্স মজ্ঝে ৰিকত্থতি – ‘ভুত্তাৰী চম্হি যাৰদত্থো, নিমন্তিতো চম্হি স্ৰাতনায, পিণ্ডপাতো চ ম্যাযং পূরো, লাভী চম্হি চীৰর-পিণ্ডপাত-সেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপরিক্খারানং, ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ অপ্পপুঞ্ঞা অপ্পেসক্খা ন লাভিনো চীৰর-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জ-পরিক্খারান’ন্তি. সো তেন লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো অঞ্ঞে পেসলে ভিক্খূ অতিমঞ্ঞতি. তঞ্হি তস্স, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসস্স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. অসনিসুত্তং

১৬২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. [উপরি ততিযৰগ্গে ততিযচতুত্থসুত্তেসু ‘‘মা চ খো ত্ৰং তাত সেখং… অনুপাপুণাতূ’’তি আগতং. তেন নযেন ইধাপি অত্থো গহেতব্বো. এত্থ হি কিং সদ্দেন পটিক্খেপত্থোপি সক্কা ঞাতুং, যথা ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি. তস্মা কং… আগচ্ছতূতি এত্থ কমপি… মা আগচ্ছতূতি চ, কং সেখং… অনুপাপুণাতূতি এত্থ কমপি সেখং… মা পাপুণাতূতি চ অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠকথাটীকাসু চ অযমেৰত্থো ঞাপিতো] কং, ভিক্খৰে, অসনিৰিচক্কং আগচ্ছতু [উপরি ততিযৰগ্গে তরিযচতুত্থসুত্তেসু ‘‘মা চ খো ত্ৰং তাত সেখং… অনুপাপুণাতূ’’তি আগতং. তেন নযেন ইধাপি অত্থো গহেতব্বো. এত্থ হি কিং সদ্দেন পটিক্খেপত্থোপি সক্কা ঞাতুং, যথা ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি. তস্মা কং… আগচ্ছতূতি এত্থ কমপি… মা আগচ্ছতূতিচ, তং সেখং… অনুপাপুণাতূতি এত্থ কমপি সেখং… মা পাপুণাতূতি চ অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠকথাটীকাসু চ অযমেৰত্থো ঞাপিতো], সেখং [অসনিৰিচক্কং, তং সেখং (পী. ক.), অসনিৰিচক্কং, সেখং (স্যা. কং.), অসনিৰিচক্কং আগচ্ছতু, কং সেখং (?)] অপ্পত্তমানসং লাভসক্কারসিলোকো অনুপাপুণাতু’’ [অনুপাপুণাতি (পী. ক.)].

‘‘অসনিৰিচক্কন্তি খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকস্সেতং অধিৰচনং. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. দিদ্ধসুত্তং

১৬৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. কং, ভিক্খৰে, দিদ্ধগতেন ৰিসল্লেন সল্লেন [দিট্ঠিগতেন ৰিসল্লেন (ক. সী.), দিট্ঠিগতেন সল্লেন (স্যা. কং.), দিট্ঠিগতেন ৰিসল্লেন সল্লেন (ক.), দিট্ঠগতেন ৰিসল্লেন সল্লেন (পী.)] ৰিজ্ঝতু, সেখং [ৰিজ্ঝতু, তং সেখং (সী.), ৰিজ্ঝতি, তং সেখং (পী. ক.)] অপ্পত্তমানসং লাভসক্কারসিলোকো অনুপাপুণাতু’’ [অনুপাপুণাতি (পী. ক.)].

‘‘সল্লন্তি খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকস্সেতং অধিৰচনং. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. সত্তমং.

