১. পঠমৰগ্গো

১. তিণকট্ঠসুত্তং

১২৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অনমতগ্গোযং [অনমতগ্গাযং (পী. ক.)] ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো যং ইমস্মিং জম্বুদীপে তিণকট্ঠসাখাপলাসং তং ছেত্ৰা [তচ্ছেত্ৰা (বহূসু)] একজ্ঝং সংহরিত্ৰা চতুরঙ্গুলং চতুরঙ্গুলং ঘটিকং কত্ৰা নিক্খিপেয্য – ‘অযং মে মাতা, তস্সা মে মাতু অযং মাতা’তি, অপরিযাদিন্নাৰ [অপরিযাদিণ্ণাৰ (সী.)] ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স মাতুমাতরো অস্সু, অথ ইমস্মিং জম্বুদীপে তিণকট্ঠসাখাপলাসং পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. এৰং দীঘরত্তং ৰো, ভিক্খৰে, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী [কটসি (সী. পী. ক.) কটা ছৰা সযন্তি এত্থাতি কটসী] ৰড্ঢিতা. যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং অলং ৰিরজ্জিতুং অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. পঠমং.

২. পথৰীসুত্তং

১২৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ইমং মহাপথৰিং কোলট্ঠিমত্তং কোলট্ঠিমত্তং মত্তিকাগুল়িকং করিত্ৰা নিক্খিপেয্য – ‘অযং মে পিতা, তস্স মে পিতু অযং পিতা’তি, অপরিযাদিন্নাৰ ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স পিতুপিতরো অস্সু, অথাযং মহাপথৰী পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. এৰং দীঘরত্তং ৰো, ভিক্খৰে, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী ৰড্ঢিতা. যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. দুতিযং.

৩. অস্সুসুত্তং

১২৬. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো বহুতরং, যং ৰা ৰো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৰিপ্পযোগা কন্দন্তানং রোদন্তানং [রুদন্তানং (সী.)] অস্সু পস্সন্নং [পস্সন্দং (ক. সী.), পসন্দং (স্যা. কং.), পসন্নং (পী. ক.)] পগ্ঘরিতং, যং ৰা চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি? ‘‘যথা খো মযং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানাম, এতদেৰ, ভন্তে, বহুতরং যং নো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৰিপ্পযোগা কন্দন্তানং রোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘরিতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে, সাধু খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাথ. এতদেৰ, ভিক্খৰে, বহুতরং যং ৰো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৰিপ্পযোগা কন্দন্তানং রোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘরিতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. দীঘরত্তং ৰো, ভিক্খৰে, মাতুমরণং পচ্চনুভূতং; তেসং ৰা মাতুমরণং পচ্চনুভোন্তানং অমনাপসম্পযোগা মনাপৰিপ্পযোগা কন্দন্তানং রোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘরিতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. দীঘরত্তং ৰো, ভিক্খৰে, পিতুমরণং পচ্চনুভূতং …পে… ভাতুমরণং পচ্চনুভূতং… ভগিনিমরণং পচ্চনুভূতং… পুত্তমরণং পচ্চনুভূতং… ধীতুমরণং পচ্চনুভূতং… ঞাতিব্যসনং পচ্চনুভূতং… ভোগব্যসনং পচ্চনুভূতং. দীঘরত্তং ৰো, ভিক্খৰে, রোগব্যসনং পচ্চনুভূতং, তেসং ৰো রোগব্যসনং পচ্চনুভোন্তানং অমনাপসম্পযোগা মনাপৰিপ্পযোগা কন্দন্তানং রোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘরিতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো …পে… যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. ততিযং.

৪. খীরসুত্তং

১২৭. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো বহুতরং, যং ৰা ৰো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, যং ৰা চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি? ‘‘যথা খো মযং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানাম, এতদেৰ, ভন্তে, বহুতরং যং নো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে, সাধু খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাথ. এতদেৰ, ভিক্খৰে, বহুতরং যং ৰো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৰতং সংসরতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, ন ত্ৰেৰ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো…পে… অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. পব্বতসুত্তং

১২৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… আরামে. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কীৰদীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি? ‘‘দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. সো ন সুকরো সঙ্খাতুং এত্তকানি ৰস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানি ইতি ৰা’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, মহাসেলো পব্বতো যোজনং আযামেন যোজনং ৰিত্থারেন যোজনং উব্বেধেন অচ্ছিন্নো অসুসিরো একগ্ঘনো. তমেনং পুরিসো ৰস্সসতস্স ৰস্সসতস্স অচ্চযেন কাসিকেন ৰত্থেন সকিং সকিং পরিমজ্জেয্য. খিপ্পতরং খো সো, ভিক্খু, মহাসেলো পব্বতো ইমিনা উপক্কমেন পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ কপ্পো. এৰং দীঘো, ভিক্খু, কপ্পো. এৰং দীঘানং খো, ভিক্খু, কপ্পানং নেকো কপ্পো সংসিতো, নেকং কপ্পসতং সংসিতং, নেকং কপ্পসহস্সং সংসিতং, নেকং কপ্পসতসহস্সং সংসিতং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খু, সংসারো. পুব্বা কোটি…পে… যাৰঞ্চিদং, ভিক্খু, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সাসপসুত্তং

