১৫. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো
৮৫. দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সং, [ইচ্চাযস্মা মোঘরাজা]
ন মে ব্যাকাসি চক্খুমা;
যাৰততিযঞ্চ দেৰীসি [দেৰিসি (স্যা.)], ব্যাকরোতীতি মে সুতং.
দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সন্তি সো ব্রাহ্মণো দ্ৰিক্খত্তুং বুদ্ধং ভগৰন্তং পঞ্হং অপুচ্ছি. তস্স ভগৰা পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসি – ‘‘তদন্তরা [চক্খুসমনন্তরা (স্যা.)] ইমস্স ব্রাহ্মণস্স ইন্দ্রিযপরিপাকো ভৰিস্সতী’’তি. সক্কন্তি সক্কো. ভগৰা সক্যকুলা পব্বজিতোতিপি সক্কো. অথ ৰা, অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৰাতিপি সক্কো. তস্সিমানি ধনানি, সেয্যথিদং – সদ্ধাধনং সীলধনং হিরিধনং ওত্তপ্পধনং সুতধনং চাগধনং পঞ্ঞাধনং সতিপট্ঠানধনং সম্মপ্পধানধনং ইদ্ধিপাদধনং ইন্দ্রিযধনং বলধনং বোজ্ঝঙ্গধনং মগ্গধনং ফলধনং নিব্বানধনং. ইমেহি অনেকৰিধেহি ধনরতনেহি অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৰাতিপি সক্কো. অথ ৰা, সক্কো পহু ৰিসৰী অলমত্তো সূরো ৰীরো ৰিক্কন্তো অভীরূ অচ্ছম্ভী অনুত্রাসী অপলাযী পহীনভযভেরৰো ৰিগতলোমহংসোতিপি সক্কো. দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সন্তি দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সং অযাচিস্সং অজ্ঝেসিস্সং পসাদযিস্সন্তি – দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সং.
ইচ্চাযস্মা মোঘরাজাতি. ইচ্চাতি পদসন্ধি…পে… আযস্মাতি পিযৰচনং…পে… মোঘরাজাতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং…পে… অভিলাপোতি – ইচ্চাযস্মা মোঘরাজা.
ন মে ব্যাকাসি চক্খুমাতি. ন মে ব্যাকাসীতি ন মে ব্যাকাসি ন আচিক্খি ন দেসেসি ন পঞ্ঞপেসি ন পট্ঠপেসি ন ৰিৰরি ন ৰিভজি ন উত্তানীঅকাসি ন পকাসেসি. চক্খুমাতি ভগৰা পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা – মংসচক্খুনাপি চক্খুমা, দিব্বচক্খুনাপি [দিব্বেন চক্খুনাপি (ক.)] চক্খুমা, পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা, বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা, সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা.
