৩. ওপম্মৰগ্গো

১. ককচূপমসুত্তং

২২২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং অতিৰেলং সংসট্ঠো ৰিহরতি. এৰং সংসট্ঠো আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরতি – সচে কোচি ভিক্খু আযস্মতো মোল়িযফগ্গুনস্স সম্মুখা তাসং ভিক্খুনীনং অৰণ্ণং ভাসতি, তেনাযস্মা মোল়িযফগ্গুনো কুপিতো অনত্তমনো অধিকরণম্পি করোতি. সচে পন কোচি ভিক্খু তাসং ভিক্খুনীনং সম্মুখা আযস্মতো মোল়িযফগ্গুনস্স অৰণ্ণং ভাসতি, তেন তা ভিক্খুনিযো কুপিতা অনত্তমনা অধিকরণম্পি করোন্তি. এৰং সংসট্ঠো আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরতি. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং অতিৰেলং সংসট্ঠো ৰিহরতি. এৰং সংসট্ঠো, ভন্তে, আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরতি – সচে কোচি ভিক্খু আযস্মতো মোল়িযফগ্গুনস্স সম্মুখা তাসং ভিক্খুনীনং অৰণ্ণং ভাসতি, তেনাযস্মা মোল়িযফগ্গুনো কুপিতো অনত্তমনো অধিকরণম্পি করোতি. সচে পন কোচি ভিক্খু তাসং ভিক্খুনীনং সম্মুখা আযস্মতো মোল়িযফগ্গুনস্স অৰণ্ণং ভাসতি, তেন তা ভিক্খুনিযো কুপিতা অনত্তমনা অধিকরণম্পি করোন্তি. এৰং সংসট্ঠো, ভন্তে, আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরতী’’তি.

২২৩. অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন মোল়িযফগ্গুনং ভিক্খুং আমন্তেহি – ‘সত্থা তং, আৰুসো ফগ্গুন, আমন্তেতী’’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা মোল়িযফগ্গুনো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মোল়িযফগ্গুনং এতদৰোচ – ‘‘সত্থা তং, আৰুসো ফগ্গুন, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং মোল়িযফগ্গুনং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ফগ্গুন, ভিক্খুনীহি সদ্ধিং অতিৰেলং সংসট্ঠো ৰিহরসি? এৰং সংসট্ঠো কির ত্ৰং, ফগ্গুন, ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরসি – সচে কোচি ভিক্খু তুয্হং সম্মুখা তাসং ভিক্খুনীনং অৰণ্ণং ভাসতি, তেন ত্ৰং কুপিতো অনত্তমনো অধিকরণম্পি করোসি. সচে পন কোচি ভিক্খু তাসং ভিক্খুনীনং সম্মুখা তুয্হং অৰণ্ণং ভাসতি, তেন তা ভিক্খুনিযো কুপিতা অনত্তমনা অধিকরণম্পি করোন্তি. এৰং সংসট্ঠো কির ত্ৰং, ফগ্গুন, ভিক্খুনীহি সদ্ধিং ৰিহরসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘ননু ত্ৰং, ফগ্গুন, কুলপুত্তো সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি.

২২৪. ‘‘ন খো তে এতং, ফগ্গুন, পতিরূপং কুলপুত্তস্স সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতস্স, যং ত্ৰং ভিক্খুনীহি সদ্ধিং অতিৰেলং সংসট্ঠো ৰিহরেয্যাসি. তস্মাতিহ, ফগ্গুন, তৰ চেপি কোচি সম্মুখা তাসং ভিক্খুনীনং অৰণ্ণং ভাসেয্য, তত্রাপি ত্ৰং, ফগ্গুন, যে গেহসিতা [গেহস্সিতা (?)] ছন্দা যে গেহসিতা ৰিতক্কা তে পজহেয্যাসি. তত্রাপি তে, ফগ্গুন, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চেৰ মে চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সামি, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সামি মেত্তচিত্তো, ন দোসন্তরো’তি. এৰঞ্হি তে, ফগ্গুন, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ, ফগ্গুন, তৰ চেপি কোচি সম্মুখা তাসং ভিক্খুনীনং পাণিনা পহারং দদেয্য, লেড্ডুনা পহারং দদেয্য, দণ্ডেন পহারং দদেয্য, সত্থেন পহারং দদেয্য. তত্রাপি ত্ৰং, ফগ্গুন, যে গেহসিতা ছন্দা যে গেহসিতা ৰিতক্কা তে পজহেয্যাসি. তত্রাপি তে, ফগ্গুন, এৰং সিক্খিতব্বং ‘ন চেৰ মে চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সামি, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সামি মেত্তচিত্তো, ন দোসন্তরো’তি. এৰঞ্হি তে, ফগ্গুন, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ, ফগ্গুন, তৰ চেপি কোচি সম্মুখা অৰণ্ণং ভাসেয্য, তত্রাপি ত্ৰং, ফগ্গুন, যে গেহসিতা ছন্দা যে গেহসিতা ৰিতক্কা তে পজহেয্যাসি. তত্রাপি তে, ফগ্গুন, এৰং সিক্খিতব্বং ‘ন চেৰ মে চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সামি, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সামি মেত্তচিত্তো, ন দোসন্তরো’তি. এৰঞ্হি তে, ফগ্গুন, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ, ফগ্গুন, তৰ চেপি কোচি পাণিনা পহারং দদেয্য, লেড্ডুনা পহারং দদেয্য, দণ্ডেন পহারং দদেয্য, সত্থেন পহারং দদেয্য, তত্রাপি ত্ৰং, ফগ্গুন, যে গেহসিতা ছন্দা যে গেহসিতা ৰিতক্কা তে পজহেয্যাসি. তত্রাপি তে, ফগ্গুন, এৰং সিক্খিতব্বং ‘ন চেৰ মে চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সামি, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সামি মেত্তচিত্তো, ন দোসন্তরো’তি. এৰঞ্হি তে, ফগ্গুন, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

২২৫. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আরাধযিংসু ৰত মে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ একং সমযং চিত্তং. ইধাহং, ভিক্খৰে, ভিক্খূ আমন্তেসিং – অহং খো, ভিক্খৰে, একাসনভোজনং ভুঞ্জামি. একাসনভোজনং খো অহং, ভিক্খৰে, ভুঞ্জমানো অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামি অপ্পাতঙ্কতঞ্চ লহুট্ঠানঞ্চ বলঞ্চ ফাসুৰিহারঞ্চ. এথ তুম্হেপি, ভিক্খৰে, একাসনভোজনং ভুঞ্জথ. একাসনভোজনং খো, ভিক্খৰে, তুম্হেপি ভুঞ্জমানা অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানিস্সথ অপ্পাতঙ্কতঞ্চ লহুট্ঠানঞ্চ বলঞ্চ ফাসুৰিহারঞ্চাতি. ন মে, ভিক্খৰে, তেসু ভিক্খূসু অনুসাসনী করণীযা অহোসি; সতুপ্পাদকরণীযমেৰ মে, ভিক্খৰে, তেসু ভিক্খূসু অহোসি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সুভূমিযং চতুমহাপথে আজঞ্ঞরথো যুত্তো অস্স ঠিতো ওধস্তপতোদো. তমেনং দক্খো যোগ্গাচরিযো অস্সদম্মসারথি অভিরুহিত্ৰা, ৰামেন হত্থেন রস্মিযো গহেত্ৰা, দক্খিণেন হত্থেন পতোদং গহেত্ৰা, যেনিচ্ছকং যদিচ্ছকং সারেয্যপি পচ্চাসারেয্যপি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ন মে তেসু ভিক্খূসু অনুসাসনী করণীযা অহোসি, সতুপ্পাদকরণীযমেৰ মে, ভিক্খৰে, তেসু ভিক্খূসু অহোসি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হেপি অকুসলং পজহথ, কুসলেসু ধম্মেসু আযোগং করোথ. এৰঞ্হি তুম্হেপি ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সথ.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে মহন্তং সালৰনং. তঞ্চস্স এল়ণ্ডেহি সঞ্ছন্নং. তস্স কোচিদেৰ পুরিসো উপ্পজ্জেয্য অত্থকামো হিতকামো যোগক্খেমকামো. সো যা তা সাললট্ঠিযো কুটিলা ওজাপহরণিযো [ওজহরণিযো (ক.)] তা ছেত্ৰা [তচ্ছেত্ৰা (সী. স্যা. পী.)] বহিদ্ধা নীহরেয্য, অন্তোৰনং সুৰিসোধিতং ৰিসোধেয্য. যা পন তা সাললট্ঠিযো উজুকা সুজাতা তা সম্মা পরিহরেয্য. এৰঞ্হেতং, ভিক্খৰে, সালৰনং অপরেন সমযেন ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তুম্হেপি অকুসলং পজহথ, কুসলেসু ধম্মেসু আযোগং করোথ. এৰঞ্হি তুম্হেপি ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সথ.

