২. সাসনপট্ঠানদুতিযভূমি
১৩. তত্থ কতমং সাসনপ্পট্ঠানং? সংকিলেসভাগিযং সুত্তং, ৰাসনা ভাগিযং সুত্তং, নিব্বেধভাগিযং সুত্তং, অসেক্খভাগিযং সুত্তং, সংকিলেসভাগিযঞ্চ ৰাসনাভাগিযঞ্চ, সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ, সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ অসেক্খভাগিযঞ্চ, ৰাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ. আণত্তি, ফলং, উপাযো, আণত্তি চ ফলঞ্চ, ফলঞ্চ উপাযো চ, আণত্তি চ ফলঞ্চ উপাযো চ. অস্সাদো, আদীনৰো, নিস্সরণং, অস্সাদো চ আদীনৰো চ, অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ, আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ, অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ. লোকিকং, লোকুত্তরং, লোকিকঞ্চ লোকুত্তরঞ্চ. কম্মং, ৰিপাকো, কম্মঞ্চ ৰিপাকো চ. নিদ্দিট্ঠং, অনিদ্দিট্ঠং, নিদ্দিট্ঠঞ্চ অনিদ্দিট্ঠঞ্চ. ঞাণং, ঞেয্যং, ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ. দস্সনং, ভাৰনা, দস্সনঞ্চ ভাৰনা চ. ৰিপাককম্মং, ন ৰিপাককম্মং, নেৰৰিপাকনৰিপাককম্মং. সকৰচনং, পরৰচনং, সকৰচনঞ্চ পরৰচনঞ্চ. সত্তাধিট্ঠানং, ধম্মাধিট্ঠানং, সত্তাধিট্ঠানঞ্চ ধম্মাধিট্ঠানঞ্চ. থৰো, সকৰচনাধিট্ঠানং, পরৰচনাধিট্ঠানং, সকৰচনাধিট্ঠানঞ্চ পরৰচনাধিট্ঠানঞ্চ. কিরিযং, ফলং, কিরিযঞ্চ ফলঞ্চ. অনুঞ্ঞাতং, পটিক্খিত্তং, অনুঞ্ঞাতঞ্চ পটিক্খিত্তঞ্চ. ইমানি ছ পটিক্খিত্তানি.
১৪. তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযং সুত্তং?
কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা;
পমত্তবন্ধুনা বদ্ধা, মচ্ছাৰ কুমিনামুখে;
জরামরণমন্ৰেন্তি, ৰচ্ছো খীরপকোৰ [খীরূপকোৰ (ক.) পস্স উদা. ৬৪] মাতরং.
পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, নীৰরণা.
তত্থ কতমং ৰাসনাভাগিযং সুত্তং?
মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;
ততো নং সুখমন্ৰেতি, ছাযাৰ অনপাযিনী.
সংযুত্তকে সুত্তং.
মহানামস্স সক্কস্স ইদং ভগৰা সক্যানং কপিলৰত্থুম্হি নগরে নযৰিত্থারেন সদ্ধাসীলপরিভাৰিতং সুত্তং ভাৰঞ্ঞেন পরিভাৰিতং তং নাম পচ্ছিমে কালে.
তত্থ কতমং নিব্বেধভাগিযং সুত্তং?
উদ্ধং অধো [উদা. ৬১] সব্বধি ৰিপ্পমুত্তো, অযং অহস্মীতি অনানুপস্সী;
এৰং ৰিমুত্তো উদতারি ওঘং, অতিণ্ণপুব্বং অপুনব্ভৰায.
সীলানি নু খো ভৰন্তি কিমত্থিযানি আনন্দো পুচ্ছতি সত্থারং.
তত্থ কতমং অসেক্খভাগিযং সুত্তং?
‘‘যস্স সেলূপমং চিত্তং, ঠিতং নানুপকম্পতি;
ৰিরত্তং রজনীযেসু, কোপনেয্যে [কোপনীযে (ক.) পস্স উদা. ৩৪] ন কুপ্পতি;
যস্সেৰং ভাৰিতং চিত্তং, কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি.
সারিপুত্তো নাম ভগৰা থেরঞ্ঞতরো সো মং আসজ্জ অপ্পটিনিস্সজ্জ চারিকং পক্কমতি, সারিপুত্তস্স ব্যাকরণং কাতব্বং. যস্স নূন ভগৰা কাযগতা সতি অভাৰিতা অস্স অবহুলীকতা ৰিত্থারেন কাতব্বং.
১৫. তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ ৰাসনাভাগিযঞ্চ?
ছন্নমতিৰস্সতি [উদা. ৪৫], ৰিৰটং নাতিৰস্সতি;
তস্মা ছন্নং ৰিৰরেথ, এৰং তং নাতিৰস্সতি.
ছন্নমতিৰস্সতীতি সংকিলেসো. ৰিৰটং নাতিৰস্সতীতি ৰাসনা. তমো তমপরাযনোতি ৰিত্থারেন. তত্থ যো চ তমো যো চ তমপরাযনো, অযং সংকিলেসো. যো চ জোতি যো চ জোতিপরাযনো, অযং ৰাসনা.
তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ সুত্তং?
ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, যদাযসং দারুজপব্বজঞ্চ [দারুজং পব্বজঞ্চ (পী.) ধ. প. ৩৪৫; সং. নি. ১.১২১];
সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা.
ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, যদা পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা, অযং সংকিলেসো. এতম্পি ছেত্ৰা পরিব্বজন্তি ধীরা অনপেক্খিনো সব্বকামে পহাযাতি, অযং নিব্বেধো. যং চেতযিতং পকপ্পিতং যা চ নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতি. ইমেহি চতূহি পদেহি সংকিলেসো. পচ্ছিমকেহি চতূহি নিব্বেধো.
তত্থ কতমং সংকিলেসভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ অসেক্খভাগিযঞ্চ সুত্তং?
অযং লোকো সন্তাপজাতো, ফস্সপরেতো রোগং [রোদং (পী.) পস্স উদা. ৩০] ৰদতি অত্ততো;
যেন যেন হি মঞ্ঞন্তি, ততো তং হোতি অঞ্ঞথা.
অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তো লোকো, ভৰপরেতো ভৰমেৰাভিনন্দতি;
যদভিনন্দতি তং ভযং, যস্স ভাযতি তং দুক্খং;
ভৰৰিপ্পহানায খো পনিদং ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি.
যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অৰিপ্পমুত্তা ভৰস্মা’’তি ৰদামি. যে ৰা পন কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ৰিভৰেন ভৰস্স নিস্সরণমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অনিস্সটা ভৰস্মা’’তি ৰদামি. উপধিং হি পটিচ্চ দুক্খমিদং সম্ভোতি, সব্বুপাদানক্খযা নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰো, লোকমিমং পস্স, পুথূ অৰিজ্জায পরেতা ভূতা ভূতরতা ভৰা অপরিমুত্তা. যে হি কেচি ভৰা সব্বধি সব্বত্থতায সব্বেতে ভৰা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মাতি.
‘‘এৰমেতং যথাভূতং, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো;
ভৰতণ্হা পহীযতি, ৰিভৰং নাভিনন্দতি;
সব্বসো তণ্হানং খযা, অসেসৰিরাগনিরোধো নিব্বানং.
‘‘তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো, অনুপাদা পুনব্ভৰো ন হোতি;
অভিভূতো মারো ৰিজিতসঙ্গামো, উপেচ্চগা সব্বভৰানি তাদী’’তি.
অযং লোকো সন্তাপজাতো যাৰ দুক্খন্তি যং তণ্হা সংকিলেসো.
যং পুনগ্গহণং যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভৰেন ভৰস্স ৰিমোক্খমাহংসু, সব্বেতে ‘‘অৰিমুত্তা ভৰস্মা’’তি ৰদামি. যে ৰা পন কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ৰিভৰেন ভৰস্স নিস্সরণমাহংসু ‘‘অনিস্সটা ভৰস্মা’’তি ৰদামি. অযং দিট্ঠিসংকিলেসো, তং দিট্ঠিসংকিলেসো চ তণ্হাসংকিলেসো চ, উভযমেতং সংকিলেসো. যং পুনগ্গহণং ভৰৰিপ্পহানায ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, যাৰ সব্বসো উপাদানক্খযা সম্ভৰা, ইদং নিব্বেধভাগিযং. তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো যাৰ উপচ্চগা সব্বভৰানি তাদীতি ইদং অসেক্খভাগিযং. চত্তারো পুগ্গলা অনুসোতগামী সংকিলেসো ঠিতত্তো চ পটিসোতগামী চ নিব্বেধো. থলে তিট্ঠতীতি অসেক্খভূমি.
১৬. তত্থ কতমং ৰাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চ সুত্তং?
‘‘দদতো [উদা. ৭৫; দী. নি. ২.১৯৭] পুঞ্ঞং পৰড্ঢতি, সংযমতো ৰেরং ন চীযতি;
কুসলো চ জহাতি পাপকং, রাগদোসমোহক্খযা সনিব্বুতো’’তি.
‘‘দদতো পুঞ্ঞং পৰড্ঢতি, সংযমতো ৰেরং ন চীযতী’’তি ৰাসনা. ‘‘কুসলো চ জহাতি পাপকং, রাগদোসমোহক্খযা সনিব্বুতো’’তি নিব্বেধো.
সোতানুগতেসু ধম্মেসু ৰচসা পরিচিতেসু মনসানুপেক্খিতেসু দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধেসু পঞ্চানিসংসা পাটিকঙ্খা. ইধেকচ্চস্স বহুস্সুতা ধম্মা হোন্তি ধাতা অপমুট্ঠা ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা, সো যুঞ্জন্তো ঘটেন্তো ৰাযমন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে ৰিসেসং পপ্পোতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে ৰিসেসং পপ্পোতি, গিলানো পপ্পোতি. নো চে গিলানো পপ্পোতি, মরণকালসমযে পপ্পোতি. নো চে মরণকালসমযে পপ্পোতি, দেৰভূতো পাপুণাতি. নো চে দেৰভূতো পাপুণাতি, তেন ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পচ্চেকবোধিং পাপুণাতি.
তত্থাযং দিট্ঠেৰ ধম্মে পাপুণাতি, অযং নিব্বেধো. যং সম্পরাযে পচ্চেকবোধিং পাপুণাতি, অযং ৰাসনা. ইমানি সোল়স সুত্তানি সব্বসাসনং অতিগ্গণ্হন্তো তিট্ঠন্তি. ইমেহি সোল়সহি সুত্তেহি নৰৰিধো সুত্তন্তো ৰিভত্তো ভৰতি. সো চ পঞ্ঞৰতো নো দুপ্পঞ্ঞস্স, যুত্তস্স নো অযুত্তস্স, অকম্মস্স ৰিহারিস্স পকতিযা লোকে সংকিলেসো চরতি. সো সংকিলেসো তিৰিধো – তণ্হাসংকিলেসো দিট্ঠিসংকিলেসো দুচ্চরিতসংকিলেসো. ততো সংকিলেসতো উট্ঠহন্তো সংকিলেসো ধম্মেসু পতিট্ঠহতি, লোকিযেসু পতিট্ঠহতীতি. তত্থাকুসলো দিট্ঠতো সচে তং সীলঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ পরামসতি, তস্স সো তণ্হাসংকিলেসো হোতি. সচে পনস্স এৰং হোতি ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সং [ভৰিস্সামি (পী.)] দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি যস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি, এতস্স মিচ্ছাদিট্ঠিসংকিলেসো ভৰতি. সচে পন সীলে পতিট্ঠিতো অপরামট্ঠস্স হি সীলৰতং হোতি, তস্স তং সীলৰতো যোনিসো গহিতং অৰিপ্পটিসারং জনেতি যাৰ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং, তঞ্চ তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে কালঙ্কতস্স ৰা তম্হিযেৰ ৰা পন অপরাপরিযাযেন ৰা, অঞ্ঞেসু খন্ধেসু এৰং সুতং ‘‘সুচরিতং ৰাসনায সংৰত্ততী’’তি ৰাসনাভাগিযং সুত্তং ৰুচ্চতি. তত্থ সীলেসু ঠিতস্স ৰিনীৰরণং চিত্তং, তং ততো সক্কাযদিট্ঠিপ্পহানায ভগৰা ধম্মং দেসেতি. সো অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং পাপুণাতি; যদি ৰা সাসনন্তরে, অচ্চন্তং নিব্বানং পাপুণাতি, যদি ৰা একাসনে ছ অভিঞ্ঞে. তত্থ দ্ৰে পুগ্গলা অরিযধম্মে পাপুণন্তি সদ্ধানুসারী চ ধম্মানুসারী চ. তত্থ ধম্মানুসারী উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, সদ্ধানুসারী নেয্যো. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ দুৰিধো – কোচি তিক্খিন্দ্রিযো কোচি মুদিন্দ্রিযো. তত্থ নেয্যোপি দুৰিধো – কোচি তিক্খিন্দ্রিযো কোচি মুদিন্দ্রিযো. তত্থ যো চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো, যো চ নেয্যো তিক্খিন্দ্রিযো, ইমে পুগ্গলা অসমিন্দ্রিযা হোন্তি. তত্থ ইমে পুগ্গলা সমিন্দ্রিযা পরিহাযন্তি চ উগ্ঘটিতঞ্ঞুতো, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যতো, ইমে মজ্ঝিমা ভূমিগতা ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ হোতি. ইমে তযো পুগ্গলা.