কথং ভগৰা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা? মংসচক্খুম্হি ভগৰতো পঞ্চ ৰণ্ণা সংৰিজ্জন্তি – নীলো চ ৰণ্ণো, পীতকো চ ৰণ্ণো, লোহিতকো চ ৰণ্ণো, কণ্হো চ ৰণ্ণো, ওদাতো চ ৰণ্ণো. যত্থ চ অক্খিলোমানি পতিট্ঠিতানি তং নীলং হোতি সুনীলং পাসাদিকং দস্সনেয্যং উমাপুপ্ফসমানং [উম্মারপুপ্ফসমানং (স্যা.) মহানি. ১৫৬]. তস্স পরতো পীতকং হোতি সুপীতকং সুৰণ্ণৰণ্ণং পাসাদিকং দস্সনেয্যং কণিকারপুপ্ফসমানং. উভতো চ অক্খিকূটানি ভগৰতো লোহিতকানি হোন্তি সুলোহিতকানি পাসাদিকানি দস্সনেয্যানি ইন্দগোপকসমানানি. মজ্ঝে কণ্হং হোতি সুকণ্হং অলূখং সিনিদ্ধং পাসাদিকং দস্সনেয্যং অদ্দারিট্ঠকসমানং [অল়ারিট্ঠকসমানং (স্যা.)]. তস্স পরতো ওদাতং হোতি সুওদাতং সেতং পণ্ডরং পাসাদিকং দস্সনেয্যং ওসধিতারকসমানং. তেন ভগৰা পাকতিকেন মংসচক্খুনা অত্তভাৰপরিযাপন্নেন পুরিমসুচরিতকম্মাভিনিব্বত্তেন সমন্তা যোজনং পস্সতি দিৰা চেৰ রত্তিঞ্চ. যদা হি চতুরঙ্গসমন্নাগতো অন্ধকারো হোতি সূরিযো চ অত্থঙ্গতো [অত্থঙ্গমিতো (স্যা. ক.)] হোতি; কাল়পক্খো চ উপোসথো হোতি, তিব্বো চ ৰনসণ্ডো হোতি, মহা চ কাল়মেঘো [অকালমেঘো (স্যা. ক.) পস্স মহানি. ১৫৬] অব্ভুট্ঠিতো হোতি. এৰরূপে চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে সমন্তা যোজনং পস্সতি. নত্থি সো কুট্টো ৰা কৰাটং ৰা পাকারো ৰা পব্বতো ৰা গচ্ছো ৰা লতা ৰা আৰরণং রূপানং দস্সনায. একং চে তিলফলং নিমিত্তং কত্ৰা তিলৰাহে পক্খিপেয্য, তংযেৰ তিলফলং উদ্ধরেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো পাকতিকং মংসচক্খু. এৰং ভগৰা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা.
কথং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে; সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. আকঙ্খমানো চ ভগৰা একম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰেপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চতস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্চপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, দসপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, ৰীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিংসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চত্তালীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্ঞাসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সতম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সহস্সিম্পি চূল়নিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰিসহস্সিম্পি মজ্ঝিমিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, তিসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, মহাসহস্সিম্পি [তিসহস্সিং মহাসহস্সম্পি (ক.)] লোকধাতুং পস্সেয্য, যাৰতকং ৰা [যাৰতা (সী. ক.)] পন আকঙ্খেয্য তাৰতকং পস্সেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো দিব্বচক্খু. এৰং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা.
কথং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদপ্পত্তো চতুৰেসারজ্জপ্পত্তো দসবলধারী পুরিসাসভো পুরিসসীহো পুরিসনাগো পুরিসাজঞ্ঞো পুরিসধোরয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৰা নেতা ৰিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞাপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো মগ্গানুগা চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.
সো হি ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী [ধম্মসামি (স্যা. ক.)] তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৰতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং [অফুসিতং (স্যা. ক.)] পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং [অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং (স্যা.)] উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি জানিতব্বং [অত্থি ধম্মং জানিতব্বং (ক.)] অত্তত্থো ৰা পরত্থো ৰা উভযত্থো ৰা দিট্ঠধম্মিকো ৰা অত্থো সম্পরাযিকো ৰা অত্থো উত্তানো ৰা অত্থো গম্ভীরো ৰা অত্থো গূল়্হো ৰা অত্থো পটিচ্ছন্নো ৰা অত্থো নেয্যো ৰা অত্থো নীতো ৰা অত্থো অনৰজ্জো ৰা অত্থো নিক্কিলেসো ৰা অত্থো ৰোদানো ৰা অত্থো পরমত্থো ৰা [পরমত্থো ৰা অত্থো (ক.)], সব্বং তং অন্তো বুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.
সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং মনোকম্মং ঞাণানুপরিৰত্তি. অতীতে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নে অপ্পটিহতং ঞাণং, যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং. নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং, নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৰিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মাফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপরিমং নাতিৰত্ততি, উপরিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৰত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো; এৰমেৰ বুদ্ধস্স ভগৰতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো. যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং, নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং. নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা.
সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপটিবদ্ধা আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকারপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বেসঞ্চ সত্তানং ভগৰা আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে জানাতি. সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.
যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং [তিমিতিপিঙ্গলং (ক.)] উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পরিৰত্তন্তি, এৰমেৰ সদেৰকো লোকো সমারকো লোকো সব্রহ্মকো লোকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি. যথা যে কেচি পক্খী অন্তমসো গরুল়ং ৰেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি, এৰমেৰ যেপি তে সারিপুত্তসমা পঞ্ঞায সমন্নাগতা তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি; বুদ্ধঞাণং দেৰমনুস্সানং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা তিট্ঠতি.
যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্রাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপরপ্পৰাদা ৰালৰেধিরূপা ৰোভিন্দন্তা [তে ভিন্দন্তা (স্যা. ক.)] মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছন্তি গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি. কথিতা ৰিসজ্জিতা চ তে পঞ্হা ভগৰতা [ভগৰতো (ক.)] হোন্তি নিদ্দিট্ঠকারণা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৰাৰ তত্থ অতিরোচতি – যদিদং পঞ্ঞাযাতি. এৰং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা.
কথং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো [ওলোকেন্তো (ক.)] অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো [পর … দস্সাৰিনে (ক.)] ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি [অন্তোনিম্মুগ্গপোসীনি (ক.)], অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকা অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তি অনুপলিত্তানি উদকেন; এৰমেৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে. জানাতি ভগৰা – ‘‘অযং পুগ্গলো রাগচরিতো, অযং দোসচরিতো, অযং মোহচরিতো, অযং ৰিতক্কচরিতো, অযং সদ্ধাচরিতো, অযং ঞাণচরিতো’’তি. রাগচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স অসুভকথং কথেতি; দোসচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স মেত্তাভাৰনং আচিক্খতি; মোহচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স উদ্দেসে পরিপুচ্ছায কালেন ধম্মস্সৰনে কালেন ধম্মসাকচ্ছায গরুসংৰাসে নিৰেসেতি; ৰিতক্কচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স আনাপানস্সতিং আচিক্খতি; সদ্ধাচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স পসাদনীযং নিমিত্তং আচিক্খতি বুদ্ধসুবোধিং [বুদ্ধসুবুদ্ধতং (ক.)] ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং সীলানি চ; অত্তনো ঞাণচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স ৰিপস্সনানিমিত্তং আচিক্খতি অনিচ্চাকারং দুক্খাকারং অনত্তাকারং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৰতিণ্ণং [সোকাৰকিণ্ণং (স্যা.)] জনতমপেতসোকো, অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূত’’ন্তি.
এৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা.
কথং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা? সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞাণং. ভগৰা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন উপেতো সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো.
‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি.
এৰং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমাতি – ন মে ব্যাকাসি চক্খুমা.
যাৰততিযঞ্চ দেৰীসি, ব্যাকরোতীতি মে সুতন্তি যাৰততিযং বুদ্ধো সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ব্যাকরোতি নো সংসারেতীতি [সম্পাযতীতি (স্যা.)] – এৰং মযা উগ্গহিতং, এৰং মযা উপধারিতং, এৰং মযা উপলক্খিতং. দেৰীসীতি ভগৰা চেৰ ইসি চাতি – দেৰীসি. যথা রাজা পব্বজিতা ৰুচ্চন্তি রাজিসযো, ব্রাহ্মণা পব্বজিতা ৰুচ্চন্তি ব্রাহ্মণিসযো, এৰমেৰ ভগৰা দেৰো চেৰ ইসি চাতি – দেৰীসি.