২২৬. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, ইমিস্সাযেৰ সাৰত্থিযা ৰেদেহিকা নাম গহপতানী অহোসি. ৰেদেহিকায, ভিক্খৰে, গহপতানিযা এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘সোরতা ৰেদেহিকা গহপতানী, নিৰাতা ৰেদেহিকা গহপতানী, উপসন্তা ৰেদেহিকা গহপতানী’তি. ৰেদেহিকায খো পন, ভিক্খৰে, গহপতানিযা কাল়ী নাম দাসী অহোসি দক্খা অনলসা সুসংৰিহিতকম্মন্তা.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়িযা দাসিযা এতদহোসি – ‘ময্হং খো অয্যায এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘‘সোরতা ৰেদেহিকা গহপতানী, নিৰাতা ৰেদেহিকা গহপতানী, উপসন্তা ৰেদেহিকা গহপতানী’’তি. কিং নু খো মে অয্যা সন্তংযেৰ নু খো অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি উদাহু অসন্তং উদাহু ময্হমেৰেতে [ময্হেৰেতে (সী. পী.)] কম্মন্তা সুসংৰিহিতা যেন মে অয্যা সন্তংযেৰ অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি, নো অসন্তং? যংনূনাহং অয্যং ৰীমংসেয্য’ন্তি. অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়ী দাসী দিৰা উট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, ৰেদেহিকা গহপতানী কাল়িং দাসিং এতদৰোচ – ‘হে জে কাল়ী’তি. ‘কিং, অয্যে’তি? ‘কিং, জে, দিৰা উট্ঠাসী’তি? ‘ন খ্ৰয্যে [ন খো অয্যে (সী. পী.)], কিঞ্চী’তি. ‘নো ৰত রে কিঞ্চি, পাপি দাসি [পাপদাসি (স্যা. ক.)], দিৰা উট্ঠাসী’তি কুপিতা অনত্তমনা ভাকুটিং [ভূকুটিং (সী. পী.), ভকুটীং (স্যা.)] অকাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়িযা দাসিযা এতদহোসি – ‘সন্তংযেৰ খো মে অয্যা অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি, নো অসন্তং; ময্হমেৰেতে কম্মন্তা সুসংৰিহিতা, যেন মে অয্যা সন্তংযেৰ অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি, নো অসন্তং. যংনূনাহং ভিয্যোসোমত্তায অয্যং ৰীমংসেয্য’’’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়ী দাসী দিৰাতরংযেৰ উট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, ৰেদেহিকা গহপতানী কাল়িং দাসিং এতদৰোচ – ‘হে জে, কাল়ী’তি. ‘কিং, অয্যে’তি? ‘কিং, জে, দিৰাতরং উট্ঠাসী’তি? ‘ন খ্ৰয্যে, কিঞ্চী’তি. ‘নো ৰত রে কিঞ্চি, পাপি দাসি, দিৰাতরং উট্ঠাসী’তি কুপিতা অনত্তমনা অনত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসি. অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়িযা দাসিযা এতদহোসি – ‘সন্তংযেৰ খো মে অয্যা অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি, নো অসন্তং. ময্হমেৰেতে কম্মন্তা সুসংৰিহিতা, যেন মে অয্যা সন্তংযেৰ অজ্ঝত্তং কোপং ন পাতুকরোতি, নো অসন্তং. যংনূনাহং ভিয্যোসোমত্তায অয্যং ৰীমংসেয্য’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়ী দাসী দিৰাতরংযেৰ উট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, ৰেদেহিকা গহপতানী কাল়িং দাসিং এতদৰোচ – ‘হে জে, কাল়ী’তি. ‘কিং, অয্যে’তি? ‘কিং, জে, দিৰা উট্ঠাসী’তি? ‘ন খ্ৰয্যে, কিঞ্চী’তি. ‘নো ৰত রে কিঞ্চি, পাপি দাসি, দিৰা উট্ঠাসী’তি কুপিতা অনত্তমনা অগ্গল়সূচিং গহেত্ৰা সীসে পহারং অদাসি, সীসং ৰোভিন্দি [ৰি + অৰ + ভিন্দি = ৰোভিন্দি]. অথ খো, ভিক্খৰে, কাল়ী দাসী ভিন্নেন সীসেন লোহিতেন গলন্তেন পটিৰিস্সকানং উজ্ঝাপেসি – ‘পস্সথয্যে, সোরতায কম্মং; পস্সথয্যে, নিৰাতায কম্মং, পস্সথয্যে, উপসন্তায কম্মং! কথঞ্হি নাম একদাসিকায দিৰা উট্ঠাসীতি কুপিতা অনত্তমনা অগ্গল়সূচিং গহেত্ৰা সীসে পহারং দস্সতি, সীসং ৰোভিন্দিস্সতী’তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰেদেহিকায গহপতানিযা অপরেন সমযেন এৰং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি – ‘চণ্ডী ৰেদেহিকা গহপতানী, অনিৰাতা ৰেদেহিকা গহপতানী, অনুপসন্তা ৰেদেহিকা গহপতানী’তি.

‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু তাৰদেৰ সোরতসোরতো হোতি নিৰাতনিৰাতো হোতি উপসন্তূপসন্তো হোতি যাৰ ন অমনাপা ৰচনপথা ফুসন্তি. যতো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুং অমনাপা ৰচনপথা ফুসন্তি, অথ ভিক্খু ‘সোরতো’তি ৰেদিতব্বো, ‘নিৰাতো’তি ৰেদিতব্বো, ‘উপসন্তো’তি ৰেদিতব্বো. নাহং তং, ভিক্খৰে, ভিক্খুং ‘সুৰচো’তি ৰদামি যো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারহেতু সুৰচো হোতি, সোৰচস্সতং আপজ্জতি. তং কিস্স হেতু? তঞ্হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং অলভমানো ন সুৰচো হোতি, ন সোৰচস্সতং আপজ্জতি. যো চ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মংযেৰ সক্করোন্তো, ধম্মং গরুং করোন্তো, ধম্মং মানেন্তো, ধম্মং পূজেন্তো, ধম্মং অপচাযমানো [ধম্মং যেৰ সক্করোন্তো ধম্মং গরুকরোন্তো ধম্মং অপচাযমানো (সী. স্যা. পী.)] সুৰচো হোতি, সোৰচস্সতং আপজ্জতি, তমহং ‘সুৰচো’তি ৰদামি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘ধম্মংযেৰ সক্করোন্তা, ধম্মং গরুং করোন্তা, ধম্মং মানেন্তা, ধম্মং পূজেন্তা, ধম্মং অপচাযমানা সুৰচা ভৰিস্সাম, সোৰচস্সতং আপজ্জিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২২৭. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ৰচনপথা যেহি ৰো পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং – কালেন ৰা অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা দোসন্তরা ৰা. কালেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং দোসন্তরা ৰা. তত্রাপি ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চেৰ নো চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সাম, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সাম মেত্তচিত্তা, ন দোসন্তরা. তঞ্চ পুগ্গলং মেত্তাসহগতেন চেতসা ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সাম, তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চিত্তেন ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. পী.), অব্যাপজ্জেন (ক.) অঙ্গুত্তরতিকনিপাতটীকা ওলোকেতব্বা] ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২২৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটকং [কুদ্দালপিটকং (সী. স্যা. পী.)] আদায. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অহং ইমং মহাপথৰিং অপথৰিং করিস্সামী’তি. সো তত্র তত্র ৰিখণেয্য [খণেয্য (সী. স্যা. পী.)], তত্র তত্র ৰিকিরেয্য, তত্র তত্র ওট্ঠুভেয্য, তত্র তত্র ওমুত্তেয্য – ‘অপথৰী ভৰসি, অপথৰী ভৰসী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো ইমং মহাপথৰিং অপথৰিং করেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অযঞ্হি, ভন্তে, মহাপথৰী গম্ভীরা অপ্পমেয্যা. সা ন সুকরা অপথৰী কাতুং; যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে ৰচনপথা যেহি ৰো পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং – কালেন ৰা অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা দোসন্তরা ৰা. কালেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং দোসন্তরা ৰা. তত্রাপি ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চেৰ নো চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সাম, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সাম মেত্তচিত্তা ন দোসন্তরা. তঞ্চ পুগ্গলং মেত্তাসহগতেন চেতসা ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সাম, তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং পথৰিসমেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২২৯. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো আগচ্ছেয্য লাখং ৰা হলিদ্দিং ৰা নীলং ৰা মঞ্জিট্ঠং ৰা আদায. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অহং ইমস্মিং আকাসে রূপং লিখিস্সামি, রূপপাতুভাৰং করিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো ইমস্মিং আকাসে রূপং লিখেয্য, রূপপাতুভাৰং করেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অযঞ্হি, ভন্তে, আকাসো অরূপী অনিদস্সনো. তত্থ ন সুকরং রূপং লিখিতুং, রূপপাতুভাৰং কাতুং; যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে ৰচনপথা যেহি ৰো পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং কালেন ৰা অকালেন ৰা …পে… ‘ন চেৰ… তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং আকাসসমেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২৩০. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো আগচ্ছেয্য আদিত্তং তিণুক্কং আদায. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অহং ইমায আদিত্তায তিণুক্কায গঙ্গং নদিং সন্তাপেস্সামি সংপরিতাপেস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায গঙ্গং নদিং সন্তাপেয্য সংপরিতাপেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘গঙ্গা হি, ভন্তে, নদী গম্ভীরা অপ্পমেয্যা. সা ন সুকরা আদিত্তায তিণুক্কায সন্তাপেতুং সংপরিতাপেতুং; যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে ৰচনপথা যেহি ৰো পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং কালেন ৰা অকালেন ৰা…পে… ‘ন চেৰ… তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং গঙ্গাসমেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২৩১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, বিল়ারভস্তা মদ্দিতা সুমদ্দিতা সুপরিমদ্দিতা, মুদুকা তূলিনী ছিন্নসস্সরা ছিন্নভব্ভরা. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কট্ঠং ৰা কথলং [কঠলং (সী. স্যা. পী.)] ৰা আদায. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অহং ইমং বিল়ারভস্তং মদ্দিতং সুমদ্দিতং সুপরিমদ্দিতং, মুদুকং তূলিনিং, ছিন্নসস্সরং ছিন্নভব্ভরং কট্ঠেন ৰা কথলেন ৰা সরসরং করিস্সামি ভরভরং করিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো অমুং বিল়ারভস্তং মদ্দিতং সুমদ্দিতং সুপরিমদ্দিতং, মুদুকং তূলিনিং, ছিন্নসস্সরং ছিন্নভব্ভরং কট্ঠেন ৰা কথলেন ৰা সরসরং করেয্য, ভরভরং করেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, বিল়ারভস্তা মদ্দিতা সুমদ্দিতা সুপরিমদ্দিতা, মুদুকা তূলিনী, ছিন্নসস্সরা ছিন্নভব্ভরা. সা ন সুকরা কট্ঠেন ৰা কথলেন ৰা সরসরং কাতুং ভরভরং কাতুং; যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে ৰচনপথা যেহি ৰো পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং কালেন ৰা অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা দোসন্তরা ৰা. কালেন ৰা ভিক্খৰে পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অকালেন ৰা; ভূতেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অভূতেন ৰা; সণ্হেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং ফরুসেন ৰা; অত্থসংহিতেন ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং অনত্থসংহিতেন ৰা; মেত্তচিত্তা ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰদমানা ৰদেয্যুং দোসন্তরা ৰা. তত্রাপি ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চেৰ নো চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সাম হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সাম মেত্তচিত্তা ন দোসন্তরা. তঞ্চ পুগ্গলং মেত্তাসহগতেন চেতসা ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সাম, তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং বিল়ারভস্তাসমেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২৩২. ‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৰে, ককচেন চোরা ওচরকা অঙ্গমঙ্গানি ওকন্তেয্যুং, তত্রাপি যো মনো পদূসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকরো. তত্রাপি ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চেৰ নো চিত্তং ৰিপরিণতং ভৰিস্সতি, ন চ পাপিকং ৰাচং নিচ্ছারেস্সাম, হিতানুকম্পী চ ৰিহরিস্সাম মেত্তচিত্তা ন দোসন্তরা. তঞ্চ পুগ্গলং মেত্তাসহগতেন চেতসা ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সাম তদারম্মণঞ্চ সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.

২৩৩. ‘‘ইমঞ্চ [ইমঞ্চে (?)] তুম্হে, ভিক্খৰে, ককচূপমং ওৰাদং অভিক্খণং মনসি করেয্যাথ. পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, তং ৰচনপথং, অণুং ৰা থূলং ৰা, যং তুম্হে নাধিৰাসেয্যাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ইমং ককচূপমং ওৰাদং অভিক্খণং মনসিকরোথ. তং ৰো ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

ককচূপমসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. অলগদ্দূপমসুত্তং

২৩৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অরিট্ঠস্স নাম ভিক্খুনো গদ্ধবাধিপুব্বস্স [গন্ধবাধিপুব্বস্স (ক.)] এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি. অস্সোসুং খো সম্বহুলা ভিক্খূ – ‘‘অরিট্ঠস্স কির নাম ভিক্খুনো গদ্ধবাধিপুব্বস্স এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেন অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতদৰোচুং – ‘‘সচ্চং কির তে, আৰুসো অরিট্ঠ, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’’তি. ‘‘এৰংব্যাখো [এৰং খো (?) ভগৰতো সম্মুখাযেৰস্স ‘‘এৰংব্যাখো’’তি] অহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি.

অথ খো তেপি ভিক্খূ অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুকামা সমনুযুঞ্জন্তি সমনুগাহন্তি [সমনুগ্গাহন্তি (স্যা.)] সমনুভাসন্তি – ‘‘মা হেৰং, আৰুসো অরিট্ঠ, অৰচ, মা ভগৰন্তং অব্ভাচিক্খি; ন হি সাধু ভগৰতো অব্ভক্খানং [অব্ভাচিক্খনং (ক.)], ন হি ভগৰা এৰং ৰদেয্য. অনেকপরিযাযেনাৰুসো অরিট্ঠ, অন্তরাযিকা ধম্মা অন্তরাযিকা ৰুত্তা ভগৰতা, অলঞ্চ পন তে পটিসেৰতো অন্তরাযায. অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা,আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… মংসপেসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… তিণুক্কূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… অঙ্গারকাসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… সুপিনকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… যাচিতকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… রুক্খফলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… অসিসূনূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… সত্তিসূলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা… সপ্পসিরূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তি. এৰম্পি খো অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তেহি ভিক্খূহি সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো [সমনুগ্গাহিযমানো (স্যা. ৰিনযেপি)] সমনুভাসিযমানো তদেৰ [তথেৰ তং (ৰিনযে)] পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরতি – ‘‘এৰংব্যাখো অহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি.