১৭. তত্থ চতুত্থা পন পঞ্চমা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো চ, তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো ইন্দ্রিযানি পটিলভিত্ৰা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, একবীজী হোতি পঠমো সোতাপন্নো. তত্থ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো ইন্দ্রিযানি পটিলভিত্ৰা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, কোলংকোলো চ হোতি দুতিযো সোতাপন্নো. তত্থ নেয্যো পুগ্গলো ইন্দ্রিযানি পটিলভিত্ৰা দস্সনভূমিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলঞ্চ পাপুণাতি, সত্তক্খত্তুপরমো চ হোতি, অযং ততিযো সোতাপন্নো. ইমে তযো পুগ্গলা ইন্দ্রিযৰেমত্ততায সোতাপত্তিফলে ঠিতা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞূ একবীজী হোতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ কোলংকোলো হোতি, নেয্যো সত্তক্খত্তুপরমো হোতি. ইদং নিব্বেধভাগিযং সুত্তং. সচে পন তদুত্তরি ৰাযমতি, অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং পাপুণাতি. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো যো তিক্খিন্দ্রিযো, তে দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি – অনাগামিফলং পাপুণিত্ৰা অন্তরাপরিনিব্বাযী চ উপহচ্চপরিনিব্বাযী চ. তত্থ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো যো তিক্খিন্দ্রিযো, তে দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি – অনাগামিফলং পাপুণন্তি অসঙ্খারপরিনিব্বাযী চ সসঙ্খারপরিনিব্বাযী চ. তত্থ নেয্যো অনাগামিফলং পাপুণন্তো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ চ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ চ, ইন্দ্রিযনানত্তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযো অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ চ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ চ ইন্দ্রিযনানত্তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযো সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, তিক্খিন্দ্রিযো অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, উগ্ঘটিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি. ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্রিযো অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, নেয্যো উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ তিক্খিন্দ্রিযো অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, নেয্যো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হোতি. ইতি পঞ্চ অনাগামিনো, ছট্ঠো সকদাগামী, তযো চ সোতাপন্নাতি ইমে নৰ সেক্খা.
তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযো অরহত্তং পাপুণন্তো দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি উভতোভাগৰিমুত্তো পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো মুদিন্দ্রিযো অরহত্তং পাপুণন্তো দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি, ঠিতকপ্পী [ঠিতকপ্পি (পী. ক.) পস্স পু. প. ১৭] চ পটিৰেধনভাৰো পুগ্গলো চ তিক্খিন্দ্রিযো সো অরহত্তং পাপুণন্তো দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি চেতনাভব্বো চ রক্খণাভব্বো চ. তত্থ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ মুদিন্দ্রিযো অরহত্তং পাপুণন্তো দ্ৰে পুগ্গলা হোন্তি, সচে চেতেতি ন পরিনিব্বাযী, নো চে চেতেতি পরিনিব্বাযীতি. সচে অনুরক্খতি ন পরিনিব্বাযী, নো চে অনুরক্খতি পরিনিব্বাযীতি. তত্থ নেয্যো পুগ্গলো ভাৰনানুযোগমনুযুত্তো পরিহানধম্মো হোতি কম্মনিযতো ৰা সমসীসি ৰা, ইমে নৰ অরহন্তো ইদং চতুব্বিধং সুত্তং সংকিলেসভাগিযং অসেক্খভাগিযং. ইমেসু পুগ্গলেসু তথাগতস্স দসৰিধং বলং পৰত্ততি.
১৮. কতমং দসৰিধং? ইধ বুদ্ধানং ভগৰন্তানং অপ্পৰত্তিতে ধম্মচক্কে মহেসক্খা দেৰপুত্তা যাচনায অভিযাতা [অতিযাতা (পী. ক.)] হোন্তি ‘‘দেসেতু সুগতো ধম্ম’’ন্তি. সো অনুত্তরেন বুদ্ধচক্খুনা ৰোলোকেন্তো অদ্দসাসি সত্তানং তযো রাসীনং সম্মত্তনিযতো মিচ্ছত্তনিযতো অনিযতো. তত্থ সম্মত্তনিযতো রাসি মিচ্ছাসতিং আপজ্জেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অসত্থুকো পরিনিব্বাযেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, সমাপত্তিং আপজ্জেয্যাতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. তত্থ মিচ্ছত্তনিযতো রাসি অরিযসমাপত্তিং পটিপজ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অনরিযমিচ্ছাপটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. তত্থ অনিযতো রাসি সম্মাপটিপজ্জমানং সম্মত্তনিযতরাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি, মিচ্ছাপটিপজ্জমানো সম্মত্তনিযতরাসিং গমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সম্মাপটিপজ্জমানং সম্মত্তনিযতরাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি, মিচ্ছাপটিপজ্জমানং মিচ্ছত্তনিযতরাসিং গমিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ইমে তযো অনুত্তরেন বুদ্ধচক্খুনা ৰোলোকেন্তস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স মে সতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি এত্তৰতা মং কোচি সহধম্মেন পটিচোদিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, ৰীতরাগস্স তে পটিজানতো অখীণাসৰতায সহধম্মেন কোচি পটিচোদিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যতো পন ইমস্স অনিযতস্স রাসিস্স ধম্মদেসনা, সা ন দিস্সতি তক্করস্স সম্মাদুক্খক্খযাযাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, তথা ওৰদিতো যং পন মে অনিযতরাসি সাৰকো পুব্বেনাপরং ৰিসেসং ন সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
