২. গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসো

অথ গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসং ৰক্খতি –

৭. সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো, তিট্ঠং নরো মোহনস্মিং পগাল়্হো;

দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সো, কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা.

সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নোতি. সত্তোতি হি খো ৰুত্তং, অপি চ গুহা তাৰ ৰত্তব্বা. গুহা ৰুচ্চতি কাযো. কাযোতি ৰা গুহাতি ৰা দেহোতি ৰা সন্দেহোতি ৰা নাৰাতি ৰা রথোতি ৰা ধজোতি ৰা ৰম্মিকোতি ৰা নগরন্তি ৰা নিড্ডন্তি ৰা কুটীতি ৰা গণ্ডোতি ৰা কুম্ভোতি ৰা নাগোতি ৰা কাযস্সেতং অধিৰচনং. সত্তো গুহাযন্তি গুহাযং সত্তো ৰিসত্তো আসত্তো লগ্গো লগ্গিতো পলিবুদ্ধো. যথা ভিত্তিখিলে ৰা নাগদন্তে ৰা গণ্ডং সত্তং ৰিসত্তং আসত্তং লগ্গং লগ্গিতং পলিবুদ্ধং; এৰমেৰ গুহাযং সত্তো ৰিসত্তো আসত্তো লগ্গো লগ্গিতো পলিবুদ্ধো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযূপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো; তস্মা সত্তোতি ৰুচ্চতি. ৰেদনায খো, রাধ…পে… সঞ্ঞায খো, রাধ… সঙ্খারেসু খো, রাধ… ৰিঞ্ঞাণে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযূপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো; তস্মা সত্তোতি ৰুচ্চতি. সত্তোতি লগ্গনাধিৰচন’’ন্তি – সত্তো গুহাযং. বহুনাভিছন্নোতি বহুকেহি কিলেসেহি ছন্নো, রাগেন ছন্নো দোসেন ছন্নো মোহেন ছন্নো কোধেন ছন্নো উপনাহেন ছন্নো মক্খেন ছন্নো পল়াসেন ছন্নো ইস্সায ছন্নো মচ্ছরিযেন ছন্নো মাযায ছন্নো সাঠেয্যেন ছন্নো থম্ভেন ছন্নো সারম্ভেন ছন্নো মানেন ছন্নো অতিমানেন ছন্নো মদেন ছন্নো পমাদেন ছন্নো. সব্বকিলেসেহি সব্বদুচ্চরিতেহি সব্বদরথেহি সব্বপরিল়াহেহি সব্বসন্তাপেহি সব্বাকুসলাভিসঙ্খারেহি ছন্নো ৰিছন্নো উচ্ছন্নো আৰুতো নিৰুতো ওৰুতো [ওফুতো (স্যা.)] পিহিতো পটিচ্ছন্নো পটিকুজ্জিতোতি – সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো.

তিট্ঠং নরো মোহনস্মিং পগাল়্হোতি তিট্ঠন্তো নরো রত্তো রাগৰসেন তিট্ঠতি, দুট্ঠো দোসৰসেন তিট্ঠতি, মূল়্হো মোহৰসেন তিট্ঠতি, ৰিনিবদ্ধো মানৰসেন তিট্ঠতি, পরামট্ঠো দিট্ঠিৰসেন তিট্ঠতি, ৰিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৰসেন তিট্ঠতি, অনিট্ঠঙ্গতো ৰিচিকিচ্ছাৰসেন তিট্ঠতি, থামগতো অনুসযৰসেন তিট্ঠতি. এৰম্পি তিট্ঠং নরো.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি. এৰম্পি তিট্ঠং নরো.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘রূপূপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, রূপারম্মণং রূপপতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি. ৰেদনূপযং ৰা, ভিক্খৰে…পে… সঞ্ঞূপযং… সঙ্খারূপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, সঙ্খারারম্মণং সঙ্খারপতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতী’’তি. এৰম্পি তিট্ঠং নরো.

