৩. মহাদুক্খক্খন্ধসুত্তং

১৬৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৰ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিতুং, যং নূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু; সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এতদৰোচুং – ‘‘সমণো, আৰুসো, গোতমো কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; সমণো, আৰুসো, গোতমো রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; সমণো, আৰুসো, গোতমো ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা – যদিদং ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি? অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিংসু, নপ্পটিক্কোসিংসু; অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি.

১৬৪. অথ খো তে ভিক্খূ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৰ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিতুং, যং নূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ; সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এতদৰোচুং – ‘সমণো, আৰুসো, গোতমো কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. সমণো, আৰুসো, গোতমো রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. সমণো, আৰুসো, গোতমো ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা, যদিদং ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’ন্তি. অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিম্হ, নপ্পটিক্কোসিম্হ; অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’’তি.

১৬৫. ‘‘এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘কো পনাৰুসো, কামানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো রূপানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো ৰেদনানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’ন্তি? এৰং পুট্ঠা, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ন চেৰ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তরিঞ্চ ৰিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৰে, অৰিসযস্মিং. নাহং তং, ভিক্খৰে, পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায যো ইমেসং পঞ্হানং ৰেয্যাকরণেন চিত্তং আরাধেয্য, অঞ্ঞত্র তথাগতেন ৰা তথাগতসাৰকেন ৰা, ইতো ৰা পন সুত্ৰা.

১৬৬. ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, কামানং অস্সাদো? পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা … জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা – ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং কামানং অস্সাদো.

১৬৭. ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো? ইধ, ভিক্খৰে, কুলপুত্তো যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৰিকং কপ্পেতি – যদি মুদ্দায যদি গণনায যদি সঙ্খানেন [সঙ্খায (ক.)] যদি কসিযা যদি ৰণিজ্জায যদি গোরক্খেন যদি ইস্সত্থেন যদি রাজপোরিসেন যদি সিপ্পঞ্ঞতরেন – সীতস্স পুরক্খতো উণ্হস্স পুরক্খতো ডংসমকসৰাতাতপসরীংসপসম্ফস্সেহি রিস্সমানো [ঈরযমানো (ক.), সম্ফস্সমানো (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্ত ১৩৬)] খুপ্পিপাসায মীযমানো; অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, কুলপুত্তস্স এৰং উট্ঠহতো ঘটতো ৰাযমতো তে ভোগা নাভিনিপ্ফজ্জন্তি. সো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি – ‘মোঘং ৰত মে উট্ঠানং, অফলো ৰত মে ৰাযামো’তি. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, কুলপুত্তস্স এৰং উট্ঠহতো ঘটতো ৰাযমতো তে ভোগা অভিনিপ্ফজ্জন্তি. সো তেসং ভোগানং আরক্খাধিকরণং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি – ‘কিন্তি মে ভোগে নেৰ রাজানো হরেয্যুং, ন চোরা হরেয্যুং, ন অগ্গি দহেয্য, ন উদকং ৰহেয্য [ৰাহেয্য (ক.)], ন অপ্পিযা দাযাদা হরেয্যু’ন্তি. তস্স এৰং আরক্খতো গোপযতো তে ভোগে রাজানো ৰা হরন্তি, চোরা ৰা হরন্তি, অগ্গি ৰা দহতি, উদকং ৰা ৰহতি, অপ্পিযা ৰা দাযাদা হরন্তি. সো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি – ‘যম্পি মে অহোসি তম্পি নো নত্থী’তি. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

