৬. পটিসম্ভিদাকথা
১. ধম্মচক্কপৰত্তনৰারো
৩০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা. কতমে দ্ৰে? যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনরিযো অনত্থসংহিতো; যো চাযং অত্তকিলমথানুযোগো দুক্খো অনরিযো অনত্থসংহিতো. এতে খো [এতে তে (স্যা. ক. সী. অট্ঠ.) সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩ পস্সিতব্বা], ভিক্খৰে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি.
‘‘কতমা চ সা, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. অযং খো সা, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি.
‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চং. জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মরণম্পি দুক্খং, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৰিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং; সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং – যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা নন্দিরাগসহগতা তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা. ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং – যো তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো. ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং – অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্য’ন্তি মে, ভিক্খৰে…পে… পরিঞ্ঞাতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং পহাতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৰে…পে… পহীনন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৰে…পে… সচ্ছিকতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং ভাৰেতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৰে…পে… ভাৰিতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ মে, ভিক্খৰে, ইমেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু এৰং তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং যথাভূতং ঞাণদস্সনং ন সুৰিসুদ্ধং অহোসি, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খো মে, ভিক্খৰে, ইমেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু এৰং তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং যথাভূতং ঞাণদস্সনং সুৰিসুদ্ধং অহোসি, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.
পৰত্তিতে চ পন ভগৰতা ধম্মচক্কে ভুম্মা [ভূমা (ক.)] দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘‘এতং ভগৰতা বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি. ভুম্মানং দেৰানং সদ্দং সুত্ৰা চাতুমহারাজিকা [চাতুম্মহারাজিকা (স্যা.)] দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং…পে… চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সদ্দং সুত্ৰা তাৰতিংসা দেৰা…পে… যামা দেৰা…পে… তুসিতা দেৰা…পে… নিম্মানরতী দেৰা…পে… পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰা…পে… ব্রহ্মকাযিকা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘‘এতং ভগৰতা বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি.
ইতিহ তেন খণেন তেন লযেন তেন মুহুত্তেন যাৰ ব্রহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি. অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি, অপ্পমাণো চ উল়ারো ওভাসো লোকে পাতুরহোসি অতিক্কম্ম [অতিক্কম্মেৰ (স্যা. ক.) সং. নি. ৫.১০৮১ পস্সিতব্বা] দেৰানং দেৰানুভাৰন্তি.
অথ খো ভগৰা ইমং উদানং উদানেসি – ‘‘অঞ্ঞাসি ৰত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো; অঞ্ঞাসি ৰত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো ত্ৰেৰ [অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞোত্ৰেৰ (স্যা.)] নামং অহোসি.
[ক] ‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৰিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৰিজ্জা উদপাদীতি – পটিৰেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৰিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৰেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিরুত্তিযা নিরুত্তিপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘নিরুত্তীসু ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিরুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৰীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
‘‘‘তং খো পনিদং দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্য’ন্তি…পে… পরিঞ্ঞাতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৰিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৰিজ্জা উদপাদীতি – পটিৰেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৰিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৰেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিরুত্তিযো নিরুত্তিপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘নিরুত্তীসু ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিরুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৰীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
দুক্খে অরিযসচ্চে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ] ‘‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং পহাতব্ব’ন্তি…পে… পহীনন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে. … আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খসমুদযে অরিযসচ্চে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[গ] ‘‘‘ইদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্ব’ন্তি…পে… সচ্ছিকতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খনিরোধে অরিযসচ্চে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[ঘ] ‘‘‘ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং ভাৰেতব্ব’ন্তি…পে… ভাৰিতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অরিযসচ্চে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু অরিযসচ্চেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৰীসতিসতনিরুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.