অথ ৰা, ভগৰা পব্বজিতোতিপি ইসি. মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহন্তং সমাধিক্খন্ধং…পে… মহন্তং পঞ্ঞাক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহতো তমোকাযস্স পদালনং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহতো ৰিপল্লাসস্স পভেদনং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহতো তণ্হাসল্লস্স অব্বহনং… মহতো দিট্ঠিসঙ্ঘাটস্স ৰিনিৰেঠনং… মহতো মানদ্ধজস্স পপাতনং… মহতো অভিসঙ্খারস্স ৰূপসমং… মহতো ওঘস্স নিত্থরণং… মহতো ভারস্স নিক্খেপনং… মহতো সংসারৰট্টস্স উপচ্ছেদং… মহতো সন্তাপস্স নিব্বাপনং… মহতো পরিল়াহস্স পটিপ্পস্সদ্ধিং… মহতো ধম্মদ্ধজস্স উস্সাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহন্তে সতিপট্ঠানে… মহন্তে সম্মপ্পধানে… মহন্তানি ইন্দ্রিযানি… মহন্তানি বলানি… মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে… মহন্তং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং… মহন্তং পরমত্থং অমতং নিব্বানং এসী গৰেসী পরিযেসীতিপি ইসি. মহেসক্খেহি ৰা সত্তেহি এসিতো গৰেসিতো পরিযেসিতো – ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো, কহং নরাসভো’’তিপি ইসীতি – যাৰততিযঞ্চ দেৰীসি ব্যাকরোতীতি মে সুতং. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্সং, [ইচ্চাযস্মা মোঘরাজা]
ন মে ব্যাকাসি চক্খুমা;
যাৰততিযঞ্চ দেৰীসি, ব্যাকরোতীতি মে সুত’’ন্তি.
৮৬. অযং লোকো পরো লোকো, ব্রহ্মলোকো সদেৰকো;
দিট্ঠিং তে নাভিজানাতি, গোতমস্স যসস্সিনো.
অযং লোকো পরো লোকোতি. অযং লোকোতি মনুস্সলোকো. পরো লোকোতি মনুস্সলোকং ঠপেত্ৰা সব্বো পরো লোকোতি – অযং লোকো পরো লোকো.
ব্রহ্মলোকো সদেৰকোতি সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সাতি – ব্রহ্মলোকো সদেৰকো.
দিট্ঠিং তে নাভিজানাতীতি তুয্হং দিট্ঠিং খন্তিং রুচিং লদ্ধিং অজ্ঝাসযং অধিপ্পাযং লোকো ন জানাতি – ‘‘অযং এৰংদিট্ঠিকো এৰংখন্তিকো এৰংরুচিকো এৰংলদ্ধিকো এৰংঅজ্ঝাসযো এৰংঅধিপ্পাযো’’তি ন জানাতি ন পস্সতি ন দক্খতি নাধিগচ্ছতি ন ৰিন্দতি ন পটিলভতীতি – দিট্ঠিং তে নাভিজানাতি.
গোতমস্স যসস্সিনোতি ভগৰা যসপ্পত্তোতি যসস্সী. অথ ৰা, ভগৰা সক্কতো গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানন্তিপি যসস্সীতি – গোতমস্স যস্সিনো. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘অযং লোকো পরো লোকো, ব্রহ্মলোকো সদেৰকো;
দিট্ঠিং তে নাভিজানাতি, গোতমস্স যসস্সিনো’’তি.
৮৭. এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিং, অত্থি পঞ্হেন আগমং;
কথং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতি.
এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিন্তি এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিং অগ্গদস্সাৰিং সেট্ঠদস্সাৰিং ৰিসেট্ঠদস্সাৰিং পামোক্খদস্সাৰিং উত্তমদস্সাৰিং পরমদস্সাৰিন্তি – এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিং.
অত্থি পঞ্হেন আগমন্তি পঞ্হেন অত্থিকো আগতোম্হি…পে… ৰহস্সেতং ভারন্তি, এৰম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং.
কথং লোকং অৰেক্খন্তন্তি কথং লোকং অৰেক্খন্তং পচ্চৰেক্খন্তং তুলযন্তং তীরযন্তং ৰিভাৰযন্তং ৰিভূতং করোন্তন্তি – কথং লোকং অৰেক্খন্তং.