ৰুত্তম্পি হেতং ভগৰতা – ‘‘কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্সাৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্সাৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সরজং সউপাযাসন্তি ৰদামী’’তি. এৰম্পি তিট্ঠং নরো.

‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্সাৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্সাৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সরজং সউপাযাসন্তি ৰদামী’’তি. এৰম্পি তিট্ঠং নরো.

মোহনস্মিং পগাল়্হোতি. মোহনা ৰুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা; সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. কিং কারণা মোহনা ৰুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা? যেভুয্যেন দেৰমনুস্সা পঞ্চসু কামগুণেসু মুয্হন্তি সম্মুয্হন্তি সম্পমুয্হন্তি, মূল়্হা সম্মূল়্হা সম্পমূল়্হা অৰিজ্জায অন্ধীকতা আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতা, তং কারণা মোহনা ৰুচ্চন্তি পঞ্চ কামগুণা. মোহনস্মিং পগাল়্হোতি মোহনস্মিং পগাল়্হো ওগাল়্হো অজ্ঝোগাল়্হো নিমুগ্গোতি – তিট্ঠং নরো মোহনস্মিং পগাল়্হো.

দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সোতি. ৰিৰেকাতি তযো ৰিৰেকা – কাযৰিৰেকো, চিত্তৰিৰেকো, উপধিৰিৰেকো. কতমো কাযৰিৰেকো? ইধ ভিক্খু ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. কাযেন ৰিৰিত্তো ৰিহরতি. সো একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো রহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি. অযং কাযৰিৰেকো.

কতমো চিত্তৰিৰেকো? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৰরণেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতিযা চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স সুখদুক্খেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞায পটিঘসঞ্ঞায নানত্তসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. সোতাপন্নস্স সক্কাযদিট্ঠিযা ৰিচিকিচ্ছায সীলব্বতপরামাসা দিট্ঠানুসযা ৰিচিকিচ্ছানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. সকদাগামিস্স ওল়ারিকা কামরাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা ওল়ারিকা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. অনাগামিস্স অনুসহগতা কামরাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অনুসহগতা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. অরহতো রূপারূপরাগা মানা উদ্ধচ্চা অৰিজ্জায মানানুসযা ভৰরাগানুসযা অৰিজ্জানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. অযং চিত্তৰিৰেকো.

কতমো উপধিৰিৰেকো? উপধি ৰুচ্চন্তি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খারা চ. উপধিৰিৰেকো ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অযং উপধিৰিৰেকো. কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং [ৰূপকট্ঠকাযানং (স্যা.)] নেক্খম্মাভিরতানং, চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং, উপধিৰিৰেকো চ নিরূপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতানং.

দূরে ৰিৰেকা হীতি. যো সো এৰং গুহাযং সত্তো, এৰং বহুকেহি কিলেসেহি ছন্নো, এৰং মোহনস্মিং পগাল়্হো, সো কাযৰিৰেকাপি দূরে, চিত্তৰিৰেকাপি দূরে, উপধিৰিৰেকাপি দূরে ৰিদূরে সুৰিদূরে ন সন্তিকে ন সামন্তা অনাসন্নে ৰিৰেকট্ঠে [ৰৰকট্ঠে (সী.), অনুপকট্ঠে (স্যা.)]. তথাৰিধোতি তাদিসো তস্সণ্ঠিতো তপ্পকারো তপ্পটিভাগো যো সো মোহনস্মিং পগাল়্হোতি – দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সো.

কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ. কতমে ৰত্থুকামা? মনাপিকা রূপা মনাপিকা সদ্দা মনাপিকা গন্ধা মনাপিকা রসা মনাপিকা ফোট্ঠব্বা, অত্থরণা পাৰুরণা দাসিদাসা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা হত্থিগৰাস্সৰল়ৰা, খেত্তং ৰত্থু হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং, গামনিগমরাজধানিযো রট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগারঞ্চ, যং কিঞ্চি রজনীযং ৰত্থু – ৰত্থুকামা. অপি চ অতীতা কামা অনাগতা কামা পচ্চুপ্পন্না কামা, অজ্ঝত্তা কামা বহিদ্ধা কামা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কামা, হীনা কামা মজ্ঝিমা কামা পণীতা কামা, আপাযিকা কামা মানুসিকা কামা দিব্বা কামা পচ্চুপট্ঠিতা কামা, নিম্মিতা কামা অনিম্মিতা কামা পরনিম্মিতা কামা, পরিগ্গহিতা কামা অপরিগ্গহিতা কামা, মমাযিতা কামা অমমাযিতা কামা, সব্বেপি কামাৰচরা ধম্মা, সব্বেপি রূপাৰচরা ধম্মা, সব্বেপি অরূপাৰচরা ধম্মা, তণ্হাৰত্থুকা তণ্হারম্মণা কামনীযট্ঠেন রজনীযট্ঠেন মদনীযট্ঠেন কামা. ইমে ৰুচ্চন্তি ৰত্থুকামা.

কতমে কিলেসকামা? ছন্দো কামো রাগো কামো ছন্দরাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো রাগো কামো সঙ্কপ্পরাগো কামো, যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৰরণং.

‘‘অদ্দসং কাম তে মূলং, সঙ্কপ্পা কাম জাযসি;

ন তং সঙ্কপ্পযিস্সামি, এৰং কাম ন হোহিসী’’তি. –

ইমে ৰুচ্চন্তি কিলেসকামা. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে, খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি. কামা হি লোকে দুপ্পহাযা দুচ্চজ্জা দুপ্পরিচ্চজ্জা দুন্নিম্মদযা দুন্নিৰেঠযা দুব্বিনিৰেঠযা দুত্তরা দুপ্পতরা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৰত্তাতি – কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘সত্তো গুহাযং বহুনাভিছন্নো, তিট্ঠং নরো মোহনস্মিং পগাল়্হো;

দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সো, কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা’’তি.

৮. ইচ্ছানিদানা ভৰসাতবদ্ধা, তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা;

পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানা, ইমে ৰ কামে পুরিমে ৰ জপ্পং.

ইচ্ছানিদানা ভৰসাতবদ্ধাতি. ইচ্ছা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো অনুনযো অনুরোধো নন্দী নন্দিরাগো, চিত্তস্স সারাগো ইচ্ছা মুচ্ছা অজ্ঝোসানং গেধো পলিগেধো সঙ্গো পঙ্কো, এজা মাযা জনিকা সঞ্জননী সিব্বিনী জালিনী সরিতা ৰিসত্তিকা, সুত্তং ৰিসটা আযূহিনী দুতিযা পণিধি ভৰনেত্তি, ৰনং ৰনথো সন্ধৰো স্নেহো অপেক্খা পটিবন্ধু, আসা আসীসনা আসীসিতত্তং, রূপাসা সদ্দাসা গন্ধাসা রসাসা ফোট্ঠব্বাসা, লাভাসা ধনাসা পুত্তাসা জীৰিতাসা, জপ্পা পজপ্পা অভিজপ্পা জপ্পনা জপ্পিতত্তং লোলুপ্পং লোলুপ্পাযনা লোলুপ্পাযিতত্তং পুচ্ছঞ্ছিকতা সাধুকম্যতা, অধম্মরাগো ৰিসমলোভো নিকন্তি নিকামনা পত্থনা পিহনা সম্পত্থনা, কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা, রূপতণ্হা অরূপতণ্হা নিরোধতণ্হা, রূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, ওঘো যোগো গন্থো উপাদানং আৰরণং নীৰরণং ছদনং বন্ধনং, উপক্কিলেসো অনুসযো পরিযুট্ঠানং লতা ৰেৰিচ্ছং, দুক্খমূলং দুক্খনিদানং দুক্খপ্পভৰো মারপাসো মারবল়িসং মারৰিসযো, তণ্হানদী তণ্হাজালং তণ্হাগদ্দুলং তণ্হাসমুদ্দো অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ইচ্ছানিদানাতি ইচ্ছানিদানকা ইচ্ছাহেতুকা ইচ্ছাপচ্চযা ইচ্ছাকারণা ইচ্ছাপভৰাতি – ইচ্ছানিদানা.