২৩৫. যতো খো তে ভিক্খূ নাসক্খিংসু অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুং, অথ খো তে ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অরিট্ঠস্স নাম, ভন্তে, ভিক্খুনো গদ্ধবাধিপুব্বস্স এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি. অস্সুম্হ খো মযং, ভন্তে – ‘অরিট্ঠস্স কির নাম ভিক্খুনো গদ্ধবাধিপুব্বস্স এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৰা অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতদৰোচুম্হ – ‘সচ্চং কির তে, আৰুসো অরিট্ঠ, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি?

‘‘এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো অম্হে এতদৰোচ – ‘এৰংব্যাখো অহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুকামা সমনুযুঞ্জিম্হ সমনুগাহিম্হ সমনুভাসিম্হ – ‘মা হেৰং, আৰুসো অরিট্ঠ, অৰচ, মা ভগৰন্তং অব্ভাচিক্খি; ন হি সাধু ভগৰতো অব্ভক্খানং, ন হি ভগৰা এৰং ৰদেয্য. অনেকপরিযাযেনাৰুসো অরিট্ঠ, অন্তরাযিকা ধম্মা অন্তরাযিকা ৰুত্তা ভগৰতা, অলঞ্চ পন তে পটিসেৰতো অন্তরাযায. অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… সপ্পসিরূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰম্পি খো, ভন্তে, অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো অম্হেহি সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো তদেৰ পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরতি – ‘এৰংব্যাখো অহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি. যতো খো মযং, ভন্তে, নাসক্খিম্হ অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুং, অথ মযং এতমত্থং ভগৰতো আরোচেমা’’তি.

২৩৬. অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং আমন্তেহি – ‘সত্থা তং, আৰুসো অরিট্ঠ, আমন্তেতী’’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা, যেন অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতদৰোচ – ‘‘সত্থা তং, আৰুসো অরিট্ঠ, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কির তে, অরিট্ঠ, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’’তি?

‘‘এৰংব্যাখো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’’তি. ‘‘কস্স খো নাম ত্ৰং, মোঘপুরিস, মযা এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাসি? ননু মযা, মোঘপুরিস, অনেকপরিযাযেন অন্তরাযিকা ধম্মা অন্তরাযিকা ৰুত্তা? অলঞ্চ পন তে পটিসেৰতো অন্তরাযায. অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা মযা, বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা মযা… মংসপেসূপমা কামা ৰুত্তা মযা… তিণুক্কূপমা কামা ৰুত্তা মযা… অঙ্গারকাসূপমা কামা ৰুত্তা মযা… সুপিনকূপমা কামা ৰুত্তা মযা… যাচিতকূপমা কামা ৰুত্তা মযা… রুক্খফলূপমা কামা ৰুত্তা মযা… অসিসূনূপমা কামা ৰুত্তা মযা… সত্তিসূলূপমা কামা ৰুত্তা মযা… সপ্পসিরূপমা কামা ৰুত্তা মযা, বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অথ চ পন ত্ৰং, মোঘপুরিস, অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খসি, অত্তানঞ্চ খনসি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰসি. তঞ্হি তে, মোঘপুরিস, ভৰিস্সতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.

অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নাযং অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো উস্মীকতোপি ইমস্মিং ধম্মৰিনযে’’তি? ‘‘কিঞ্হি [কিংতি (ক.)] সিযা, ভন্তে; নো হেতং, ভন্তে’’তি. এৰং ৰুত্তে, অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি. অথ খো ভগৰা অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা অরিট্ঠং ভিক্খুং গদ্ধবাধিপুব্বং এতদৰোচ – ‘‘পঞ্ঞাযিস্সসি খো ত্ৰং, মোঘপুরিস, এতেন সকেন পাপকেন দিট্ঠিগতেন. ইধাহং ভিক্খূ পটিপুচ্ছিস্সামী’’তি.

২৩৭. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তুম্হেপি মে, ভিক্খৰে, এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাথ যথাযং অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে. অনেকপরিযাযেন হি নো, ভন্তে, অন্তরাযিকা ধম্মা অন্তরাযিকা ৰুত্তা ভগৰতা; অলঞ্চ পন তে পটিসেৰতো অন্তরাযায. অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… সপ্পসিরূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে, সাধু, খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, এৰং ধম্মং দেসিতং আজানাথ. অনেকপরিযাযেন হি খো, ভিক্খৰে, অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা মযা, অলঞ্চ পন তে পটিসেৰতো অন্তরাযায. অপ্পস্সাদা কামা ৰুত্তা মযা, বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা মযা…পে… সপ্পসিরূপমা কামা ৰুত্তা মযা, বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো. অথ চ পনাযং অরিট্ঠো ভিক্খু গদ্ধবাধিপুব্বো অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতি. তঞ্হি তস্স মোঘপুরিসস্স ভৰিস্সতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায. সো ৰত, ভিক্খৰে, অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র কামসঞ্ঞায অঞ্ঞত্র কামৰিতক্কেহি কামে পটিসেৰিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি’’.

২৩৮. ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চে মোঘপুরিসা ধম্মং পরিযাপুণন্তি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং ন উপপরিক্খন্তি. তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপরিক্খতং ন নিজ্ঝানং খমন্তি. তে উপারম্ভানিসংসা চেৰ ধম্মং পরিযাপুণন্তি ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চ. যস্স চত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, ধম্মানং.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অলগদ্দত্থিকো অলগদ্দগৰেসী অলগদ্দপরিযেসনং চরমানো. সো পস্সেয্য মহন্তং অলগদ্দং. তমেনং ভোগে ৰা নঙ্গুট্ঠে ৰা গণ্হেয্য. তস্স সো অলগদ্দো পটিপরিৰত্তিত্ৰা [পটিনিৰত্তিত্ৰা (স্যা. ক.)] হত্থে ৰা বাহায ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গে ডংসেয্য [ডসেয্য (সী. পী.)]. সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং. তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, অলগদ্দস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চে মোঘপুরিসা ধম্মং পরিযাপুণন্তি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং ন উপপরিক্খন্তি. তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপরিক্খতং ন নিজ্ঝানং খমন্তি. তে উপারম্ভানিসংসা চেৰ ধম্মং পরিযাপুণন্তি ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চ. যস্স চত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা ভিক্খৰে ধম্মানং.

২৩৯. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খন্তি. তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খতং নিজ্ঝানং খমন্তি. তে ন চেৰ উপারম্ভানিসংসা ধম্মং পরিযাপুণন্তি ন ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চ [ন চ ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা (?)]. যস্স চত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তি. তেসং তে ধম্মা সুগ্গহিতা দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? সুগ্গহিতত্তা ভিক্খৰে ধম্মানং.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অলগদ্দত্থিকো অলগদ্দগৰেসী অলগদ্দপরিযেসনং চরমানো. সো পস্সেয্য মহন্তং অলগদ্দং. তমেনং অজপদেন দণ্ডেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হেয্য. অজপদেন দণ্ডেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহিত্ৰা, গীৰায সুগ্গহিতং গণ্হেয্য. কিঞ্চাপি সো, ভিক্খৰে, অলগদ্দো তস্স পুরিসস্স হত্থং ৰা বাহং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভোগেহি পলিৰেঠেয্য, অথ খো সো নেৰ ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং. তং কিস্স হেতু? সুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, অলগদ্দস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খন্তি. তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খতং নিজ্ঝানং খমন্তি. তে ন চেৰ উপারম্ভানিসংসা ধম্মং পরিযাপুণন্তি, ন ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চ. যস্স চত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স অত্থং অনুভোন্তি. তেসং তে ধম্মা সুগ্গহিতা দীঘরত্তং অত্থায হিতায সুখায সংৰত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? সুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, ধম্মানং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যস্স মে ভাসিতস্স অত্থং আজানেয্যাথ, তথা নং ধারেয্যাথ. যস্স চ পন মে ভাসিতস্স অত্থং ন আজানেয্যাথ, অহং ৰো তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো, যে ৰা পনাস্সু ৰিযত্তা ভিক্খূ.