মচ্চুরাজা ন পস্সতীতি মচ্চুরাজা ন পস্সতি ন দক্খতি নাধিগচ্ছতি ন ৰিন্দতি ন পটিলভতীতি – মচ্চুরাজা ন পস্সতি. তেনাহ সো ব্রাহ্মণো –
‘‘এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিং, অত্থি পঞ্হেন আগমং;
কথং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি.
৮৮. সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজ সদা সতো;
অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা;
এৰং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতি.
সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি. লোকোতি নিরযলোকো তিরচ্ছানলোকো পেত্তিৰিসযলোকো মনুস্সলোকো দেৰলোকো খন্ধলোকো ধাতুলোকো আযতনলোকো অযং লোকো পরো লোকো ব্রহ্মলোকো সদেৰকো [সদেৰকো লোকো (ক.)]. অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘লোকো লোকোতি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, লোকোতি ৰুচ্চতী’’তি? ‘‘লুজ্জতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা লোকোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ লুজ্জতি? চক্খু খো ভিক্খু লুজ্জতি, রূপা লুজ্জন্তি, চক্খুৰিঞাণং লুজ্জতি, চক্খুসম্ফস্সো লুজ্জতি, যম্পিদং [যমিদং (ক.) পস্স সং. নি. ৪.৮২] চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি লুজ্জতি; সোতং লুজ্জতি, গন্ধা লুজ্জন্তি…পে… কাযো লুজ্জতি, ফোট্ঠব্বা লুজ্জন্তি; মনো লুজ্জতি, ধম্মা লুজ্জন্তি, মনোৰিঞ্ঞাণং লুজ্জতি, মনোসম্ফস্সো লুজ্জতি; যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি লুজ্জতি. লুজ্জতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা লোকোতি ৰুচ্চতি’’.
সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি দ্ৰীহি কারণেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি – অৰসিযপৰত্তসল্লক্খণৰসেন [অৰস্সিযপৰত্ত … (স্যা.)] ৰা তুচ্ছসঙ্খারসমনুপস্সনাৰসেন ৰা. কথং অৰসিযপৰত্তসল্লক্খণৰসেন সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি? রূপে ৰসো ন লব্ভতি, ৰেদনায ৰসো ন লব্ভতি, সঞ্ঞায ৰসো ন লব্ভতি, সঙ্খারেসু ৰসো ন লব্ভতি, ৰিঞ্ঞাণে ৰসো ন লব্ভতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা [পস্স সং. নি. ৩.৫৯] – ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য; লব্ভেথ চ রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি ন চ লব্ভতি রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি.
‘‘ৰেদনা অনত্তা. ৰেদনা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰেদনা আবাধায সংৰত্তেয্য; লব্ভেথ চ ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰেদনা অনত্তা, তস্মা ৰেদনা আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’তি.
‘‘সঞ্ঞা অনত্তা. সঞ্ঞা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং সঞ্ঞা আবাধায সংৰত্তেয্য; লব্ভেথ চ সঞ্ঞায – ‘এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা অনত্তা, তস্মা সঞ্ঞা আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি সঞ্ঞায – ‘এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি.
‘‘সঙ্খারা অনত্তা. সঙ্খারা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্সংসু, নযিদং সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তেয্যুং; লব্ভেথ চ সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’ন্তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সঙ্খারা অনত্তা, তস্মা সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তন্তি, ন চ লব্ভতি সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’ন্তি.
‘‘ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্তেয্য; লব্ভেথ চ ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, তস্মা ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’’তি.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘নাযং, ভিক্খৰে, কাযো তুম্হাকং, নপি অঞ্ঞেসং [পরেসং (স্যা.) পস্স সং. নি. ২.৩৭]. পুরাণমিদং, ভিক্খৰে, কম্মং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং ৰেদনিযং দট্ঠব্বং. তত্র খো, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি, যদিদং – অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি – এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’’.
‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো …পে… জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. এৰং অৰসিযপৰত্তসল্লক্খণৰসেন সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
কথং তুচ্ছসঙ্খারসমনুপস্সনাৰসেন সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি? রূপে সারো ন লব্ভতি, ৰেদনায সারো ন লব্ভতি, সঞ্ঞায সারো ন লব্ভতি, সঙ্খারেসু সারো ন লব্ভতি, ৰিঞ্ঞাণে সারো ন লব্ভতি; রূপং অস্সারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. ৰেদনা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা…পে… সঞ্ঞা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা… সঙ্খারা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা… ৰিঞ্ঞাণং অস্সারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. যথা নল়ো অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা চ এরণ্ডো…পে… যথা চ উদুম্বরো অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা চ সেতগচ্ছো [সেতৰচ্ছো (ক.)] অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা চ পালিভদ্দকো [পাল়িভদ্দকো (ক.)] অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা চ ফেণপিণ্ডো [ফেণুপিণ্ডো (স্যা.)] অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা চ উদকপুব্বুল়ং [পুব্বুলকং (স্যা.)] অস্সারং নিস্সারং সারাপগতং, যথা চ মরীচি অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা, যথা কদলিক্খন্ধো অস্সারো নিস্সারো সারাপগতো, যথা মাযা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা – এৰমেৰ রূপং অস্সারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. ৰেদনা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা…পে… সঞ্ঞা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা… সঙ্খারা অস্সারা নিস্সারা সারাপগতা… ৰিঞ্ঞাণং অস্সারং নিস্সারং সারাপগতং নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. এৰং তুচ্ছসঙ্খারসমনুপস্সনাৰসেন সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি. ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
অপি চ, ছহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি. চক্খু সুঞ্ঞং [স্যা. … পোত্থকে ইমস্মিং ঠানে অঞ্ঞথা দিস্সতি] অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা, সোতং সুঞ্ঞং…পে… ঘানং সুঞ্ঞং… জিৰ্হা সুঞ্ঞা… কাযো সুঞ্ঞো… মনো সুঞ্ঞো অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. রূপা সুঞ্ঞা…পে… সদ্দা সুঞ্ঞা… গন্ধা সুঞ্ঞা… রসা সুঞ্ঞা… ফোট্ঠব্বা সুঞ্ঞা… ধম্মা সুঞ্ঞা অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. চক্খুৰিঞ্ঞাণং সুঞ্ঞং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং সুঞ্ঞং… চক্খুসম্ফস্সো সুঞ্ঞো … মনোসম্ফস্সো সুঞ্ঞো… চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা সুঞ্ঞা… মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা সুঞ্ঞা… রূপসঞ্ঞা সুঞ্ঞা… ধম্মসঞ্ঞা সুঞ্ঞা… রূপসঞ্চেতনা সুঞ্ঞা… ধম্মসঞ্চেতনা সুঞ্ঞা… রূপতণ্হা সুঞ্ঞা… রূপৰিতক্কো সুঞ্ঞো… রূপৰিচারো সুঞ্ঞো… ধম্মৰিচারো সুঞ্ঞো অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা নিচ্চেন ৰা ধুৰেন ৰা সস্সতেন ৰা অৰিপরিণামধম্মেন ৰা. এৰং ছহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
অপি চ, দসহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি. রূপং রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো অসারকতো ৰধকতো ৰিভৰতো অঘমূলতো সাসৰতো সঙ্খততো; ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং… চুতিং… উপপত্তিং… পটিসন্ধিং… ভৰং… সংসারৰট্টং রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো অসারকতো ৰধকতো ৰিভৰতো অঘমূলতো সাসৰতো সঙ্খততো. এৰং দসহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
