৪. লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তং
২৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা লোমসকঙ্গিযো [লোমসককঙ্গিযো (টীকা)] সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো চন্দনো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং নিগ্রোধারামং ওভাসেত্ৰা যেনাযস্মা লোমসকঙ্গিযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো চন্দনো দেৰপুত্তো আযস্মন্তং লোমসকঙ্গিযং এতদৰোচ – ‘‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘ধারেমি খো অহং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, আৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘একমিদং, ভিক্খু, সমযং ভগৰা দেৰেসু তাৰতিংসেসু ৰিহরতি পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং. তত্র ভগৰা দেৰানং তাৰতিংসানং ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি –
‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;
যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.
‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;
অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.
‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.
‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;
তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.
‘‘এৰং খো অহং, ভিক্খু, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’’তি. ইদমৰোচ চন্দনো দেৰপুত্তো. ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.
২৮৭. অথ খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘একমিদাহং, ভন্তে, সমযং সক্কেসু ৰিহরামি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো, ভন্তে, অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং নিগ্রোধারামং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো, ভন্তে, সো দেৰপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’তি? এৰং ৰুত্তে অহং, ভন্তে, তং দেৰপুত্তং এতদৰোচং – ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’তি? ‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘ধারেমি খো অহং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি. ‘যথা কথং পন ত্ৰং, আৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? একমিদং, ভিক্খু, সমযং ভগৰা দেৰেসু তাৰতিংসেসু ৰিহরতি পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং. তত্র খো ভগৰা দেৰানং তাৰতিংসানং ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি –
‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…
তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.
‘‘এৰং খো অহং, ভিক্খু, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’তি. ইদমৰোচ, ভন্তে, সো দেৰপুত্তো; ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেতূ’’তি.
২৮৮. ‘‘জানাসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, তং দেৰপুত্ত’’ন্তি? ‘‘ন খো অহং, ভন্তে, জানামি তং দেৰপুত্ত’’ন্তি. ‘‘চন্দনো নাম সো, ভিক্খু, দেৰপুত্তো. চন্দনো, ভিক্খু, দেৰপুত্তো অট্ঠিং কত্ৰা [অট্ঠিকত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] মনসিকত্ৰা সব্বচেতসা [সব্বং চেতসো (সী. স্যা. কং. পী.), সব্বং চেতসা (ক.)] সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি. তেন হি, ভিক্খু, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;
যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.
‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;
অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.
‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা;
‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;
তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনি’’.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খু, অতীতং অন্ৰাগমেতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, অতীতং অন্ৰাগমেতি. কথঞ্চ, ভিক্খু, অতীতং নান্ৰাগমেতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, অতীতং নান্ৰাগমেতি. কথঞ্চ, ভিক্খু, অনাগতং পটিকঙ্খতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, অনাগতং পটিকঙ্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খু, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খু, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি. কথঞ্চ, ভিক্খু, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি…পে… এৰং খো, ভিক্খু, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি.
‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;
যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.
‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;
অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.
‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.
‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;
তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.