৪. নন্দকোৰাদসুত্তং

৩৯৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো মহাপজাপতিগোতমী পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুনিসতেহি সদ্ধিং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো মহাপজাপতিগোতমী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ওৰদতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনিযো; অনুসাসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনিযো; করোতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি [ধম্মিকথন্তি (স্যা. কং. ক.)].

তেন খো পন সমযেন থেরা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো ওৰদন্তি পরিযাযেন. আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেন. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেনা’’তি? ‘‘সব্বেহেৰ, ভন্তে, কতো [নন্দকস্স ভন্তে (সী. পী.)] পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেন. অযং, ভন্তে, আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেনা’’তি.

অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘ওৰদ, নন্দক, ভিক্খুনিযো; অনুসাস, নন্দক, ভিক্খুনিযো; করোহি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন রাজকারামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৰোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৰিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি – ‘আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং, ন আজানন্তীহি – ‘ন আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং. যস্সা ৰা পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা অহমেৰ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’’’তি? ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিরদ্ধা [অভিনন্দাম (স্যা. কং.)] যং নো অয্যো নন্দকো পৰারেতী’’তি.

৩৯৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৰ্হা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘কাযো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’… ‘‘মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘রসা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ধম্মা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিরা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি’’? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; যা চ খ্ৰাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; পগেৰস্স আভা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা (?)]; যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, যা চ খ্ৰাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; পগেৰস্স ছাযা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিরা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা (সী. পী.)]. যঞ্চ খো ছ বাহিরে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৪. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং [ৰিলিমং (সী. পী. ক.)] অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৰী ৰিসংযুত্তা তেনেৰ চম্মেনা’’তি.

‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযমেৰেত্থ অত্থো; ‘অন্তরা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘বাহিরো চম্মকাযো’তি খো ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘অন্তরা ৰিলিমংসং, অন্তরা ন্হারু, অন্তরা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং; ‘তিণ্হং গোৰিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং; যাযং অরিযা পঞ্ঞা অন্তরা কিলেসং অন্তরা সংযোজনং অন্তরা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পরিকন্ততি.

৪০৫. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.

৪০৬. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে চাতুদ্দসে ন হোতি বহুনোজনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো ঊনো চন্দোত্ৰেৰ হোতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা হোন্তি নো চ খো পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা’’তি.

৪০৭. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ত্ৰং, নন্দক, স্ৰেপি তা ভিক্খুনিযো তেনেৰোৰাদেন ওৰদেয্যাসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা নন্দকো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন রাজকারামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৰোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৰিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি ‘আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং, ন আজানন্তীহি ‘ন আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং. যস্সা ৰা পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, অহমেৰ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’’’তি. ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিরদ্ধা যং নো অয্যো নন্দকো পৰারেতী’’তি.

৪০৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৰ্হা… কাযো… মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… রসা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ধম্মা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিরা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… সোতৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… ঘানৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… কাযৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… মনোৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১১. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; যা চ খ্ৰাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; পগেৰস্স আভা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; যা চ খ্ৰাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; পগেৰস্স ছাযা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিরা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো বাহিরে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৰী ৰিসংযুত্তা তেনেৰ চম্মেনা’’তি.

‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায অযমেৰেত্থ অত্থো. ‘অন্তরা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘বাহিরো চম্মকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং; ‘তিণ্হং গোৰিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং; যাযং অরিযা পঞ্ঞা অন্তরা কিলেসং অন্তরা সংযোজনং অন্তরা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পরিকন্ততি.

৪১৪. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.

৪১৫. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰা এতদৰোচ –‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে পন্নরসে ন হোতি বহুনো জনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো পুণ্ণো চন্দোত্ৰেৰ হোতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা চেৰ পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা চ. তাসং, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং ভিক্খুনিসতানং যা পচ্ছিমিতা ভিক্খুনী সা [যা পচ্ছিমা ভিক্খুনী, সা (সী. স্যা. কং. পী.), যা পচ্ছিমিকা, তা ভিক্খুনিযো (ক.)] সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযনা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

নন্দকোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.