১. বুদ্ধৰগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি; তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো; ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো; নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো; সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো; ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো; তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৰিভঙ্গসুত্তং
২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি ৰিভজিস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, জরামরণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জরা জীরণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকো; অযং ৰুচ্চতি জরা. যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৰনতা ভেদো অন্তরধানং মচ্চু মরণং কালকিরিযা খন্ধানং ভেদো কল়েৰরস্স নিক্খেপো ( ) [(জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো) (স্যা. কং.) এৰমুপরিপি, অট্ঠকথাযং পন ন দিস্সতি], ইদং ৰুচ্চতি মরণং. ইতি অযঞ্চ জরা, ইদঞ্চ মরণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, জরামরণং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো আযতনানং পটিলাভো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, জাতি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ভৰো? তযো মে, ভিক্খৰে, ভৰা – কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভৰো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, উপাদানং? চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৰাদুপাদানং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, উপাদানং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, তণ্হা? ছযিমে, ভিক্খৰে, তণ্হাকাযা – রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, তণ্হা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰেদনা? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৰেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৰেদনা, জিৰ্হাসম্ফস্সজা ৰেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৰেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ফস্সো? ছযিমে, ভিক্খৰে, ফস্সকাযা – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৰ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সো, মনোসম্ফস্সো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ফস্সো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সল়াযতনং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সল়াযতনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, নামরূপং? ৰেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকারো – ইদং ৰুচ্চতি নামং. চত্তারো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপং. ইদং ৰুচ্চতি রূপং. ইতি ইদঞ্চ নামং, ইদঞ্চ রূপং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, নামরূপং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোৰিঞ্ঞাণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সঙ্খারা? তযোমে, ভিক্খৰে, সঙ্খারা – কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো, চিত্তসঙ্খারো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সঙ্খারা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা? যং খো, ভিক্খৰে, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তং
৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘মিচ্ছাপটিপদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি সম্মাপটিপদঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপদা? অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. ৰিপস্সীসুত্তং
৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘ৰিপস্সিস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’’’তি?
‘‘অথ খো ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিংপচ্চযা জরামরণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি, কিংপচ্চযা জাতী’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৰে খো সতি জাতি হোতি, ভৰপচ্চযা জাতী’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ভৰো হোতি, কিংপচ্চযা ভৰো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো সতি ভৰো হোতি, উপাদানপচ্চযা ভৰো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি উপাদানং হোতি, কিংপচ্চযা উপাদান’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো সতি উপাদানং হোতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি তণ্হা হোতি, কিংপচ্চযা তণ্হা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰেদনায খো সতি তণ্হা হোতি, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৰেদনা হোতি, কিংপচ্চযা ৰেদনা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো সতি ৰেদনা হোতি, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ফস্সো হোতি, কিংপচ্চযা ফস্সো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সল়াযতনে খো সতি ফস্সো হোতি, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সল়াযতনং হোতি, কিংপচ্চযা সল়াযতন’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো সতি সল়াযতনং হোতি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি নামরূপং হোতি, কিংপচ্চযা নামরূপ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো সতি নামরূপং হোতি, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খারেসু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খারা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জরামরণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জরামরণং ন হোতি, জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি, কিস্স নিরোধা জাতিনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৰে খো অসতি জাতি ন হোতি, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ভৰো ন হোতি, কিস্স নিরোধা ভৰনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো অসতি ভৰো ন হোতি, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্স নিরোধা উপাদাননিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো অসতি উপাদানং ন হোতি, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্স নিরোধা তণ্হানিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰেদনায খো অসতি তণ্হা ন হোতি, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৰেদনা ন হোতি, কিস্স নিরোধা ৰেদনানিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো অসতি ৰেদনা ন হোতি, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্স নিরোধা ফস্সনিরোধো’তি? অথ খো ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সল়াযতনে খো অসতি ফস্সো ন হোতি, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সল়াযতনং ন হোতি, কিস্স নিরোধা সল়াযতননিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো অসতি সল়াযতনং ন হোতি, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি নামরূপং ন হোতি, কিস্স নিরোধা নামরূপনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো অসতি নামরূপং ন হোতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খারেসু খো অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্স নিরোধা সঙ্খারনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতীতি. ‘নিরোধো, নিরোধো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. চতুত্থং.
(সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং এৰং ৰিত্থারেতব্বো).
৫. সিখীসুত্তং
৫. সিখিস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৬. ৰেস্সভূসুত্তং
৬. ৰেস্সভুস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৭. ককুসন্ধসুত্তং
৭. ককুসন্ধস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৮. কোণাগমনসুত্তং
৮. কোণাগমনস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৯. কস্সপসুত্তং
৯. কস্সপস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
১০. গোতমসুত্তং
১০. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’’’তি?
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিংপচ্চযা জরামরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৰো… উপাদানং… তণ্হা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খারা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জরামরণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জরামরণং ন হোতি, জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৰো… উপাদানং… তণ্হা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্স নিরোধা সঙ্খারনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. ‘নিরোধো, নিরোধো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি. দসমো.
বুদ্ধৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দেসনা ৰিভঙ্গপটিপদা চ,
ৰিপস্সী সিখী চ ৰেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো,
মহাসক্যমুনি চ গোতমোতি.