ভৰসাতবদ্ধাতি. একং ভৰসাতং – সুখা ৰেদনা. দ্ৰে ভৰসাতানি – সুখা চ ৰেদনা ইট্ঠঞ্চ ৰত্থু. তীণি ভৰসাতানি – যোব্বঞ্ঞং, আরোগ্যং, জীৰিতং. চত্তারি ভৰসাতানি – লাভো, যসো, পসংসা, সুখং. পঞ্চ ভৰসাতানি – মনাপিকা রূপা, মনাপিকা সদ্দা, মনাপিকা গন্ধা, মনাপিকা রসা, মনাপিকা ফোট্ঠব্বা. ছ ভৰসাতানি – চক্খুসম্পদা, সোতসম্পদা, ঘানসম্পদা, জিৰ্হাসম্পদা, কাযসম্পদা, মনোসম্পদা. ভৰসাতবদ্ধা, সুখায ৰেদনায সাতবদ্ধা, ইট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং বদ্ধা, যোব্বঞ্ঞে বদ্ধা, আরোগ্যে বদ্ধা, জীৰিতে বদ্ধা, লাভে বদ্ধা, যসে বদ্ধা, পসংসাযং বদ্ধা, সুখে বদ্ধা, মনাপিকেসু রূপেসু বদ্ধা, সদ্দেসু… গন্ধেসু… রসেসু… মনাপিকেসু ফোট্ঠব্বেসু বদ্ধা, চক্খুসম্পদায বদ্ধা, সোতঘানজিৰ্হাকাযমনোসম্পদায বদ্ধা, ৰিবদ্ধা আবদ্ধা লগ্গা লগ্গিতা পলিবদ্ধাতি – ইচ্ছানিদানা ভৰসাতবদ্ধা.

তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি তে ৰা ভৰসাতৰত্থূ দুপ্পমুঞ্চা, সত্তা ৰা এত্তো দুম্মোচযা. কথং তে ভৰসাতৰত্থূ দুপ্পমুঞ্চা? সুখা ৰেদনা দুপ্পমুঞ্চা, ইট্ঠং ৰত্থু দুপ্পমুঞ্চং, যোব্বঞ্ঞং দুপ্পমুঞ্চং, আরোগ্যং দুপ্পমুঞ্চং, জীৰিতং দুপ্পমুঞ্চং, লাভো দুপ্পমুঞ্চো, যসো দুপ্পমুঞ্চো, পসংসা দুপ্পমুঞ্চা, সুখং দুপ্পমুঞ্চং, মনাপিকা রূপা দুপ্পমুঞ্চা, মনাপিকা সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা দুপ্পমুঞ্চা, চক্খুসম্পদা দুপ্পমুঞ্চা, সোতঘানজিৰ্হাকাযমনোসম্পদা দুপ্পমুঞ্চা দুম্মোচযা দুপ্পমোচযা দুন্নিৰেঠযা দুব্বিনিৰেঠযা, দুত্তরা দুপ্পতরা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৰত্তা. এৰং তে ভৰসাতৰত্থূ দুপ্পমুঞ্চা.