২৪০. ‘‘কুল্লূপমং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থায. তং সুণাথ, সাধুকং মনসিকরোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো. সো পস্সেয্য মহন্তং উদকণ্ণৰং, ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযং; ন চস্স নাৰা সন্তারণী উত্তরসেতু ৰা অপারা পারং গমনায. তস্স এৰমস্স – ‘অযং খো মহাউদকণ্ণৰো, ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযং; নত্থি চ নাৰা সন্তারণী উত্তরসেতু ৰা অপারা পারং গমনায. যংনূনাহং তিণকট্ঠসাখাপলাসং সংকড্ঢিত্ৰা, কুল্লং বন্ধিত্ৰা, তং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং উত্তরেয্য’ন্তি. অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো তিণকট্ঠসাখাপলাসং সংকড্ঢিত্ৰা, কুল্লং বন্ধিত্ৰা তং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং উত্তরেয্য. তস্স পুরিসস্স উত্তিণ্ণস্স [তিণ্ণস্স (পী. ক.)] পারঙ্গতস্স এৰমস্স – ‘বহুকারো খো মে অযং কুল্লো; ইমাহং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং উত্তিণ্ণো. যংনূনাহং ইমং কুল্লং সীসে ৰা আরোপেত্ৰা খন্ধে ৰা উচ্চারেত্ৰা [উচ্চোপেত্ৰা (ক.)] যেন কামং পক্কমেয্য’ন্তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো এৰংকারী তস্মিং কুল্লে কিচ্চকারী অস্সা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘কথংকারী চ সো, ভিক্খৰে, পুরিসো তস্মিং কুল্লে কিচ্চকারী অস্স? ইধ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স উত্তিণ্ণস্স পারঙ্গতস্স এৰমস্স – ‘বহুকারো খো মে অযং কুল্লো; ইমাহং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং উত্তিণ্ণো. যংনূনাহং ইমং কুল্লং থলে ৰা উস্সাদেত্ৰা [উস্সারেত্ৰা (ক.)] উদকে ৰা ওপিলাপেত্ৰা যেন কামং পক্কমেয্য’ন্তি. এৰংকারী খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো তস্মিং কুল্লে কিচ্চকারী অস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, কুল্লূপমো মযা ধম্মো দেসিতো নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থায. কুল্লূপমং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসিতং, আজানন্তেহি ধম্মাপি ৰো পহাতব্বা পগেৰ অধম্মা.

২৪১. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, দিট্ঠিট্ঠানানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো, রূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; ৰেদনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সঞ্ঞং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সঙ্খারে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; যম্পি তং দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং, অনুৰিচরিতং মনসা তম্পি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং – সো লোকো সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামীতি – তম্পি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো, রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি; ৰেদনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সঞ্ঞং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সঙ্খারে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি; যম্পি তং দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং, অনুৰিচরিতং মনসা, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি; যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং – সো লোকো সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামীতি – তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো এৰং সমনুপস্সন্তো অসতি ন পরিতস্সতী’’তি.

২৪২. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সিযা নু খো, ভন্তে, বহিদ্ধা অসতি পরিতস্সনা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি – ভগৰা অৰোচ. ‘‘ইধ ভিক্খু একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘অহু ৰত মে, তং ৰত মে নত্থি; সিযা ৰত মে, তং ৰতাহং ন লভামী’তি. সো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খু, বহিদ্ধা অসতি পরিতস্সনা হোতী’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, বহিদ্ধা অসতি অপরিতস্সনা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি – ভগৰা অৰোচ. ‘‘ইধ ভিক্খু একচ্চস্স ন এৰং হোতি – ‘অহু ৰত মে, তং ৰত মে নত্থি; সিযা ৰত মে, তং ৰতাহং ন লভামী’তি. সো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খু, বহিদ্ধা অসতি অপরিতস্সনা হোতী’’তি.

‘‘সিযা নু খো, ভন্তে, অজ্ঝত্তং অসতি পরিতস্সনা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি – ভগৰা অৰোচ. ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৰং দিট্ঠি হোতি – ‘সো লোকো সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’তি. সো সুণাতি তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা সব্বেসং দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপরিযুট্ঠানাভিনিৰেসানুসযানং সমুগ্ঘাতায সব্বসঙ্খারসমথায সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গায তণ্হাক্খযায ৰিরাগায নিরোধায নিব্বানায ধম্মং দেসেন্তস্স. তস্স এৰং হোতি – ‘উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৰিনস্সিস্সামি নামস্সু, নস্সু নাম ভৰিস্সামী’তি. সো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং অসতি পরিতস্সনা হোতী’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অজ্ঝত্তং অসতি অপরিতস্সনা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স ন এৰং দিট্ঠি হোতি – ‘সো লোকো সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’তি. সো সুণাতি তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা সব্বেসং দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপরিযুট্ঠানাভিনিৰেসানুসযানং সমুগ্ঘাতায সব্বসঙ্খারসমথায সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গায তণ্হাক্খযায ৰিরাগায নিরোধায নিব্বানায ধম্মং দেসেন্তস্স. তস্স ন এৰং হোতি – ‘উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সু, ৰিনস্সিস্সামি নামস্সু, নস্সু নাম ভৰিস্সামী’তি. সো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং অসতি অপরিতস্সনা হোতি’’.

২৪৩. ‘‘তং [তঞ্চ (ক.)], ভিক্খৰে, পরিগ্গহং পরিগ্গণ্হেয্যাথ, য্ৰাস্স [য্ৰাস্সু (ক.)] পরিগ্গহো নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ তিট্ঠেয্য. পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, তং পরিগ্গহং য্ৰাস্স পরিগ্গহো নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ তিট্ঠেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু, ভিক্খৰে. অহম্পি খো তং, ভিক্খৰে, পরিগ্গহং ন সমনুপস্সামি য্ৰাস্স পরিগ্গহো নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ তিট্ঠেয্য.

‘‘তং, ভিক্খৰে, অত্তৰাদুপাদানং উপাদিযেথ, যংস [যস্স (স্যা. ক.)] অত্তৰাদুপাদানং উপাদিযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, তং অত্তৰাদুপাদানং যংস অত্তৰাদুপাদানং উপাদিযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু, ভিক্খৰে. অহম্পি খো তং, ভিক্খৰে, অত্তৰাদুপাদানং ন সমনুপস্সামি যংস অত্তৰাদুপাদানং উপাদিযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘তং, ভিক্খৰে, দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযেথ যংস দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, তং দিট্ঠিনিস্সযং যংস দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু, ভিক্খৰে. অহম্পি খো তং, ভিক্খৰে, দিট্ঠিনিস্সযং ন সমনুপস্সামি যংস দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযতো ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’.

২৪৪. ‘‘অত্তনি ৰা, ভিক্খৰে, সতি অত্তনিযং মে তি অস্সা’’তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘অত্তনিযে ৰা, ভিক্খৰে, সতি অত্তা মে তি অস্সা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘অত্তনি চ, ভিক্খৰে, অত্তনিযে চ সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভমানে, যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং – ‘সো লোকো সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’তি – ননাযং [ন চ খোযং (ক.)], ভিক্খৰে, কেৰলো পরিপূরো বালধম্মো’’’তি?

‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে, কেৰলো হি, ভন্তে, পরিপূরো [কেৰলো পরিপূরো (সী. পী.)] বালধম্মো’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং, অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা, হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং, অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা, হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

২৪৫. ‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিং নিব্বিন্দতি, ৰেদনায নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞায নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসু নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দতি, নিব্বিদা ৰিরজ্জতি [নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি (সী. স্যা. পী.)], ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো ইতিপি, সংকিণ্ণপরিক্খো ইতিপি, অব্বূল়্হেসিকো ইতিপি, নিরগ্গল়ো ইতিপি, অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো ইতিপি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা হোতি, উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা, আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিক্খো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পোনোব্ভৰিকো জাতিসংসারো পহীনো হোতি, উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো, আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিক্খো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতি, উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা, আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্চ ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, উচ্ছিন্নমূলানি তালাৰত্থুকতানি অনভাৰংকতানি, আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি, উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো, আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতি.