১৯. যং খো মুনি নানপ্পকারস্স নানানিরুত্তিযো দেৰনাগযক্খানং দমেতি ধম্মে ৰৰত্থানেন ৰত্ৰা কারণতো অঞ্ঞং পারং গমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ধম্মপটিসম্ভিদা. যতো পনিমা নিরুত্তিতো সত্ত সত্ত নিরুত্তিযো নাভিসম্ভুনেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. নিরুত্তি খো পন অভিসমগ্গরতানং সাৰকানং তমত্থমৰিঞ্ঞাপযেতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. অত্থপটিসম্ভিদা. মহেসক্খা দেৰপুত্তা উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হে পুচ্ছিংসু. কাযিকেন ৰা মানসিকেন ৰা পরিপীল়িতস্স হত্থকুণীতি ৰা পাদে ৰা খঞ্জে দন্ধস্স [দন্তস্স (পী. ক.)] সো অত্থো ন পরিভাজিযতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. পটিভানপটিসম্ভিদা. যম্হি তং তেসং হোতি তম্হি অসন্তং ভৰতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. যং হি নাসং তেসং ন ভৰতি, তম্হি নাসং তেসং ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. এৰং সমুদযস্স নিরোধায দস অকুসলকম্মপথা. মারো ৰা ইন্দো ৰা ব্রহ্মা ৰা তথাগতো ৰা চক্কৰত্তী ৰা সো ৰত নাম মাতুগামো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, পুরিসো অস্স রাজা চক্কৰত্তী সক্কো দেৰানমিন্দো ভৰিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ইতিস্স এৰরূপং বলং এৰরূপং ঞাণং, ইদং ৰুচ্চতি ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং তং নিদ্দিসিতব্বং. তীহি রাসীহি চতূহি ৰেসারজ্জেহি চতূহি পটিসম্ভিদাহি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পৰত্তিযং নিৰত্তিযং ভাগিযঞ্চ. কুসলং কুসলৰিপাকেসু চ উপপজ্জতি যঞ্চ ইত্থিপুরিসানং. ইদং পঠমং বলং তথাগতো এৰং জানাতি.
যেসং পন সম্মত্তনিযতো রাসি, নাযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা, নিব্বানগামিনীযেৰাযং পটিপদা. তত্থ সিযা মিচ্ছত্তনিযতো রাসি, এসাপি ন সব্বত্থগামিনী পটিপদা. সক্কাযসমুদযগামিনীযেৰাযং পটিপদা হোতু, অযং তত্থ তত্থ পটিপত্তিযা ঠিতো গচ্ছতি নিব্বানং, গচ্ছতি অপাযং, গচ্ছতি দেৰমনুস্সস্স. যং যং ৰা পটিপদং পটিপজ্জেয্য সব্বত্থ গচ্ছেয্য, অযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা. যং এত্থ ঞাণং যথাভূতং, ইদং ৰুচ্চতি সব্বত্থগামিনী পটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং.
সা খো পনাযং সব্বত্থগামিনী পটিপদা নানাধিমুত্তা কেচি কামেসু কেচি দুক্করকারিযং কেচি অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা কেচি সংসারেন সুদ্ধিং পচ্চেন্তি কেচি অনজ্জাভাৰনাতি. তেন তেন চরিতেন ৰিনিবন্ধানং সত্তানং যং ঞাণং যথাভূতং নানাগতং লোকস্স অনেকাধিমুত্তগতং যথাভূতং পজানাতি. ইদং ততিযং তথাগতবলং.
তত্থ সত্তানং অধিমুত্তা ভৰন্তি আসেৰন্তি ভাৰেন্তি বহুলীকরোন্তি. তেসং কম্মুপসযানং তদাধিমুত্তানং. সা চেৰ ধাতু সংৰহতি. কতরা পনেসা ধাতু নেক্খম্মধাতু বলধাতু কাচি সম্পত্তি কাচি মিচ্ছত্তঞ্চ ধাতু অধিমুত্তা ভৰন্তি. অঞ্ঞতরা উত্তরি ন সমনুপস্সন্তি. তে তদেৰট্ঠানং মযা জরামরণস্স অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি. যথা ভগৰা সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স ভাসিতং. যং তত্থ যথাভূতং ঞাণং. ইদং ৰুচ্চতি চতুত্থং তথাগতবলং.
তত্থ যংযেৰ ধাতু [যং যদেৰ ধাতুং (ক.)] সেট্ঠন্তি তং তং কাযেন চ ৰাচায চ আরম্ভন্তি চেতসিকো. আরম্ভো চেতনা কম্মং কাযিকা ৰাচসিকা আরম্ভো চেতসিকত্তা কম্মন্তরং তথাগতো এৰং পজানাতি ‘‘ইমিনা সত্তেন এৰং ধাতুকেন এৰরূপং কম্মং কতং, তং অতীতমদ্ধানং ইমিনা হেতুনা তস্স এৰরূপো ৰিপাকো ৰিপচ্চতি এতরহি ৰিপচ্চিস্সতি ৰা অনাগতমদ্ধান’’ন্তি. এৰং পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানং পজানাতি ‘‘অযং পুগ্গলো এৰংধাতুকো ইদং কম্মং করোতি’’. তণ্হায চ দিট্ঠিযা চ ইমিনা হেতুনা ন তস্স ৰিপাকো দিট্ঠেযেৰ ধম্মে নিব্বত্তিস্সতি, উপপজ্জে ৰা’’তি অপরম্হি ৰা পরিযাযে এৰং পজানাতি ‘‘অযং পুগ্গলো এৰরূপং কম্মং করিস্সতি অনাগতমদ্ধানং, ইমিনা হেতুনা তস্স এৰরূপো ৰিপাকো নিব্বত্তিস্সতি, ইমিনা হেতুনা যানি চত্তারি কম্মট্ঠানানি ইদং কম্মট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নসুখং আযতিং চ সুখৰিপাকং’’ …পে… ইতি অযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং হেতুসো ঠানসো ৰিপাকৰেমত্ততং পজানাতি উচ্চাৰচা হীনপণীততা, ইদং ৰুচ্চতি কম্মৰিপাকঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং.