কথং সত্তা এত্তো দুম্মোচযা? সুখায ৰেদনায সত্তা দুম্মোচযা, ইট্ঠস্মা ৰত্থুস্মা দুম্মোচযা, যোব্বঞ্ঞা দুম্মোচযা, আরোগ্যা দুম্মোচযা, জীৰিতা দুম্মোচযা, লাভা দুম্মোচযা, যসা দুম্মোচযা, পসংসায দুম্মোচযা, সুখা দুম্মোচযা, মনাপিকেহি রূপেহি দুম্মোচযা, মনাপিকেহি সদ্দেহি… গন্ধেহি… রসেহি… ফোট্ঠব্বেহি দুম্মোচযা, চক্খুসম্পদায দুম্মোচযা, সোতঘানজিৰ্হাকাযমনোসম্পদায দুম্মোচযা দুরুদ্ধরা [দুদ্ধরা (ক.)], দুস্সমুদ্ধরা দুব্বুট্ঠাপযা দুস্সমুট্ঠাপযা দুন্নিৰেঠযা দুব্বিনিৰেঠযা দুত্তরা দুপ্পতরা দুস্সমতিক্কমা দুব্বিনিৰত্তা. এৰং সত্তা এত্তো দুম্মোচযাতি – তে দুপ্পমুঞ্চা.

ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি তে অত্তনা পলিপপলিপন্না ন সক্কোন্তি পরং পলিপপলিপন্নং উদ্ধরিতুং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সো ৰত, চুন্দ, অত্তনা পলিপপলিপন্নো পরং পলিপপলিপন্নং উদ্ধরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সো ৰত, চুন্দ, অত্তনা অদন্তো অৰিনীতো অপরিনিব্বুতো পরং দমেস্সতি ৰিনেস্সতি পরিনিব্বাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. এৰম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.

অথ ৰা নত্থঞ্ঞো কোচি মোচেতা. তে যদি মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন সকেন বলেন সকেন ৰীরিযেন সকেন পরক্কমেন সকেন পুরিসথামেন সকেন পুরিসবলেন সকেন পুরিসৰীরিযেন সকেন পুরিসপরক্কমেন অত্তনা সম্মাপটিপদং অনুলোমপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অন্ৰত্থপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যুন্তি. এৰম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.

ৰুত্তম্পি হেতং ভগৰতা –

‘‘নাহং সহিস্সামি পমোচনায, কথংকথিং ধোতক কিঞ্চি লোকে;

ধম্মঞ্চ সেট্ঠং অভিজানমানো, এৰং তুৰং ওঘমিমং তরেসী’’তি.

এৰম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.

ৰুত্তম্পি হেতং ভগৰতা –

‘‘অত্তনাৰ কতং পাপং, অত্তনা সংকিলিস্সতি;

অত্তনা অকতং পাপং, অত্তনাৰ ৰিসুজ্ঝতি;

সুদ্ধী অসুদ্ধি পচ্চত্তং, নাঞ্ঞো অঞ্ঞং ৰিসোধযে’’তি.

এৰম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খা.

ৰুত্তম্পি হেতং ভগৰতা – ‘‘এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, তিট্ঠতেৰ নিব্বানং, তিট্ঠতি নিব্বানগামিমগ্গো, তিট্ঠামহং সমাদপেতা. অথ চ পন মম সাৰকা মযা এৰং ওৰদিযমানা এৰং অনুসাসিযমানা অপ্পেকচ্চে অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং আরাধেন্তি, একচ্চে নারাধেন্তি. এত্থ ক্যাহং, ব্রাহ্মণ, করোমি? মগ্গক্খাযী, ব্রাহ্মণ, তথাগতো. মগ্গং বুদ্ধো আচিক্খতি. অত্তনা পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যু’’ন্তি. এৰম্পি ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি – তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা.

পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানাতি. পচ্ছা ৰুচ্চতি অনাগতং, পুরে ৰুচ্চতি অতীতং. অপি চ অতীতং উপাদায অনাগতঞ্চ পচ্চুপ্পন্নঞ্চ পচ্ছা, অনাগতং উপাদায অতীতঞ্চ পচ্চুপ্পন্নঞ্চ পুরে. কথং পুরে অপেক্খং করোতি? ‘‘এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. ‘‘এৰংৰেদনো অহোসিং… এৰংসঞ্ঞো অহোসিং… এৰংসঙ্খারো অহোসিং… এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. এৰম্পি পুরে অপেক্খং করোতি.