১৬৮. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু রাজানোপি রাজূহি ৰিৰদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৰিৰদন্তি, ব্রাহ্মণাপি ব্রাহ্মণেহি ৰিৰদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৰিৰদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৰিৰদতি, পুত্তোপি মাতরা ৰিৰদতি, পিতাপি পুত্তেন ৰিৰদতি, পুত্তোপি পিতরা ৰিৰদতি, ভাতাপি ভাতরা ৰিৰদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৰিৰদতি, ভগিনীপি ভাতরা ৰিৰদতি, সহাযোপি সহাযেন ৰিৰদতি. তে তত্থ কলহৰিগ্গহৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং পাণীহিপি উপক্কমন্তি, লেড্ডূহিপি উপক্কমন্তি, দণ্ডেহিপি উপক্কমন্তি, সত্থেহিপি উপক্কমন্তি. তে তত্থ মরণম্পি নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৰা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৰা, উভতোব্যূল়্হং সঙ্গামং পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৰিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৰিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৰিজ্ঝন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মরণম্পি নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৰা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৰা, অদ্দাৰলেপনা [অট্টাৰলেপনা (স্যা. ক.)] উপকারিযো পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৰিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৰিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৰিজ্ঝন্তি, ছকণকাযপি [পকট্ঠিযাপি (সী.)] ওসিঞ্চন্তি, অভিৰগ্গেনপি ওমদ্দন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মরণম্পি নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

১৬৯. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু সন্ধিম্পি ছিন্দন্তি, নিল্লোপম্পি হরন্তি, একাগারিকম্পি করোন্তি, পরিপন্থেপি তিট্ঠন্তি, পরদারম্পি গচ্ছন্তি. তমেনং রাজানো গহেত্ৰা ৰিৰিধা কম্মকারণা কারেন্তি – কসাহিপি তাল়েন্তি, ৰেত্তেহিপি তাল়েন্তি, অড্ঢদণ্ডকেহিপি তাল়েন্তি; হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি; বিলঙ্গথালিকম্পি করোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি করোন্তি, রাহুমুখম্পি করোন্তি, জোতিমালিকম্পি করোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি করোন্তি, এরকৰত্তিকম্পি করোন্তি, চীরকৰাসিকম্পি করোন্তি, এণেয্যকম্পি করোন্তি, বল়িসমংসিকম্পি করোন্তি, কহাপণিকম্পি করোন্তি, খারাপতচ্ছিকম্পি করোন্তি, পলিঘপরিৰত্তিকম্পি করোন্তি, পলালপীঠকম্পি করোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৰন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মরণম্পি নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু কাযেন দুচ্চরিতং চরন্তি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরন্তি, মনসা দুচ্চরিতং চরন্তি. তে কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি. অযম্পি, ভিক্খৰে, কামানং আদীনৰো সম্পরাযিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকরণং কামানমেৰ হেতু.

১৭০. ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, কামানং নিস্সরণং? যো খো, ভিক্খৰে, কামেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং কামানং নিস্সরণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং কামানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি তে ৰত সামং ৰা কামে পরিজানিস্সন্তি, পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো কামে পরিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং কামানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং পজানন্তি, তে ৰত সামং ৰা কামে পরিজানিস্সন্তি পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো কামে পরিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৰিজ্জতি.

১৭১. ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, রূপানং অস্সাদো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, খত্তিযকঞ্ঞা ৰা ব্রাহ্মণকঞ্ঞা ৰা গহপতিকঞ্ঞা ৰা পন্নরসৰস্সুদ্দেসিকা ৰা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰা, নাতিদীঘা নাতিরস্সা নাতিকিসা নাতিথূলা নাতিকাল়ী নাচ্চোদাতা পরমা সা, ভিক্খৰে, তস্মিং সমযে সুভা ৰণ্ণনিভাতি? ‘এৰং, ভন্তে’. যং খো, ভিক্খৰে, সুভং ৰণ্ণনিভং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং রূপানং অস্সাদো.

‘‘কো চ, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো? ইধ, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য অপরেন সমযেন আসীতিকং ৰা নাৰুতিকং ৰা ৰস্সসতিকং ৰা জাতিযা, জিণ্ণং গোপানসিৰঙ্কং ভোগ্গং দণ্ডপরাযনং পৰেধমানং গচ্ছন্তিং আতুরং গতযোব্বনং খণ্ডদন্তং [খণ্ডদন্তিং (সী. পী.)] পলিতকেসং [পলিতকেসিং], ৰিলূনং খলিতসিরং ৰলিনং তিলকাহতগত্তং [তিলকাহতগত্তিং (বহূসু) অট্ঠকথা টীকা ওলোকেতব্বা]. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য আবাধিকং দুক্খিতং বাল়্হগিলানং, সকে মুত্তকরীসে পলিপন্নং সেমানং [সেয্যমানং (ক.)], অঞ্ঞেহি ৰুট্ঠাপিযমানং, অঞ্ঞেহি সংৰেসিযমানং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