২৪৬. ‘‘এৰং ৰিমুত্তচিত্তং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুং সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা সপজাপতিকা অন্ৰেসং নাধিগচ্ছন্তি – ‘ইদং নিস্সিতং তথাগতস্স ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠেৰাহং, ভিক্খৰে, ধম্মে তথাগতং অননুৰিজ্জোতি ৰদামি. এৰংৰাদিং খো মং, ভিক্খৰে, এৰমক্খাযিং একে সমণব্রাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘ৰেনযিকো সমণো গোতমো, সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞাপেতী’তি. যথা চাহং ন, ভিক্খৰে [ভিক্খৰে ন (সী. স্যা. পী.)], যথা চাহং ন ৰদামি, তথা মং তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘ৰেনযিকো সমণো গোতমো, সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞাপেতী’তি. পুব্বে চাহং ভিক্খৰে, এতরহি চ দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞাপেমি, দুক্খস্স চ নিরোধং. তত্র চে, ভিক্খৰে, পরে তথাগতং অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি রোসেন্তি ৰিহেসেন্তি, তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ন হোতি আঘাতো ন অপ্পচ্চযো ন চেতসো অনভিরদ্ধি.

‘‘তত্র চে, ভিক্খৰে, পরে তথাগতং সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ন হোতি আনন্দো ন সোমনস্সং ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং. তত্র চে, ভিক্খৰে, পরে ৰা তথাগতং সক্করোন্তি গরুং করোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতস্স এৰং হোতি – ‘যং খো ইদং পুব্বে পরিঞ্ঞাতং তত্থ মে এৰরূপা কারা [সক্কারা (ক.)] করীযন্তী’তি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হে চেপি পরে অক্কোসেয্যুং পরিভাসেয্যুং রোসেয্যুং ৰিহেসেয্যুং, তত্র তুম্হে হি ন আঘাতো ন অপ্পচ্চযো ন চেতসো অনভিরদ্ধি করণীযা. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হে চেপি পরে সক্করেয্যুং গরুং করেয্যুং মানেয্যুং পূজেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো ন সোমনস্সং ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীযং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হে চেপি পরে সক্করেয্যুং গরুং করেয্যুং মানেয্যুং পূজেয্যুং, তত্র তুম্হাকং এৰমস্স – ‘যং খো ইদং পুব্বে পরিঞ্ঞাতং, তত্থ মে [তত্থ নো (ক.) তত্থ + ইমেতি পদচ্ছেদো] এৰরূপা কারা করীযন্তী’তি.

২৪৭. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং? রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. ৰেদনা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; সা ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. সঞ্ঞা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; সা ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. সঙ্খারা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তে পজহথ; তে ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সন্তি. ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যং ইমস্মিং জেতৰনে তিণকট্ঠসাখাপলাসং, তং জনো হরেয্য ৰা দহেয্য ৰা যথাপচ্চযং ৰা করেয্য. অপি নু তুম্হাকং এৰমস্স – ‘অম্হে জনো হরতি ৰা দহতি ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোতী’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং? রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. ৰেদনা, ভিক্খৰে…পে… সঞ্ঞা, ভিক্খৰে… সঙ্খারা, ভিক্খৰে…পে… ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি.

২৪৮. ‘‘এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যে তে ভিক্খূ অরহন্তো খীণাসৰা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তা, ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায. এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যেসং ভিক্খূনং পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, সব্বে তে ওপপাতিকা, তত্থ পরিনিব্বাযিনো, অনাৰত্তিধম্মা তস্মা লোকা. এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যেসং ভিক্খূনং তীণি সংযোজনানি পহীনানি, রাগদোসমোহা তনুভূতা, সব্বে তে সকদাগামিনো, সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তি. এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যেসং ভিক্খূনং তীণি সংযোজনানি পহীনানি, সব্বে তে সোতাপন্না, অৰিনিপাতধম্মা, নিযতা সম্বোধিপরাযনা. এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যে তে ভিক্খূ ধম্মানুসারিনো সদ্ধানুসারিনো সব্বে তে সম্বোধিপরাযনা. এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে যেসং মযি সদ্ধামত্তং পেমমত্তং সব্বে তে সগ্গপরাযনা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

অলগদ্দূপমসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. ৰম্মিকসুত্তং

২৪৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা কুমারকস্সপো অন্ধৰনে ৰিহরতি. অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং অন্ধৰনং ওভাসেত্ৰা যেনাযস্মা কুমারকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা আযস্মন্তং কুমারকস্সপং এতদৰোচ –

‘‘ভিক্খু ভিক্খু, অযং ৰম্মিকো [ৰম্মীকো (কত্থচি) সক্কতানুরূপং] রত্তিং ধূমাযতি, দিৰা পজ্জলতি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস লঙ্গিং ‘লঙ্গী, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ লঙ্গিং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস উদ্ধুমাযিকং. ‘উদ্ধুমাযিকা, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ উদ্ধুমাযিকং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস দ্ৰিধাপথং. ‘দ্ৰিধাপথো, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ দ্ৰিধাপথং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস চঙ্গৰারং [পঙ্কৰারং (স্যা.), চঙ্কৰারং (ক.)]. ‘চঙ্গৰারো, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ চঙ্গৰারং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস কুম্মং. ‘কুম্মো, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ কুম্মং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস অসিসূনং. ‘অসিসূনা, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ অসিসূনং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস মংসপেসিং. ‘মংসপেসি, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘উক্খিপ মংসপেসিং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায অদ্দস নাগং. ‘নাগো, ভদন্তে’তি. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘তিট্ঠতু নাগো, মা নাগং ঘট্টেসি; নমো করোহি নাগস্সা’’’তি.

‘‘ইমে খো ত্ৰং, ভিক্খু, পঞ্হে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্যাসি, যথা চ তে ভগৰা ব্যাকরোতি তথা নং ধারেয্যাসি. নাহং তং, ভিক্খু, পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায, যো ইমেসং পঞ্হানং ৰেয্যাকরণেন চিত্তং আরাধেয্য অঞ্ঞত্র তথাগতেন ৰা, তথাগতসাৰকেন ৰা, ইতো ৰা পন সুত্ৰা’’তি – ইদমৰোচ সা দেৰতা. ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.

২৫০. অথ খো আযস্মা কুমারকস্সপো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কুমারকস্সপো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমং, ভন্তে, রত্তিং অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং অন্ধৰনং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভন্তে, সা দেৰতা মং এতদৰোচ – ‘ভিক্খু ভিক্খু, অযং ৰম্মিকো রত্তিং ধূমাযতি, দিৰা পজ্জলতি’. ব্রাহ্মণো এৰমাহ – ‘অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযা’তি. অভিক্খণন্তো সুমেধো সত্থং আদায…পে… ইতো ৰা পন সুত্ৰাতি. ইদমৰোচ, ভন্তে, সা দেৰতা. ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি. ‘কো নু খো, ভন্তে, ৰম্মিকো, কা রত্তিং ধূমাযনা, কা দিৰা পজ্জলনা, কো ব্রাহ্মণো, কো সুমেধো, কিং সত্থং, কিং অভিক্খণং, কা লঙ্গী, কা উদ্ধুমাযিকা, কো দ্ৰিধাপথো, কিং চঙ্গৰারং, কো কুম্মো, কা অসিসূনা, কা মংসপেসি, কো নাগো’’’তি?