অথ ৰা ‘‘ইতি মে চক্খু অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি রূপা’’তি – তত্থ ছন্দরাগপটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. ছন্দরাগপটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৰম্পি পুরে অপেক্খং করোতি. ‘‘ইতি মে সোতং অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি সদ্দা’’তি…পে… ‘‘ইতি মে ঘানং অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি গন্ধা’’তি… ‘‘ইতি মে জিৰ্হা অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি রসা’’তি… ‘‘ইতি মে কাযো অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি… ‘‘ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং, ইতি ধম্মা’’তি – তত্থ ছন্দরাগপটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. ছন্দরাগপটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৰম্পি পুরে অপেক্খং করোতি.

অথ ৰা যানিস্স তানি পুব্বে মাতুগামেন সদ্ধিং হসিতলপিতকীল়িতানি তদস্সাদেতি তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি. এৰম্পি পুরে অপেক্খং করোতি.

কথং পচ্ছা অপেক্খং করোতি? ‘‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. ‘‘এৰংৰেদনো সিযং… এৰংসঞ্ঞো সিযং… এৰংসঙ্খারো সিযং… এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. এৰম্পি পচ্ছা অপেক্খং করোতি.

অথ ৰা ‘‘ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি রূপা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৰম্পি পচ্ছা অপেক্খং করোতি. ‘‘ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি সদ্দা’’তি… ‘‘ইতি মে ঘানং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি গন্ধা’’তি… ‘‘ইতি মে জিৰ্হা সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি রসা’’তি… ‘‘ইতি মে কাযো সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ফোট্ঠব্বা’’তি… ‘‘ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ধম্মা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৰম্পি পচ্ছা অপেক্খং করোতি.

অথ ৰা ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি. তদভিনন্দন্তো এৰম্পি পচ্ছা অপেক্খং করোতীতি – পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানা.

ইমে ৰ কামে পুরিমে ৰ জপ্পন্তি. ইমে ৰ কামেতি পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ কামগুণে ইচ্ছন্তা সাদিযন্তা পত্থযন্তা পিহযন্তা অভিজপ্পন্তা. পুরিমে ৰ জপ্পন্তি অতীতে পঞ্চ কামগুণে জপ্পন্তা পজপ্পন্তা অভিজপ্পন্তাতি – ইমে ৰ কামে পুরিমে ৰ জপ্পং.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘ইচ্ছানিদানা ভৰসাতবদ্ধা, তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা;

পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানা, ইমে ৰ কামে পুরিমে ৰ জপ্প’’ন্তি.

৯. কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূল়্হা, অৰদানিযা তে ৰিসমে নিৰিট্ঠা;

দুক্খূপনীতা পরিদেৰযন্তি, কিংসূ ভৰিস্সাম ইতো চুতাসে.

কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূল়্হাতি. কামাতি উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ…পে… ইমে ৰুচ্চন্তি ৰত্থুকামা…পে… ইমে ৰুচ্চন্তি কিলেসকামা. গেধো ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. কিলেসকামেন ৰত্থুকামেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না [অজ্ঝোপন্না (সী. স্যা.)] লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি – কামেসু গিদ্ধা.

পসুতাতি যেপি কামে এসন্তি গৰেসন্তি পরিযেসন্তি, তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে এসন্তি গৰেসন্তি পরিযেসন্তি… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে…পে… পরিযেসন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে পটিলভন্তি… সদ্দে… গন্ধে … রসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে পরিভুঞ্জন্তি … সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পরিভুঞ্জন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যথা কলহকারকো কলহপসুতো, কম্মকারকো কম্মপসুতো, গোচরে চরন্তো গোচরপসুতো, ঝাযী ঝানপসুতো; এৰমেৰ যেপি কামে এসন্তি গৰেসতি পরিযেসন্তি, তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে এসন্তি গৰেসন্তি পরিযেসন্তি… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে…পে… পরিযেসন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে পটিলভন্তি… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা. যেপি তণ্হাৰসেন রূপে পরিভুঞ্জন্তি… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পরিভুঞ্জন্তি তচ্চরিতা তব্বহুলা তগ্গরুকা, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তদধিমুত্তা তদধিপতেয্যা, তেপি কামপসুতা.