১৭২. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিতং – একাহমতং ৰা দ্ৰীহমতং ৰা তীহমতং ৰা, উদ্ধুমাতকং ৰিনীলকং ৰিপুব্বকজাতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিতং – কাকেহি ৰা খজ্জমানং, কুললেহি ৰা খজ্জমানং, গিজ্ঝেহি ৰা খজ্জমানং, কঙ্কেহি ৰা খজ্জমানং, সুনখেহি ৰা খজ্জমানং, ব্যগ্ঘেহি ৰা খজ্জমানং, দীপীহি ৰা খজ্জমানং, সিঙ্গালেহি ৰা খজ্জমানং, ৰিৰিধেহি ৰা পাণকজাতেহি খজ্জমানং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিতং – অট্ঠিকসঙ্খলিকং সমংসলোহিতং ন্হারুসম্বন্ধং, অট্ঠিকসঙ্খলিকং নিমংসলোহিতমক্খিতং ন্হারুসম্বন্ধং, অট্ঠিকসঙ্খলিকং অপগতমংসলোহিতং ন্হারুসম্বন্ধং, অট্ঠিকানি অপগতসম্বন্ধানি দিসাৰিদিসাৰিক্খিত্তানি – অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকং, অঞ্ঞেন পাদট্ঠিকং, অঞ্ঞেন গোপ্ফকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন জঙ্ঘট্ঠিকং, অঞ্ঞেন ঊরুট্ঠিকং, অঞ্ঞেন কটিট্ঠিকং, অঞ্ঞেন ফাসুকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন পিট্ঠিট্ঠিকং, অঞ্ঞেন খন্ধট্ঠিকং, অঞ্ঞেন গীৰট্ঠিকং, অঞ্ঞেন হনুকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন দন্তট্ঠিকং, অঞ্ঞেন সীসকটাহং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তমেৰ ভগিনিং পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিতং – অট্ঠিকানি সেতানি সঙ্খৰণ্ণপটিভাগানি, অট্ঠিকানি পুঞ্জকিতানি তেরোৰস্সিকানি, অট্ঠিকানি পূতীনি চুণ্ণকজাতানি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, যা পুরিমা সুভা ৰণ্ণনিভা সা অন্তরহিতা, আদীনৰো পাতুভূতোতি? ‘এৰং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপানং নিস্সরণং? যো, ভিক্খৰে, রূপেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং রূপানং নিস্সরণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি তে ৰত সামং ৰা রূপে পরিজানিস্সন্তি, পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো রূপে পরিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং রূপানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং পজানন্তি তে ৰত সামং ৰা রূপে পরিজানিস্সন্তি পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো রূপে পরিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৰিজ্জতি.

১৭৩. ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং অস্সাদো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, নেৰ তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি; অব্যাবজ্ঝংযেৰ তস্মিং সমযে ৰেদনং ৰেদেতি. অব্যাবজ্ঝপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰেদনানং অস্সাদং ৰদামি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে… যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা, উপেক্খকো চ ৰিহরতি, সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে… যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, নেৰ তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি; অব্যাবজ্ঝংযেৰ তস্মিং সমযে ৰেদনং ৰেদেতি. অব্যাবজ্ঝপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰেদনানং অস্সাদং ৰদামি.

১৭৪. ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং আদীনৰো? যং, ভিক্খৰে, ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা – অযং ৰেদনানং আদীনৰো.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং নিস্সরণং? যো, ভিক্খৰে, ৰেদনাসু ছন্দরাগৰিনযো, ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং ৰেদনানং নিস্সরণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি, তে ৰত সামং ৰা ৰেদনং পরিজানিস্সন্তি, পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৰেদনং পরিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা এৰং ৰেদনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং পজানন্তি তে ৰত সামং ৰা ৰেদনং পরিজানিস্সন্তি, পরং ৰা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৰেদনং পরিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

মহাদুক্খক্খন্ধসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.