২৫১. ‘‘‘ৰম্মিকো’তি খো, ভিক্খু, ইমস্সেতং চাতুমহাভূতিকস্স [চাতুম্মহাভূতিকস্স (সী. স্যা. পী.)] কাযস্স অধিৰচনং, মাতাপেত্তিকসম্ভৰস্স ওদনকুম্মাসূপচযস্স অনিচ্চুচ্ছাদন-পরিমদ্দনভেদন-ৰিদ্ধংসন-ধম্মস্স.

‘‘যং খো, ভিক্খু, দিৰা কম্মন্তে [কম্মন্তং (ক.)] আরব্ভ রত্তিং অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি – অযং রত্তিং ধূমাযনা. যং খো, ভিক্খু, রত্তিং অনুৰিতক্কেত্ৰা অনুৰিচারেত্ৰা দিৰা কম্মন্তে পযোজেতি কাযেন ৰাচায ‘মনসা’ [( ) নত্থি (সী. স্যা.)] – অযং দিৰা পজ্জলনা.

‘‘‘ব্রাহ্মণো’তি খো, ভিক্খু, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ‘সুমেধো’তি খো ভিক্খু সেক্খস্সেতং ভিক্খুনো অধিৰচনং.

‘‘‘সত্থ’ন্তি খো, ভিক্খু, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং. ‘অভিক্খণ’ন্তি খো, ভিক্খু, ৰীরিযারম্ভস্সেতং অধিৰচনং.

‘‘‘লঙ্গী’তি খো, ভিক্খু, অৰিজ্জাযেতং অধিৰচনং. উক্খিপ লঙ্গিং, পজহ অৰিজ্জং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘উদ্ধুমাযিকা’তি খো, ভিক্খু, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৰচনং. উক্খিপ উদ্ধুমাযিকং, পজহ কোধূপাযাসং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘দ্ৰিধাপথো’তি খো, ভিক্খু, ৰিচিকিচ্ছাযেতং অধিৰচনং. উক্খিপ দ্ৰিধাপথং, পজহ ৰিচিকিচ্ছং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘চঙ্গৰার’ন্তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং নীৰরণানং অধিৰচনং, সেয্যথিদং – কামচ্ছন্দনীৰরণস্স, ব্যাপাদনীৰরণস্স, থীনমিদ্ধনীৰরণস্স, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণস্স, ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স. উক্খিপ চঙ্গৰারং, পজহ পঞ্চ নীৰরণে; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘কুম্মো’তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচনং, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধস্স, ৰেদনুপাদানক্খন্ধস্স, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধস্স, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধস্স, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স. উক্খিপ কুম্মং, পজহ পঞ্চুপাদানক্খন্ধে; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘অসিসূনা’তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচনং – চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং পিযরূপানং কামূপসংহিতানং রজনীযানং, সোতৰিঞ্ঞেয্যানং সদ্দানং…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যানং গন্ধানং…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যানং রসানং…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যানং ফোট্ঠব্বানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং পিযরূপানং কামূপসংহিতানং রজনীযানং. উক্খিপ অসিসূনং, পজহ পঞ্চ কামগুণে; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘মংসপেসী’তি খো, ভিক্খু, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং. উক্খিপ মংসপেসিং, পজহ নন্দীরাগং; অভিক্খণ, সুমেধ, সত্থং আদাযাতি অযমেতস্স অত্থো.

‘‘‘নাগো’তি খো, ভিক্খু, খীণাসৰস্সেতং ভিক্খুনো অধিৰচনং. তিট্ঠতু নাগো, মা নাগং ঘট্টেসি; নমো করোহি নাগস্সাতি অযমেতস্স অত্থো’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা কুমারকস্সপো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

ৰম্মিকসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. রথৰিনীতসুত্তং

২৫২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো সম্বহুলা জাতিভূমকা ভিক্খূ জাতিভূমিযং ৰস্সংৰুট্ঠা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে, জাতিভূমিযং জাতিভূমকানং ভিক্খূনং সব্রহ্মচারীনং এৰং সম্ভাৰিতো – ‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো সন্তুট্ঠিকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ পৰিৰিত্তো পৰিৰেককথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ অসংসট্ঠো অসংসগ্গকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ আরদ্ধৰীরিযো ৰীরিযারম্ভকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ সীলসম্পন্নো সীলসম্পদাকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো সমাধিসম্পদাকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পদাকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো ৰিমুত্তিসম্পদাকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদাকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, ওৰাদকো ৰিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো সব্রহ্মচারীন’’’ন্তি? ‘‘পুণ্ণো নাম, ভন্তে, আযস্মা মন্তাণিপুত্তো জাতিভূমিযং জাতিভূমকানং ভিক্খূনং সব্রহ্মচারীনং এৰং সম্ভাৰিতো – ‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো…পে… ওৰাদকো ৰিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো সব্রহ্মচারীন’’’ন্তি.

২৫৩. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো অৰিদূরে নিসিন্নো হোতি. অথ খো আযস্মতো সারিপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘লাভা আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স, সুলদ্ধলাভা আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স, যস্স ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী সত্থু সম্মুখা অনুমস্স অনুমস্স ৰণ্ণং ভাসন্তি, তঞ্চ সত্থা অব্ভনুমোদতি. অপ্পেৰ নাম মযম্পি কদাচি করহচি আযস্মতা পুণ্ণেন মন্তাণিপুত্তেন সদ্ধিং সমাগচ্ছেয্যাম [সমাগমং গচ্ছেয্য (ক.)], অপ্পেৰ নাম সিযা কোচিদেৰ কথাসল্লাপো’’তি.

২৫৪. অথ খো ভগৰা রাজগহে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অস্সোসি খো আযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো – ‘‘ভগৰা কির সাৰত্থিং অনুপ্পত্তো; সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি.

২৫৫. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন অন্ধৰনং তেনুপসঙ্কমি দিৰাৰিহারায.

২৫৬. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘যস্স খো ত্ৰং, আৰুসো সারিপুত্ত, পুণ্ণস্স নাম ভিক্খুনো মন্তাণিপুত্তস্স অভিণ্হং কিত্তযমানো অহোসি, সো ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন অন্ধৰনং তেন পক্কন্তো দিৰাৰিহারাযা’’তি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো তরমানরূপো নিসীদনং আদায আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি সীসানুলোকী. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো অন্ধৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি. আযস্মাপি খো সারিপুত্তো অন্ধৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা পুণ্ণেন মন্তাণিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং এতদৰোচ –

২৫৭. ‘‘ভগৰতি নো, আৰুসো, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘এৰমাৰুসো’’তি.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, চিত্তৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, দিট্ঠিৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘‘কিং নু খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘কিং পনাৰুসো, চিত্তৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, আৰুসো, দিট্ঠিৰিসুদ্ধত্থং…পে… কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধত্থং…পে… মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং…পে… পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং…পে… কিং নু খো, আৰুসো, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং আৰুসো’তি ৰদেসি. কিমত্থং চরহাৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি? ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, চিত্তৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং নু খো, আৰুসো, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘কিং পনাৰুসো, অঞ্ঞত্র ইমেহি ধম্মেহি অনুপাদাপরিনিব্বান’’ন্তি?

‘‘নো হিদং, আৰুসো’’.

‘‘‘কিং নু খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘কিং পনাৰুসো, চিত্তৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, আৰুসো, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’ন্তি…পে… কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি… মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি… পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি… ‘কিং নু খো, আৰুসো, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি অনুপাদাপরিনিব্বান’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘কিং পনাৰুসো, অঞ্ঞত্র ইমেহি ধম্মেহি অনুপাদাপরিনিব্বান’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘নো হিদং, আৰুসো’তি ৰদেসি. যথাকথং পনাৰুসো, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

২৫৮. ‘‘সীলৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য [পঞ্ঞাপেস্স (সী. স্যা.) এৰমঞ্ঞত্থপি]. চিত্তৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং চে, আৰুসো, ভগৰা অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য, সউপাদানংযেৰ সমানং অনুপাদাপরিনিব্বানং পঞ্ঞপেয্য. অঞ্ঞত্র চে, আৰুসো, ইমেহি ধম্মেহি অনুপাদাপরিনিব্বানং অভৰিস্স, পুথুজ্জনো পরিনিব্বাযেয্য. পুথুজ্জনো হি, আৰুসো, অঞ্ঞত্র ইমেহি ধম্মেহি. তেন হাৰুসো, উপমং তে করিস্সামি; উপমাযপিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তি.