পমূল়্হাতি যেভুয্যেন দেৰমনুস্সা পঞ্চসু কামগুণেসু মুয্হন্তি সম্মুয্হন্তি সম্পমুয্হন্তি মূল়্হা সম্মূল়্হা সম্পমূল়্হা অৰিজ্জায অন্ধীকতা আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি – কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূল়্হা.

অৰদানিযা তে ৰিসমে নিৰিট্ঠাতি. অৰদানিযাতি অৰগচ্ছন্তীতিপি অৰদানিযা, মচ্ছরিনোপি ৰুচ্চন্তি অৰদানিযা, বুদ্ধানং সাৰকানং ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি – অৰদানিযা. কথং অৰগচ্ছন্তীতি অৰদানিযা? নিরযং গচ্ছন্তি, তিরচ্ছানযোনিং গচ্ছন্তি, পেত্তিৰিসযং গচ্ছন্তীতি, এৰং আগচ্ছন্তীতি – অৰদানিযা. কথং মচ্ছরিনো ৰুচ্চন্তি অৰদানিযা? পঞ্চ মচ্ছরিযানি – আৰাসমচ্ছরিযং, কুলমচ্ছরিযং, লাভমচ্ছরিযং, ৰণ্ণমচ্ছরিযং, ধম্মমচ্ছরিযং. যং এৰরূপং মচ্ছরিযং মচ্ছরাযনা মচ্ছরাযিতত্তং ৰেৰিচ্ছং কদরিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৰুচ্চতি মচ্ছরিযং. অপি চ, খন্ধমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং, ধাতুমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং, আযতনমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং গাহো. ইদং ৰুচ্চতি মচ্ছরিযং. ইমিনা মচ্ছরিযেন অৰদঞ্ঞুতায সমন্নাগতা জনা পমত্তা. এৰং মচ্ছরিনো ৰুচ্চন্তি অৰদানিযা. কথং বুদ্ধানং সাৰকানং ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি – অৰদানিযা? বুদ্ধানং সাৰকানং ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং ন আদিযন্তি ন সুস্সুসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, অনস্সৰা অৰচনকরা পটিলোমৰুত্তিনো, অঞ্ঞেনেৰ মুখং করোন্তি. এৰং বুদ্ধানং সাৰকানং [বুদ্ধানং বুদ্ধসাৰকানং (সী. স্যা.)] ৰচনং ব্যপ্পথং দেসনং অনুসিট্ঠিং নাদিযন্তীতি অৰদানিযাতি – অৰদানিযা.

তে ৰিসমে নিৰিট্ঠাতি ৰিসমে কাযকম্মে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে ৰচীকম্মে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে মনোকম্মে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে পাণাতিপাতে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে অদিন্নাদানে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে কামেসুমিচ্ছাচারে নিৰিট্ঠা, ৰিসমে মুসাৰাদে নিৰিট্ঠা, ৰিসমায পিসুণায ৰাচায নিৰিট্ঠা, ৰিসমায ফরুসায ৰাচায… ৰিসমে সম্ফপ্পলাপে… ৰিসমায অভিজ্ঝায নিৰিট্ঠা, ৰিসমে ব্যাপাদে… ৰিসমায মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিৰিট্ঠা, ৰিসমেসু সঙ্খারেসু নিৰিট্ঠা, ৰিসমেসু পঞ্চসু কামগুণেসু নিৰিট্ঠা, ৰিসমেসু পঞ্চসু নীৰরণেসু নিৰিট্ঠা ৰিনিৰিট্ঠা পতিট্ঠিতা অল্লীনা উপগতা অজ্ঝোসিতা অধিমুত্তা লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি – অৰদানিযা তে ৰিসমে নিৰিট্ঠা.