অপি চ, দ্ৰাদসহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি. রূপং ন সত্তো ন জীৰো ন নরো ন মাণৰো ন ইত্থী ন পুরিসো ন অত্তা ন অত্তনিযং নাহং ন মম ন কোচি ন কস্সচি; ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং ন সত্তো ন জীৰো ন নরো ন মাণৰো ন ইত্থী ন পুরিসো ন অত্তা ন অত্তনিযং নাহং ন মম ন কোচি ন কস্সচি. এৰং দ্ৰাদসহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং তং পজহথ. তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং? রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. ৰেদনা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. সা ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. সঞ্ঞা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. সা ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. সঙ্খারা, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তে পজহথ. তে ৰো পহীনা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সন্তি. ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. সেয্যথাপি [তং কিং মঞ্ঞথ (স্যা. ক.) পস্স সং. নি. ৩.৩৩], ভিক্খৰে, যং ইমস্মিং জেতৰনে তিণকট্ঠসাখাপলাসং তং জনো হরেয্য ৰা ডহেয্য ৰা যথাপচ্চযং ৰা করেয্য. অপি নু তুম্হাকং এৰমস্স – ‘অম্হে জনো হরতি ৰা ডহতি ৰা যথাপচ্চযং ৰা করোতী’তি? ‘নো হেতং, ভন্তে’. ‘তং কিস্স হেতু’? ‘ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং ন তুম্হাকং তং পজহথ; তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং? রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতি. ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং; তং পজহথ. তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি. এৰম্পি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘সুঞ্ঞো [সুঞ্ঞতো (ক.) পস্স সং. নি. ৪.৮৫] লোকো, সুঞ্ঞো লোকো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতী’’তি? ‘‘যস্মা চ খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা, তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চানন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা? চক্খু খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা. রূপা সুঞ্ঞা…পে… চক্খুৰিঞ্ঞাণং সুঞ্ঞং… চক্খুসম্ফস্সো সুঞ্ঞো… যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা. সোতং সুঞ্ঞং… সদ্দা সুঞ্ঞা… ঘানং সুঞ্ঞং… গন্ধা সুঞ্ঞা… জিৰ্হা সুঞ্ঞা… রসা সুঞ্ঞা… কাযো সুঞ্ঞো … ফোট্ঠব্বা সুঞ্ঞা… মনো সুঞ্ঞো… ধম্মা সুঞ্ঞা… মনোৰিঞ্ঞাণং সুঞ্ঞং… মনোসম্ফস্সো সুঞ্ঞো… যম্পিদং সুঞ্ঞং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা. যস্মা চ খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা, তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতী’’তি. এৰম্পি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
‘‘সুদ্ধং ধম্মসমুপ্পাদং, সুদ্ধসঙ্খারসন্ততিং;
পস্সন্তস্স যথাভূতং, ন ভযং হোতি গামণি.
‘‘তিণকট্ঠসমং লোকং, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
নাঞ্ঞং [ন অঞ্ঞং (সী. স্যা. ক.)] পত্থযতে কিঞ্চি, অঞ্ঞত্রপ্পটিসন্ধিযা’’তি.
এৰম্পি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা [পস্স সং. নি. ৪.২৪৬] – ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং সমন্নেসতি যাৰতা রূপস্স গতি, ৰেদনং সমন্নেসতি যাৰতা ৰেদনায গতি, সঞ্ঞং সমন্নেসতি যাৰতা সঞ্ঞায গতি, সঙ্খারে সমন্নেসতি যাৰতা সঙ্খারানং গতি, ৰিঞ্ঞাণং সমন্নেসতি যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স গতি. তস্স রূপং [তস্স ভিক্খুনো রূপং (স্যা.)] সমন্নেসতো যাৰতা রূপস্স গতি, ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং সমন্নেসতো যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স গতি, যম্পিস্স তং হোতি অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা অস্মীতি ৰা, তম্পি তস্স ন হোতী’’তি. এৰম্পি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খতি.
সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু পচ্চৰেক্খস্সু দক্খস্সু তুলেহি তীরেহি ৰিভাৰেহি ৰিভূতং করোহীতি – সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু.
মোঘরাজ সদা সতোতি. মোঘরাজাতি ভগৰা তং ব্রাহ্মণং নামেন আলপতি. সদাতি সব্বকালং…পে… পচ্ছিমে ৰযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো…পে… সো ৰুচ্চতি সতোতি – মোঘরাজ সদা সতো.
অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি অত্তানুদিট্ঠি ৰুচ্চতি ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারো দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযেসগ্গাহো ৰিপরীতগ্গাহো ৰিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো অযাথাৰকস্মিং যাথাৰকন্তি গাহো যাৰতা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি, অযং অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ সমূহচ্চ [উহচ্চ সমুহচ্চ (ক.) সদ্দনীতিযা পন সমেতি] উদ্ধরিত্ৰা সমুদ্ধরিত্ৰা উপ্পাটযিত্ৰা সমুপ্পাটযিত্ৰা পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তীকরিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ.
এৰং মচ্চুতরো সিযাতি এৰং মচ্চুপি তরেয্যাসি, জরাপি তরেয্যাসি, মরণম্পি তরেয্যাসি উত্তরেয্যাসি পতরেয্যাসি সমতিক্কমেয্যাসি ৰীতিৰত্তেয্যাসীতি – এৰং মচ্চুতরো সিযা.
এৰং লোকং অৰেক্খন্তন্তি এৰং লোকং অৰেক্খন্তং পচ্চৰেক্খন্তং তুলযন্তং তীরযন্তং ৰিভাৰযন্তং ৰিভূতং করোন্তন্তি – এৰং লোকং অৰেক্খন্তং.
মচ্চুরাজা ন পস্সতীতি মচ্চুপি মচ্চুরাজা, মারোপি মচ্চুরাজা, মরণম্পি মচ্চুরাজা. ন পস্সতীতি মচ্চুরাজা ন পস্সতী ন দক্খতি নাধিগচ্ছতি ন ৰিন্দতি ন পটিলভতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আরঞ্ঞিকো মিগো অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো ৰিস্সত্থো গচ্ছতি ৰিস্সত্থো [ৰিস্সট্ঠো (ক.)] তিট্ঠতি ৰিস্সত্থো নিসীদতি ৰিস্সত্থো সেয্যং কপ্পেতি. তং কিস্স হেতু? অনাপাথগতো [অনাপাতগতো (ক.)], ভিক্খৰে, লুদ্দস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অন্ধমকাসি [অন্তমকাসি (ক.) পস্স ম. নি. ১.২৭১] মারং, অপদং ৰধিত্ৰা মারচক্খুং অদস্সনং গতো পাপিমতো’.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অন্ধমকাসি মারং, অপদং ৰধিত্ৰা মারচক্খুং অদস্সনং গতো পাপিমতো’.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা, নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা, অনন্তো আকাসোতি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অন্ধমকাসি মারং, অপদং ৰধিত্ৰা মারচক্খুং অদস্সনং গতো পাপিমতো’.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে….
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে….
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে….
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অন্ধমকাসি মারং, অপদং ৰধিত্ৰা মারচক্খুং অদস্সনং গতো পাপিমতো, তিণ্ণো লোকে ৰিসত্তিক’ন্তি. সো ৰিস্সত্থো গচ্ছতি ৰিস্সত্থো তিট্ঠতি ৰিস্সত্থো নিসীদতি ৰিস্সত্থো সেয্যং কপ্পেতি. তং কিস্স হেতু? অনাপাথগতো ভিক্খু পাপিমতো’’তি – মচ্চুরাজা ন পস্সতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজ সদা সতো;
অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা;
এৰং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি.
সহ গাথাপরিযোসানা…পে… সত্থা মে, ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মীতি.
মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো পন্নরসমো.