১২৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কীৰদীঘো, নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি? ‘‘দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. সো ন সুকরো সঙ্খাতুং এত্তকানি ৰস্সানি ইতি ৰা…পে… এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানি ইতি ৰা’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, আযসং নগরং যোজনং আযামেন যোজনং ৰিত্থারেন যোজনং উব্বেধেন, পুণ্ণং সাসপানং গুল়িকাবদ্ধং [চূল়িকাবদ্ধং (সী. পী.)]. ততো পুরিসো ৰস্সসতস্স ৰস্সসতস্স অচ্চযেন একমেকং সাসপং উদ্ধরেয্য. খিপ্পতরং খো সো, ভিক্খু মহাসাসপরাসি ইমিনা উপক্কমেন পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ কপ্পো. এৰং দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. এৰং দীঘানং খো, ভিক্খু, কপ্পানং নেকো কপ্পো সংসিতো, নেকং কপ্পসতং সংসিতং, নেকং কপ্পসহস্সং সংসিতং, নেকং কপ্পসতসহস্সং সংসিতং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খু, সংসারো …পে… অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. সাৰকসুত্তং

১৩০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা…পে… একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘কীৰবহুকা নু খো, ভন্তে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা’’তি? ‘‘বহুকা খো, ভিক্খৰে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকরা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৰা’’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খৰে’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘ইধস্সু, ভিক্খৰে, চত্তারো সাৰকা ৰস্সসতাযুকা ৰস্সসতজীৰিনো. তে দিৰসে দিৰসে কপ্পসতসহস্সং কপ্পসতসহস্সং অনুস্সরেয্যুং. অননুস্সরিতাৰ ভিক্খৰে, তেহি কপ্পা অস্সু, অথ খো তে চত্তারো সাৰকা ৰস্সসতাযুকা ৰস্সসতজীৰিনো ৰস্সসতস্স অচ্চযেন কালং করেয্যুং. এৰং বহুকা খো, ভিক্খৰে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকরা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৰা’তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো…পে… অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. সত্তমং.

৮. গঙ্গাসুত্তং

১৩১. রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কীৰবহুকা নু খো, ভো গোতম, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা’’তি? ‘‘বহুকা খো, ব্রাহ্মণ, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকরা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৰা’’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভো গোতম, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ব্রাহ্মণা’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, যতো চাযং গঙ্গা নদী পভৰতি যত্থ চ মহাসমুদ্দং অপ্পেতি, যা এতস্মিং অন্তরে ৰালিকা সা ন সুকরা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা ৰালিকা ইতি ৰা, এত্তকানি ৰালিকসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি ৰালিকসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি ৰালিকসতসহস্সানি ইতি ৰা’তি. ততো বহুতরা খো, ব্রাহ্মণ, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকরা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৰা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৰা’তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ব্রাহ্মণ, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. এৰং দীঘরত্তং খো, ব্রাহ্মণ, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী ৰড্ঢিতা. যাৰঞ্চিদং, ব্রাহ্মণ, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি.

এৰং ৰুত্তে, সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. দণ্ডসুত্তং

১৩২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দণ্ডো উপরিৰেহাসং খিত্তো সকিম্পি মূলেন নিপততি, সকিম্পি মজ্ঝেন নিপততি, সকিম্পি অন্তেন নিপততি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণা সত্তা তণ্হাসংযোজনা সন্ধাৰন্তা সংসরন্তা সকিম্পি অস্মা লোকা পরং লোকং গচ্ছন্তি, সকিম্পি পরস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছন্তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো…পে… অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. নৰমং.

১০. পুগ্গলসুত্তং

১৩৩. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো…পে… একপুগ্গলস্স, ভিক্খৰে, কপ্পং সন্ধাৰতো সংসরতো সিযা এৰং মহা অট্ঠিকঙ্কলো অট্ঠিপুঞ্জো অট্ঠিরাসি যথাযং ৰেপুল্লো পব্বতো, সচে সংহারকো অস্স, সম্ভতঞ্চ ন ৰিনস্সেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো…পে… অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘একস্সেকেন কপ্পেন, পুগ্গলস্সট্ঠিসঞ্চযো;

সিযা পব্বতসমো রাসি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা.

‘‘সো খো পনাযং অক্খাতো, ৰেপুল্লো পব্বতো মহা;

উত্তরো গিজ্ঝকূটস্স, মগধানং গিরিব্বজে.

‘‘যতো চ অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি;

দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;

অরিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘স সত্তক্খত্তুংপরমং, সন্ধাৰিত্ৰান পুগ্গলো;

দুক্খস্সন্তকরো হোতি, সব্বসংযোজনক্খযা’’তি. দসমং;

পঠমো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

তিণকট্ঠঞ্চ পথৰী, অস্সু খীরঞ্চ পব্বতং;

সাসপা সাৰকা গঙ্গা, দণ্ডো চ পুগ্গলেন চাতি.