তথা সত্তা যং ৰা কম্মসমাদানং সমাদিযন্তা তত্থ এৰং পজানাতি ইমস্স পুগ্গলস্স কম্মাধিমুত্তস্স রাগচরিতস্স নেক্খম্মধাতূনং পারিপূরিং গচ্ছন্তি, তস্স রাগানুগতে সুঞ্ঞমানস্স পঠমং ঝানং সংকিলিস্সতি, সচে পুন উত্তরি ৰাযামতো ঝানৰোদানগতে মানসে ৰিসেসভাগিযং পটিপদং অনুযুঞ্জিযতি. তস্স হি ঝানভাগিযংযেৰ পঠমজ্ঝানে ঠিতস্স দুতিযং ঝানং ৰোদানং গচ্ছতি, ততিযঞ্চ ঝানং সমাপজ্জিতুকামস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি, তস্স সা পীতি অৰিসেসভাগিযং ততিযং ঝানং আদিস্স তিট্ঠতি. সচে তস্স নিস্সরণং যথাভূতং পজানাতি. তথাগতস্স চতুত্থজ্ঝানং ৰোদানং গচ্ছতিযেৰ, চতুত্থস্স ঝানস্স হানভাগিযা ধম্মা, তে চ ধম্মা যত্থ পজাযন্তি যেহি চতুত্থজ্ঝানং ৰোদানং দিস্সতি. এৰং অজ্ঝাসযসমাপত্তিযা যা চতস্সো সমাপত্তিযো তীণি ৰিমোক্খমুখানি অট্ঠ ৰিমোক্খঝানানীতি চত্তারি ঝানানি ৰিমোক্খাতি. অট্ঠ চ ৰিমোক্খা তীণি চ ৰিমোক্খমুখানি. সমাধীতি চত্তারো সমাধী – ছন্দসমাধি ৰীরিযসমাধি চিত্তসমাধি ৰীমংসাসমাধীতি. সমাপত্তিযো চতস্সো অজ্ঝাসযসমাপত্তিযো ইতি ইমেসং ঝানানং ৰিমোক্খসমাপত্তীতি এৰরূপো সংকিলেসো রাগচরিতস্স পুগ্গলস্স. এৰং দোসচরিতস্স. মোহচরিতস্স. রাগচরিতস্স পুগ্গলস্স এৰরূপং ৰোদানং ইতি যং এত্থ ঞাণং যথাভূতং অসাধারণং সব্বসত্তেহি. ইদং ৰুচ্চতি ছট্ঠং তথাগতবলং.
তত্থ তথাগতো এৰং পজানাতি লোকিকা ধম্মা লোকুত্তরা ধম্মা ভাৰনাভাগিযং ইন্দ্রিযং নামং লভন্তি. আধিপতেয্যভূমিং উপাদায বলং নামং লভন্তি থামগতং মনো মনিন্দ্রিযং তং উপাদায. ৰীরিযং নামং লভন্তি আরম্ভধাতুং উপাদায. ইতিস্স দেৰ এৰরূপং ঞাণং ইমেহি চ ধম্মেহি ইমে পুগ্গলা সমন্নাগতাতিপি ধম্মদেসনং অকাসি. আকারতো চ ৰোকারতো চ আসযজ্ঝাসযস্স অধিমুত্তিসমন্নাগতানং. ইদং ৰুচ্চতি পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযবলৰীরিযৰেমত্ততং ঞাণং সত্তমং তথাগতবলং.
তত্থ চ তথাগতো লোকাদীসু চ ভূমীসু সংযোজনানঞ্চ সেক্খানং দ্ৰীহি বলেহি গতিং পজানাতি, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযা অতীতে সংসারে এতরহি চ পচ্চুপ্পন্নে দিব্বচক্খুনা চুতূপপাতং ইতি ইমানি দ্ৰে বলানি দিব্বচক্খুতো অভিনীহিতানি. সো অতীতমদ্ধানং দিব্বস্স চক্খুনো গোচরো সো এতরহি সতি গোচরো ইতি অত্তনো চ পরেসং চ পুব্বেনিৰাসঞাণং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানং দিব্বেন চক্খুনা ইমানি দ্ৰে তথাগতবলানি, অট্ঠমং পুব্বেনিৰাসো, নৰমং দিব্বচক্খু.
পুন চপরং তথাগতো অরিযপুগ্গলানং ঝানং ৰোদানং নিব্বেধভাগিযং পজানাতি অযং পুগ্গলো ইমিনা মগ্গেন ইমায পটিপদায আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি ইতি অত্তনো চ আসৰানং খযং ঞাণং দিট্ঠেকট্ঠানং চতুভূমিমুপাদায যাৰ নৰন্নং অরহন্তানং আসৰক্খযো ওধিসো সেক্খানং অনোধিসো অরহন্তানং. তত্থ চেতোৰিমুত্তি দ্ৰীহি আসৰেহি অনাসৰা কামাসৰেন চ ভৰাসৰেন চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তি দ্ৰীহি আসৰেহি অনাসৰা দিট্ঠাসৰেন চ অৰিজ্জাসৰেন চ, ইমাসং দ্ৰিন্নং ৰিমুত্তীনং যথাভূতং ঞাণং, ইদং ৰুচ্চতি আসৰক্খযে ঞাণং. দসমং তথাগতবলং.
২০. ইমেসু দসসু বলেসু ঠিতো তথাগতো পঞ্চৰিধং সাসনং দেসেতি সংকিলেসভাগিযং ৰাসনাভাগিযং দস্সনভাগিযং ভাৰনাভাগিযং অসেক্খভাগিযং. তত্থ যো তণ্হাসংকিলেসো, ইমস্স অলোভো নিস্সরণং. যো দিট্ঠিসংকিলেসো, ইমস্স অমোহো নিস্সরণং. যো দুচ্চরিতসংকিলেসো, ইমস্স তীণি কুসলানি নিস্সরণং. কিং নিদানং? তীণি ইমানি [তীণি হি ইমানি (পী.)] মনোদুচ্চরিতানি – অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠি. তত্থ অভিজ্ঝা মনোদুচ্চরিতং কাযকম্মং উপট্ঠপেতি, অদিন্নাদানং সব্বঞ্চ তদুপনিব্বদ্ধং ৰাচাকম্মং উপট্ঠপেতি, মুসাৰাদঞ্চ সব্বৰিতথং সব্বং ৰাচমভাৰং সব্বমক্খং পলাসং অভিজ্ঝা অকুসলমূলন্তি, সুচরিতে সুচরিতং মুসাৰাদা অদিন্নাদানা অভিজ্ঝায চেতনা, তত্থ ব্যাপাদো মনোদুচ্চরিতং কাযকম্মং উপট্ঠপেতি, পাণাতিপাতং সব্বঞ্চ মেতং আকড্ঢনং পরিকড্ঢনং নিব্বদ্ধং রোচনং ৰাচাকম্মং উপট্ঠপেতি, পিসুণৰাচং ফরুসৰাচং মিচ্ছাদিট্ঠি মনোদুচ্চরিতঞ্চ অভিজ্ঝং ব্যাপাদং মিচ্ছাদিট্ঠিং পযোজেতি, তস্স যো কোচি মিচ্ছাদিট্ঠি চাগো রাগজো ৰা দোসজো ৰা সব্বসো মিচ্ছাদিট্ঠি সম্ভূতো ইমিনা কারণেন মিচ্ছাদিট্ঠিং উপট্ঠপেতি, কামেসুমিচ্ছাচারং ৰচীকম্মং উপট্ঠপেতি সম্ফপ্পলাপং. ইমানি তীণি দুচ্চরিতানি অকুসলমূলানি.