২. সতিপট্ঠানৰারো
৩১. ‘‘‘অযং কাযে কাযানুপস্সনা’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সা খো পনাযং কাযে কাযানুপস্সনা ভাৰেতব্বাতি মে, ভিক্খৰে,…পে… ভাৰিতাতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
‘‘অযং ৰেদনাসু…পে… অযং চিত্তে…পে… অযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সা খো পনাযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা ভাৰেতব্বা তি…পে… ভাৰিতাতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
[ক] ‘‘‘অযং কাযে কাযানুপস্সনা’তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সা খো পনাযং কাযে কাযানুপস্সনা ভাৰেতব্বাতি…পে… ভাৰিতাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৰিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৰিজ্জা উদপাদীতি – পটিৰেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৰিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৰেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিরুত্তিযো নিরুত্তিপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘নিরুত্তীসু ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিরুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৰীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ-ঘ] ‘‘অযং ৰেদনাসু…পে… অযং চিত্তে…পে… অযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সা খো পনাযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা ভাৰেতব্বা তি…পে… ভাৰিতাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা সতিপট্ঠানে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু সতিপট্ঠানেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৰীসতিসতনিরুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.
৩. ইদ্ধিপাদৰারো
৩২. ‘‘অযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সো খো পনাযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বোতি মে, ভিক্খৰে…পে… ভাৰিতোতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি.
‘‘অযং ৰীরিযসমাধি…পে… অযং চিত্তসমাধি…পে… অযং ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সো খো পনাযং ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বোতি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
[ক] ‘‘‘অযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সো খো পনাযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বোতি…পে… ভাৰিতোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৰিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৰিজ্জা উদপাদীতি – পটিৰেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৰিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৰেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিরুত্তিযো নিরুত্তিপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘নিরুত্তীসু ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিরুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৰীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আরম্মণা চেৰ হোন্তি গোচরা চ. যে তস্সা আরম্মণা তে তস্সা গোচরা. যে তস্সা গোচরা তে তস্সা আরম্মণা. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতে ইদ্ধিপাদে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ-ঘ] ‘‘অযং ৰীরিযসমাধি…পে… অযং চিত্তসমাধি…পে… অযং ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সো খো পনাযং ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বোতি…পে… ভাৰিতোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতে ইদ্ধিপাদে পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, তিংস নিরুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু ইদ্ধিপাদেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৰীসতিসতনিরুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.
৪. সত্তবোধিসত্তৰারো
৩৩. ‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিরোধো নিরোধো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স ৰেয্যাকরণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৰীসতি নিরুত্তিযো, চত্তালীসং [চত্তালীস (ক.)] ঞাণানি.
‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৰে, সিখিস্স বোধিসত্তস্স…পে… ৰেস্সভুস্স বোধিসত্তস্স…পে… ককুসন্ধস্স বোধিসত্তস্স…পে… কোণাগমনস্স বোধিসত্তস্স…পে… কস্সপস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিরোধো নিরোধো’তি খো, ভিক্খৰে, কস্সপস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. কস্সপস্স বোধিসত্তস্স ৰেয্যাকরণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৰীসতি নিরুত্তিযো, চত্তালীস ঞাণানি.
‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৰে, গোতমস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিরোধো নিরোধো’তি খো, ভিক্খৰে, গোতমস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. গোতমস্স বোধিসত্তস্স ৰেয্যাকরণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৰীসতি নিরুত্তিযো, চত্তালীস ঞাণানি.
সত্তন্নং বোধিসত্তানং সত্তসু ৰেয্যাকরণেসু সত্ততি ধম্মা, সত্ততি অত্থা, চত্তালীসসতং [চত্তারীসসতা (স্যা.)] নিরুত্তিযো, অসীতি চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.
৫. অভিঞ্ঞাদিৰারো
৩৪. ‘‘‘যাৰতা অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৰতা পরিঞ্ঞায পরিঞ্ঞট্ঠো…পে… যাৰতা পহানস্স পহানট্ঠো…পে… যাৰতা ভাৰনায ভাৰনট্ঠো…পে… যাৰতা সচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকিরিযট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায সচ্ছিকিরিযট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. সচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকিরিযট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠে, পরিঞ্ঞায পরিঞ্ঞট্ঠে, পহানায পহানট্ঠে, ভাৰনায ভাৰনট্ঠে, সচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকিরিযট্ঠে পঞ্চৰীসসতং ধম্মা, পঞ্চৰীসসতং অত্থা, অড্ঢতেয্যানি নিরুত্তিসতানি, পঞ্চ ঞাণসতানি.