৮. সিঙ্গালসুত্তং

১৬৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. অস্সুত্থ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, রত্তিযা পচ্চূসসমযং জরসিঙ্গালস্স [সিঙ্গালস্স (ক.), জরসিগালস্স (সী. স্যা. কং.)] ৰস্সমানস্সা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এসো খো, ভিক্খৰে, জরসিঙ্গালো উক্কণ্ডকেন [উক্কণ্ডকেন (সী.), উক্কণ্ণকেন (স্যা. কং. পী.)] নাম রোগজাতেন ফুট্ঠো নেৰ বিলগতো রমতি, ন রুক্খমূলগতো রমতি, ন অজ্ঝোকাসগতো রমতি; যেন যেন গচ্ছতি, যত্থ যত্থ তিট্ঠতি, যত্থ যত্থ নিসীদতি, যত্থ যত্থ নিপজ্জতি; তত্থ তত্থ অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো নেৰ সুঞ্ঞাগারগতো রমতি, ন রুক্খমূলগতো রমতি, ন অজ্ঝোকাসগতো রমতি; যেন যেন গচ্ছতি, যত্থ যত্থ তিট্ঠতি, যত্থ যত্থ নিসীদতি, যত্থ যত্থ নিপজ্জতি; তত্থ তত্থ অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. ৰেরম্ভসুত্তং

১৬৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. উপরি, ভিক্খৰে, আকাসে ৰেরম্ভা [ৰেরম্বা (সী. পী.)] নাম ৰাতা ৰাযন্তি. তত্থ যো পক্খী গচ্ছতি তমেনং ৰেরম্ভা ৰাতা খিপন্তি. তস্স ৰেরম্ভৰাতক্খিত্তস্স অঞ্ঞেনেৰ পাদা গচ্ছন্তি, অঞ্ঞেন পক্খা গচ্ছন্তি, অঞ্ঞেন সীসং গচ্ছতি, অঞ্ঞেন কাযো গচ্ছতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতো পরিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি অরক্খিতেনেৰ কাযেন অরক্খিতায ৰাচায অরক্খিতেন চিত্তেন, অনুপট্ঠিতায সতিযা, অসংৰুতেহি ইন্দ্রিযেহি. সো তত্থ পস্সতি মাতুগামং দুন্নিৰত্থং ৰা দুপ্পারুতং ৰা. তস্স মাতুগামং দিস্ৰা দুন্নিৰত্থং ৰা দুপ্পারুতং ৰা রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. তস্স অঞ্ঞে চীৰরং হরন্তি, অঞ্ঞে পত্তং হরন্তি, অঞ্ঞে নিসীদনং হরন্তি, অঞ্ঞে সূচিঘরং হরন্তি, ৰেরম্ভৰাতক্খিত্তস্সেৰ সকুণস্স. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. নৰমং.

১০. সগাথকসুত্তং

১৬৬. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দারুণো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… অধিগমায. ইধাহং, ভিক্খৰে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি সক্কারেন অভিভূতং পরিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্নং. ইধ পনাহং, ভিক্খৰে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি অসক্কারেন অভিভূতং পরিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্নং. ইধ পনাহং, ভিক্খৰে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি সক্কারেন চ অসক্কারেন চ তদুভযেন অভিভূতং পরিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্নং. এৰং দারুণো খো, ভিক্খৰে, লাভসক্কারসিলোকো…পে… এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘যস্স সক্করিযমানস্স, অসক্কারেন চূভযং;

সমাধি ন ৰিকম্পতি, অপ্পমাণৰিহারিনো [অপ্পমাদৰিহারিনো (পী. ক.) অপ্পমাণোতি হেত্থ ফলসমাধি, ন সতি].

‘‘তং ঝাযিনং সাততিকং, সুখুমং দিট্ঠিৰিপস্সকং;

উপাদানক্খযারামং, আহু সপ্পুরিসো ইতী’’তি. দসমং;

পঠমো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

দারুণো বল়িসং কুম্মং, দীঘলোমি চ মীল়্হকং;

অসনি দিদ্ধং সিঙ্গালং, ৰেরম্ভেন সগাথকন্তি.