যা অভিজ্ঝা, সো লোভো. যো ব্যাপাদো, সো দোসো. যা মিচ্ছাদিট্ঠি, সো মোহো. তানি অট্ঠ মিচ্ছত্তানি উপট্ঠপেন্তি. তেসু গহিতেসু তীসু অকুসলমূলেসু দসৰিধং অকুসলমূলং পারিপূরিং গচ্ছতি, তস্স তিৰিধস্স দুচ্চরিতসংকিলেসস্স ৰাসনাভাগিযঞ্চ সুত্তং নিস্সরণং. তত্থ যো বহুসিতো নিদ্দেসো যথা লোভো দোসো মোহোপি, তত্থ অসিতুং এত্থ লোভো উস্সদো তেন কারণেন তেসু ৰা ধম্মেসু লোভো পঞ্ঞপিযতি. তত্থাযং মোহো অকুসলং মোহো অযং অৰিজ্জা, সা চতুব্বিধা রূপে অভিনিৰিট্ঠা, রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, অৰিজ্জাগতো রূপৰন্তং অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. তত্থ কতমং পদং সক্কাযদিট্ঠিযা উচ্ছেদং ৰদতি ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি নত্থিকদিট্ঠি অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠি চ অঞ্ঞো চ করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদিযতি. পচ্ছিমসট্ঠিকপ্পানং তীণি পদানি সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতং ভজন্তি ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি অকিরিযঞ্চ তং দুক্খমিচ্ছতো অহেতুকা চ পতন্তি অনজ্ঝাভাৰো চ কম্মানং সব্বঞ্চ মানযি [মানতি (পী.)]. তত্থ ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি সংসারেন সুদ্ধি আজীৰকা ছল়াসীতি পঞ্ঞপেন্তি. যথারূপে সক্কাযদিট্ঠিযা চতুৰত্থুকা, এৰং পঞ্চসু খন্ধেসু ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতং ভজতি. অঞ্ঞাজীৰকা চ সস্সতৰাদিকে চ সীলব্বতং ভজন্তি পরামসন্তি ইমিনা ভৰিস্সামি দেৰো ৰা দেৰঞ্ঞতরো ৰা, অযং সীলব্বতপরামাসো. তত্থ সক্কাযদিট্ঠিযা সো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’মিতি তং কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি নাভিপ্পসীদতি পুব্বন্তে অপরন্তে পুব্বন্তাপরন্তে…পে… ইতি ৰাসনাভাগিযেসু ঠিতস্স অযং উপক্কিলেসো.
২১. তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযেন সব্বং ৰিচিকিচ্ছিতং পজহতি, পঞ্ঞিন্দ্রিযেন উদযব্বযং পস্সতি, সমাধিন্দ্রিযেন চিত্তং একোদি করোতি ৰীরিযিন্দ্রিযেন আরভতি. সো ইমেহি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি সদ্ধানুসারী অৰেচ্চপ্পসাদে নিরতো অনন্তরিযং সমাধিং উপ্পাদেতি. ইন্দ্রিযেহি সুদ্ধেহি ধম্মানুসারী অপ্পচ্চযতায অনন্তরিযং সমাধিং উপ্পাদেতি. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সচ্চানি ইদং দস্সনভাগিযং সুত্তং. তস্স পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং তীণি সংযোজনানি দস্সনপহাতব্বানি সব্বেন সব্বং পহীনানি দ্ৰে পুগ্গলকতানি. তত্থ তীণি অকুসলমূলানি ভাৰনাপহাতব্বানি উপরিক্খিত্তানি ছ ভৰে নিব্বত্তেন্তি. তত্থ তেসু অভিজ্ঝায চ ব্যাপাদেসু তনুকতেসু ছ ভৰা পরিক্খযা মরিযাদং গচ্ছন্তি, দ্ৰে ভৰা অৰসিট্ঠা. তস্স অভিজ্ঝা চ ব্যাপাদো চ সব্বেন সব্বং পরিক্খীণা হোন্তি. একো ভৰো অৰসিট্ঠো হোতি. সো চ মানৰসেন নিব্বত্তেতি. কিঞ্চাপি এত্থ অঞ্ঞেপি চত্তারো কিলেসা রূপরাগো ভৰরাগো অৰিজ্জা উদ্ধচ্চং কেতুস্মিমানভূতা নপ্পটিবলা অস্মিমানং ৰিনিৰত্তেতুং, সব্বেপি তে অস্মিমানস্স পহানং আরভতে. খীণেসু ন চ তেসু ইদমুত্তরিদস্সনভূমিযং পঞ্চসু সেক্খপুগ্গলেসু তীসু চ পটিপ্পন্নকেসু দ্ৰীসু চ ফলট্ঠেসু ভাৰনাভাগিযং সুত্তং. তদুত্তরি অসেক্খভাগিযসুত্তং, কত্থচি ভূমি নিপীল়িযতি. ইদঞ্চ পঞ্চমং সুত্তং. তিণ্ণং পুগ্গলানং দেসিতং পুথুজ্জনস্স সেক্খস্স অসেক্খস্স সংকিলেসভাগিযং ৰাসনাভাগিযং. পুথুজ্জনস্স দস্সনভাগিযং. ভাৰনাভাগিযং পঞ্চন্নং সেক্খানং. যং পঠমনিদ্দিট্ঠং অসেক্খভাগিযং সব্বেসং অরহন্তানং. সা পন পঞ্চৰিধা সত্তৰীসআকারে [সত্তৰীসং আকারে (পী.)] পরিযেসিতব্বং. এতেসু তস্স গতীনং ততো উত্তরি. তঞ্চ খো সঙ্খেপেন পঞ্ঞাসায আকারেহি সম্পততি, যে পঞ্ঞাস আকারা সাসনে নিদ্দিট্ঠা, তে সঙ্খিপিযন্তা দসহি আকারেহি পতন্তি. যে অরিযসচ্চং নিক্খেপেন ঠিতে সঙ্খিপিযত্তা অট্ঠসু আকারেসু পতন্তি. চতূসু চ সাধারণেসু সুত্তেসু যা