৬. খন্ধাদিৰারো
৩৫. ‘‘‘যাৰতা খন্ধানং খন্ধট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায খন্ধট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. খন্ধানং খন্ধট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৰতা ধাতূনং ধাতুট্ঠো…পে… যাৰতা আযতনানং আযতনট্ঠো…পে… যাৰতা সঙ্খতানং সঙ্খতট্ঠো…পে… যাৰতা অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অসঙ্খতট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
খন্ধানং খন্ধট্ঠে, ধাতূনং ধাতুট্ঠে, আযতনানং আযতনট্ঠে সঙ্খতানং সঙ্খতট্ঠে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠে পঞ্চৰীসতিসতং ধম্মা, পঞ্চৰীসতিসতং অত্থা, অড্ঢতেয্যানি নিরুত্তিসতানি, পঞ্চ ঞাণসতানি.
৭. সচ্চৰারো
৩৬. ‘‘‘যাৰতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায দুক্খট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. দুক্খস্স দুক্খট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৰতা সমুদযস্স সমুদযট্ঠো…পে… যাৰতা নিরোধস্স নিরোধট্ঠো…পে… যাৰতা মগ্গস্স মগ্গট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায মগ্গট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. মগ্গস্স মগ্গট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
চতূসু অরিযসচ্চেসু সতং ধম্মা, সতং অত্থা, দ্ৰে নিরুত্তিসতানি, চত্তারি ঞাণসতানি.
৮. পটিসম্ভিদাৰারো
৩৭. ‘‘‘যাৰতা অত্থপটিসম্ভিদায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. অত্থপটিসম্ভিদায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৰতা ধম্মপটিসম্ভিদায ধম্মপটিসম্ভিদট্ঠো…পে… যাৰতা নিরুত্তিপটিসম্ভিদায নিরুত্তিপটিসম্ভিদট্ঠো…পে… যাৰতা পটিভানপটিসম্ভিদায পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি …পে… আলোকো উদপাদি’’. পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
চতূসু পটিসম্ভিদাসু সতং ধম্মা, সতং অত্থা, দ্ৰে নিরুত্তিসতানি, চত্তারি ঞাণসতানি.
৯. ছবুদ্ধধম্মৰারো
৩৮. ‘‘‘যাৰতা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণং, ঞাতং দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. অফস্সিতং পঞ্ঞায ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণং নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৰতা সত্তানং আসযানুসযে ঞাণং…পে… যাৰতা যমকপাটিহীরে ঞাণং …পে… যাৰতা মহাকরুণাসমাপত্তিযা ঞাণং…পে… যাৰতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং…পে… যাৰতা অনাৰরণং ঞাণং, ঞাতং দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. অফস্সিতং পঞ্ঞায অনাৰরণং ঞাণং নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. অনাৰরণে ঞাণে পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিরুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
ছসু বুদ্ধধম্মেসু দিযড্ঢসতং ধম্মা, দিযড্ঢসতং অত্থা, তীণি নিরুত্তিসতানি, ছ ঞাণসতানি.
পটিসম্ভিদাধিকরণে [পটিসম্ভিদাপকরণে (স্যা.)] অড্ঢনৰধম্মসতানি [অড্ঢনৰমানি ধম্মসতানি (স্যা.), অড্ঢনৰমধম্মসতানি (ক.)], অড্ঢনৰঅত্থসতানি, নিরুত্তিসহস্সঞ্চ সত্ত চ নিরুত্তিসতানি, তীণি চ ঞাণসহস্সানি, চত্তারি চ ঞাণসতানীতি.
পটিসম্ভিদাকথা নিট্ঠিতা.