২৫৯. ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স সাৰত্থিযং পটিৰসন্তস্স সাকেতে কিঞ্চিদেৰ অচ্চাযিকং করণীযং উপ্পজ্জেয্য. তস্স অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ সাকেতং সত্ত রথৰিনীতানি উপট্ঠপেয্যুং. অথ খো, আৰুসো, রাজা পসেনদি কোসলো সাৰত্থিযা নিক্খমিত্ৰা অন্তেপুরদ্ৰারা পঠমং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য, পঠমেন রথৰিনীতেন দুতিযং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, পঠমং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য দুতিযং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. দুতিযেন রথৰিনীতেন ততিযং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, দুতিযং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য, ততিযং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. ততিযেন রথৰিনীতেন চতুত্থং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, ততিযং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য, চতুত্থং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. চতুত্থেন রথৰিনীতেন পঞ্চমং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, চতুত্থং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য, পঞ্চমং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. পঞ্চমেন রথৰিনীতেন ছট্ঠং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, পঞ্চমং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য, ছট্ঠং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. ছট্ঠেন রথৰিনীতেন সত্তমং রথৰিনীতং পাপুণেয্য, ছট্ঠং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জেয্য, সত্তমং রথৰিনীতং অভিরুহেয্য. সত্তমেন রথৰিনীতেন সাকেতং অনুপাপুণেয্য অন্তেপুরদ্ৰারং. তমেনং অন্তেপুরদ্ৰারগতং সমানং মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘ইমিনা ত্ৰং, মহারাজ, রথৰিনীতেন সাৰত্থিযা সাকেতং অনুপ্পত্তো অন্তেপুরদ্ৰার’ন্তি? কথং ব্যাকরমানো নু খো, আৰুসো, রাজা পসেনদি কোসলো সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি?

‘‘এৰং ব্যাকরমানো খো, আৰুসো, রাজা পসেনদি কোসলো সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য – ‘ইধ মে সাৰত্থিযং পটিৰসন্তস্স সাকেতে কিঞ্চিদেৰ অচ্চাযিকং করণীযং উপ্পজ্জি [উপ্পজ্জতি (ক.)]. তস্স মে অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ সাকেতং সত্ত রথৰিনীতানি উপট্ঠপেসুং. অথ খ্ৰাহং সাৰত্থিযা নিক্খমিত্ৰা অন্তেপুরদ্ৰারা পঠমং রথৰিনীতং অভিরুহিং. পঠমেন রথৰিনীতেন দুতিযং রথৰিনীতং পাপুণিং, পঠমং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং দুতিযং রথৰিনীতং অভিরুহিং. দুতিযেন রথৰিনীতেন ততিযং রথৰিনীতং পাপুণিং, দুতিযং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং, ততিযং রথৰিনীতং অভিরুহিং. ততিযেন রথৰিনীতেন চতুত্থং রথৰিনীতং পাপুণিং, ততিযং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং, চতুত্থং রথৰিনীতং অভিরুহিং. চতুত্থেন রথৰিনীতেন পঞ্চমং রথৰিনীতং পাপুণিং, চতুত্থং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং, পঞ্চমং রথৰিনীতং অভিরুহিং. পঞ্চমেন রথৰিনীতেন ছট্ঠং রথৰিনীতং পাপুণিং, পঞ্চমং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং, ছট্ঠং রথৰিনীতং অভিরুহিং. ছট্ঠেন রথৰিনীতেন সত্তমং রথৰিনীতং পাপুণিং, ছট্ঠং রথৰিনীতং ৰিস্সজ্জিং, সত্তমং রথৰিনীতং অভিরুহিং. সত্তমেন রথৰিনীতেন সাকেতং অনুপ্পত্তো অন্তেপুরদ্ৰার’ন্তি. এৰং ব্যাকরমানো খো, আৰুসো, রাজা পসেনদি কোসলো সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি.

‘‘এৰমেৰ খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ চিত্তৰিসুদ্ধত্থা, চিত্তৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ দিট্ঠিৰিসুদ্ধত্থা, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধত্থা, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থা, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থা, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থা, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি যাৰদেৰ অনুপাদাপরিনিব্বানত্থা. অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি.

২৬০. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘কোনামো আযস্মা, কথঞ্চ পনাযস্মন্তং সব্রহ্মচারী জানন্তী’’তি? ‘‘পুণ্ণোতি খো মে, আৰুসো, নামং; মন্তাণিপুত্তোতি চ পন মং সব্রহ্মচারী জানন্তী’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো, অব্ভুতং, আৰুসো! যথা তং সুতৰতা সাৰকেন সম্মদেৰ সত্থুসাসনং আজানন্তেন, এৰমেৰ আযস্মতা পুণ্ণেন মন্তাণিপুত্তেন গম্ভীরা গম্ভীরপঞ্হা অনুমস্স অনুমস্স ব্যাকতা. লাভা সব্রহ্মচারীনং, সুলদ্ধলাভা সব্রহ্মচারীনং, যে আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং লভন্তি দস্সনায, লভন্তি পযিরূপাসনায. চেলণ্ডুকেন [চেলণ্ডকেন (ক.), চেলণ্ডুপেকেন (?)] চেপি সব্রহ্মচারী আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং মুদ্ধনা পরিহরন্তা লভেয্যুং দস্সনায, লভেয্যুং পযিরূপাসনায, তেসম্পি লাভা তেসম্পি সুলদ্ধং, অম্হাকম্পি লাভা অম্হাকম্পি সুলদ্ধং, যে মযং আযস্মন্তং পুণ্ণং মন্তাণিপুত্তং লভাম দস্সনায, লভাম পযিরূপাসনাযা’’তি.

এৰং ৰুত্তে, আযস্মা পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নামো আযস্মা, কথঞ্চ পনাযস্মন্তং সব্রহ্মচারী জানন্তী’’তি? ‘‘উপতিস্সোতি খো মে, আৰুসো, নামং; সারিপুত্তোতি চ পন মং সব্রহ্মচারী জানন্তী’’তি. ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির, ভো [খো (ক.)], সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হ – ‘আযস্মা সারিপুত্তো’তি. সচে হি মযং জানেয্যাম ‘আযস্মা সারিপুত্তো’তি, এত্তকম্পি নো নপ্পটিভাসেয্য [নপ্পটিভেয্য (?)]. অচ্ছরিযং, আৰুসো, অব্ভুতং, আৰুসো! যথা তং সুতৰতা সাৰকেন সম্মদেৰ সত্থুসাসনং আজানন্তেন, এৰমেৰ আযস্মতা সারিপুত্তেন গম্ভীরা গম্ভীরপঞ্হা অনুমস্স অনুমস্স পুচ্ছিতা. লাভা সব্রহ্মচারীনং সুলদ্ধলাভা সব্রহ্মচারীনং, যে আযস্মন্তং সারিপুত্তং লভন্তি দস্সনায, লভন্তি পযিরূপাসনায. চেলণ্ডুকেন চেপি সব্রহ্মচারী আযস্মন্তং সারিপুত্তং মুদ্ধনা পরিহরন্তা লভেয্যুং দস্সনায, লভেয্যুং পযিরূপাসনায, তেসম্পি লাভা তেসম্পি সুলদ্ধং, অম্হাকম্পি লাভা অম্হাকম্পি সুলদ্ধং, যে মযং আযস্মন্তং সারিপুত্তং লভাম দস্সনায, লভাম পযিরূপাসনাযা’’তি.

ইতিহ তে উভোপি মহানাগা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সমনুমোদিংসূতি.

রথৰিনীতসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. নিৰাপসুত্তং