হারসম্পাতস্স ভূমি, তে সঙ্খিপিযন্তা পঞ্চসু সুত্তেসু পতন্তি. সংকিলেসভাগিযে ৰাসনাভাগিযে ভাৰনাভাগিযে নিব্বেধভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযন্তা চতূসু সুত্তেসু পতন্তি. সংকিলেসভাগিযে ৰাসনাভাগিযে নিব্বেধভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযমানা তীসু সুত্তেসু পতন্তি, পুথুজ্জনভাগিযে সেক্খভাগিযে অসেক্খভাগিযে চ. তে সঙ্খিপিযন্তা দ্ৰীসু সুত্তেসু পতন্তি নিব্বেধভাগিযে চ পুব্বযোগভাগিযে চ. যথা ৰুত্তং ভগৰতা দ্ৰে অত্থৰসে সম্পস্সমানা তথাগতা অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা ধম্মং দেসেন্তি সুত্তং গেয্যং…পে… সত্থা পুব্বযোগসমন্নাগতে অপ্পকসিরেন মঞ্ঞমানা ৰসিযন্তি পুব্বযোগা চ ভৰিস্সন্তি সন্তানং মঞ্ঞমানাধরায. তত্থ পঞ্ঞাৰেমত্ততং অত্তনো সমনুপস্সমানেন অট্ঠৰিধে সুত্তসঙ্খেপে, যত্থ যত্থ সক্কোতি, তত্থ তত্থ যোজেতব্বং. তত্থ তত্থ যোজেত্ৰা সুত্তস্স অত্থো নিদ্দিসিতব্বো. ন হি সতি ৰেদনা মনো ধারেত্ৰা সক্কা যেন কেনচি সুত্তস্স অত্থো যথাভূতং নিদ্দিসিতুং.
তত্থ পুরিমকানং সুত্তানং ইমা উদ্দানগাথা
কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, পঞ্চ নীৰরণানি চ;
মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মহানামো চ সাকিযো.
উদ্ধং অধো ৰিপ্পমুত্তো, যঞ্চ সীলকিমত্থিযা;
যস্স সেলূপমং চিত্তং, উপতিস্স পুচ্ছাদিকা.
যস্স কাযগতাসতি, ছন্নং তমোপরাযণো;
ন তং দল়্হং চেতসিকং, অযং লোকোতিআদিকং.
চত্তারো চেৰ পুগ্গলা, দদতো পুঞ্ঞং পৰড্ঢিতং;
সোতানুগতধম্মেসু, ইমা তেসং উদ্দানগাথা.
২২. তত্থ কতমা আণত্তি?
সচে ভাযথ [উদা. ৪৪] দুক্খস্স, সচে ৰো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো.
‘‘অতীতে, রাধ, রূপে অনপেক্খো হোহী’’তি ৰিত্থারেন কাতব্বা. ‘‘সীলৰন্তেন, আনন্দ, পুগ্গলেন সদা করণীযা কিন্তিমে অৰিপ্পটিসারো অস্সা’’তি. অযং ৰুচ্চতি আণত্তি.
তত্থ কতমং ফলং?
ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী.
ইদং ফলং.
তত্থ কতমো উপাযো?
‘‘সব্বে ধম্মা [ধ. প. ২৭৯] অনত্তা’’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা.
‘‘সত্তহঙ্গেহি সমন্নাগতো খো, ভিক্খু, অপি হিমৰন্তং পব্বতরাজানং চালেয্য, কো পন ৰাদো ছৰং অৰিজ্জং সত্তকেসু’’ ৰেয্যাকরণং কাতব্বং. অযং উপাযো.
তত্থ কতমা আণত্তি চ ফলঞ্চ?
সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৰো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো.
সচে হি পাপকং কম্মং, করোথ ৰা করিস্সথ;
ন ৰো দুক্খা পমোক্খাত্থি, উপচ্চাপি পলাযতং [পলাযতো (পী.)].
পুরিমিকায গাথায আণত্তি পচ্ছিমিকায ফলং. সীলে পতিট্ঠায দ্ৰে ধম্মা ভাৰেতব্বা যা চ চিত্তভাৰনা যা চ পঞ্ঞাভাৰনা যা চ আণত্তি রাগৰিরাগা চ ফলং.
তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ?
সীলে পতিট্ঠায [সং. নি. ১.২৩] নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জটং.
পুরিমিকায অড্ঢগাথায উপাযো, পচ্ছিমিকায অড্ঢগাথায ফলং. নন্দিযো [নন্দিকো (পী. ক.)] সক্কো ইসিৰুত্থপুরিরিকামএকরক্খে [ইসিৰুত্ত… (পী.)] সুত্তং মূলতো উপাদায যাৰ ছসু ধম্মেসু. উত্তরি পঞ্চসু ধম্মেসু যাচযোগো [যো চ যোগো (পী.)] করণীযো, অযং উপাযো. অসহগতস্স কামাসৰাপি চিত্তং মুচ্চতীতি. সব্বাসু ছসু তীসু. অযং উপাযো চ ফলঞ্চ.
তত্থ কতমা আণত্তি চ ফলঞ্চ উপাযো চ?
সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজ সদা সতো;
অত্তানুদিট্ঠিং উহচ্চ [ঊহচ্চ (সু. নি. ১১২৫)], এৰং মচ্চুতরো সিযা.
‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজা’’তি আণত্তি. ‘‘সদা সতো’’তি উপাযো. ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং উহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা’’তি ফলং. সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ, সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং অনিচ্চন্তি পজানাতি. এৰং পস্সং অরিযসাৰকো পরিমুচ্চতি জাতিযাপি…পে… উপাযাসেহিপি ইধ তীণিপি’’.
২৩. তত্থ কতমো অস্সাদো?
কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি. অযং অস্সাদো.
‘‘ধম্মচরিযা সমচরিযা কুসলচরিযা হেতূহি, ব্রাহ্মণ, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি’’. অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমো আদীনৰো?
কামেসু ৰে হঞ্ঞতে সব্বা মুচ্চেৰ – অযং আদীনৰো. পসেনদিসংযুত্তকে সুত্তে পব্বতোপমা – অযং আদীনৰো.
তত্থ কতমং নিস্সরণং?
যো কামে পরিৰজ্জেতি, সপ্পস্সেৰ পদা সিরো;
সোমং ৰিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৰত্ততি.
সংযুত্তকে সুত্তং পারিচ্ছত্তকো পণ্ডুপলাসো সন্নিপলাসো – ইদং নিস্সরণং.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ?
যানি [জা. ১.২.১৪৪ দুকনিপাতে] করোতি পুরিসো, তানি অত্তনি পস্সতি;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপকং.
তত্থ যং পাপকারী পচ্চনুভোতি অযং অস্সাদো. লাভালাভঅট্ঠকেসু ব্যাকরণং, তত্থ অলাভো অযসো নিন্দা দুক্খং, অযং আদীনৰো. লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো.
তত্থ কতমং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ?
‘‘সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;
খিপ্পঞ্চ পরমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’’তি.
যো চ ৰিপাকো পুঞ্ঞানং যা চ অধিপ্পাযস্স ইজ্ঝনা, অযং অস্সাদো. যং খিপ্পঞ্চ পরমং সন্তিং নিব্বানমধিগচ্ছতি, ইদং নিস্সরণং.
বাত্তিংসায চেৰ মহাপুরিসলক্খণেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেযেৰ গতিযো হোন্তি, সচে অগারং অজ্ঝাৰসতি, রাজা হোতি চক্কৰত্তী যাৰ অভিৰিজিনিত্ৰা অজ্ঝাৰসতি অযং অস্সাদো. সচে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি সব্বেন ওঘেন [ওসধেন (পী. ক.)] নিস্সরণং অযং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ.
তত্থ কতমো আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?
আদানস্স [আদিন্নস্স (ক.)] ভযং ঞত্ৰা, জাতিমরণসম্ভৰং;
অনাদাতুং নিব্বত্ততি, জাতিমরণসঙ্খযা.
পুরিমিকায অড্ঢগাথায জাতিমরণসম্ভৰো আদীনৰো. অনাদাতুং নিব্বত্ততি জাতিমরণসঙ্খযাতি নিস্সরণং.
কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো যমিদং জাযতে চ মীযতে চ. যাৰ কুদস্সুনামস্স দুক্খস্স অন্তো ভৰিস্সতি পরতো ৰাতি এত্থ যা উপরিক্খা, অযং আদীনৰো. যো গেধং ঞত্ৰা অভিনিক্খমতি যাৰ পুরাণকায রাজধানিযা, ইদং নিস্সরণং. অযং আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?
কামা হি চিত্রা ৰিৰিধা [মধুরা (থেরগা. ৭৮৭)] মনোরমা, ৰিরূপরূপেহি মথেন্তি চিত্তং;
তস্মা অহং [থেরগা. ৭৮৭] পব্বজিতোম্হি রাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যো.
যং ‘‘কামা হি চিত্রা ৰিৰিধা মনোরমা’’তি অযং অস্সাদো. যং ‘‘ৰিরূপরূপেহি মথেন্তি চিত্ত’’ন্তি অযং আদীনৰো. যং অহং অগারস্মা পব্বজিতোম্হি রাজ অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যোতি ইদং নিস্সরণং.
বলৰং বালোপমসুত্তং যং আসায ৰা ৰেদনীযং কম্মং গাহতি, তথা চেপি যং যং পাপকম্মং অনুভোতি, তত্থ দুক্খৰেদনীযেন কম্মেন অভাৰিতকাযেন চ যাৰ পরিত্তচেতসো চ আদীনৰং দস্সেতি সুখৰেদনীযেন কম্মেন অস্সাদেতি. যং পুরাসদিসো হোতি. ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতকাযো ভাৰিতপঞ্ঞো মহানামো অপরিত্তচেতসো, ইদং নিস্সরণং.
২৪. তত্থ কতমং লোকিকং সুত্তং?
ন হি পাপং কতং কম্মং, সজ্জুখীরংৰ মুচ্চতি;
ডহন্তং বালমন্ৰেতি, ভস্মচ্ছন্নোৰ [ভস্মাছন্নোৰ (ক.) পস্স ধ. প. ৭১] পাৰকো.
চত্তারি অগতিগমনানি, ইদং লোকিকং সুত্তং.
তত্থ কতমং লোকুত্তরং সুত্তং?
‘‘যস্সিন্দ্রিযানি সমথঙ্গতানি [সমথং গতানি (পী.) পস্স ধ. প. ৯৪], অস্সা যথা সারথিনা সুদন্তা;
পহীনমানস্স অনাসৰস্স, দেৰাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো’’তি.
‘‘অরিযং ৰো, ভিক্খৰে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামী’’তি ইদং লোকুত্তরং সুত্তং.
তত্থ কতমং লোকিকং লোকুত্তরঞ্চ সুত্তং?
সত্তিযা ৰিয ওমট্ঠো, দয্হমানোৰ মত্থকে;
কামরাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পরিব্বজে.
‘‘সত্তিযা ৰিয ওমট্ঠো, দয্হমানোৰ মত্থকে’’তি লোকিকং;
‘‘কামরাগপ্পহানায, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি লোকুত্তরং;
কবল়ীকারে আহারে অত্থি ছন্দোতি লোকিকং. নত্থি ছন্দোতি লোকুত্তরং সুত্তং.
তত্থ কতমং কম্মং?
যো পাণমতিপাতেতি, মুসাৰাদঞ্চ ভাসতি;
লোকে অদিন্নং আদিযতি [আদিযি (ক.) পস্স অ. নি. ৫.১৭৪], পরদারঞ্চ গচ্ছতি.
সুরামেরযপানঞ্চ, যো নরো অনুযুঞ্জতি;
অপ্পহায পঞ্চ ৰেরানি, দুস্সীলো ইতি ৰুচ্চতি.
তীণিমানি, ভিক্খৰে, দুচ্চরিতানি. ইদং কম্মং.
তত্থ কতমো ৰিপাকো?