দুক্খূপনীতা পরিদেৰযন্তীতি. দুক্খূপনীতাতি দুক্খপ্পত্তা দুক্খসম্পত্তা দুক্খূপগতা, মারপ্পত্তা মারসম্পত্তা মারূপগতা, মরণপ্পত্তা মরণসম্পত্তা মরণূপগতা. পরিদেৰযন্তীতি লপন্তি লালপন্তি [সল্লপন্তি (সী.)], সোচন্তি কিলমন্তি পরিদেৰন্তি উরত্তাল়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – দুক্খূপনীতা পরিদেৰযন্তি.

কিংসূ ভৰিস্সাম ইতো চুতাসেতি ইতো চুতা কিং ভৰিস্সাম? নেরযিকা ভৰিস্সাম, তিরচ্ছানযোনিকা ভৰিস্সাম, পেত্তিৰিসযিকা ভৰিস্সাম, মনুস্সা ভৰিস্সাম, দেৰা ভৰিস্সাম, রূপী ভৰিস্সাম, অরূপী ভৰিস্সাম, সঞ্ঞী ভৰিস্সাম, অসঞ্ঞী ভৰিস্সাম, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্সাম, ‘‘ভৰিস্সাম নু খো মযং অনাগতমদ্ধানং, ননু খো ভৰিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৰিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৰিস্সাম অনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সাম নু খো মযং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি সংসযপক্খন্দা ৰিমতিপক্খন্দা দ্ৰেল়্হকজাতা লপন্তি লালপন্তি, সোচন্তি কিলমন্তি পরিদেৰন্তি উরত্তাল়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – কিংসূ ভৰিস্সাম ইতো চুতাসে.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘কামেসু গিদ্ধা পসুতা পমূল়্হা, অৰদানিযা তে ৰিসমে নিৰিট্ঠা;

দুক্খূপনীতা পরিদেৰযন্তি, কিংসূ ভৰিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি.

১০. তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৰ জন্তু,যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৰিসমন্তি লোকে;

ন তস্স হেতূ ৰিসমং চরেয্য, অপ্পঞ্হিদং জীৰিতমাহু ধীরা.

তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৰ জন্তূতি. তস্মাতি তংকারণা তংহেতু তপ্পচ্চযা তন্নিদানা, এতমাদীনৰং সম্পস্সমানো কামেসূতি – তস্মা. সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা.

কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. খুদ্দকো সীলক্খন্ধো, মহন্তো সীলক্খন্ধো, সীলং পতিট্ঠা আদি চরণং সংযমো সংৰরো মোক্খং পামোক্খং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা.

কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা.

কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো, অরিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘‘ইমে আসৰা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৰসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৰনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.

ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৰজ্জন্তো সিক্খেয্য, জানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৰেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৰীরিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৰেতব্বং ভাৰেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোন্তো সিক্খেয্য আচরেয্য সমাচরেয্য সমাদায ৰত্তেয্য.

ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযা ইমিস্সা খন্তিযা ইমিস্সা রুচিযা ইমস্মিং আদাযে ইমস্মিং ধম্মে ইমস্মিং ৰিনযে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ইমস্মিং পাৰচনে ইমস্মিং ব্রহ্মচরিযে ইমস্মিং সত্থুসাসনে ইমস্মিং অত্তভাৰে ইমস্মিং মনুস্সলোকে – তেন ৰুচ্চতি ইধাতি. জন্তূতি সত্তো নরো…পে… মনুজোতি – তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৰ জন্তু.

যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৰিসমন্তি লোকেতি. যং কিঞ্চীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং [পরিদাযৰচনমেতং (স্যা.)] – যং কিঞ্চীতি. ৰিসমন্তি জঞ্ঞাতি ৰিসমং কাযকম্মং ৰিসমন্তি জানেয্য, ৰিসমং ৰচীকম্মং ৰিসমন্তি জানেয্য, ৰিসমং মনোকম্মং ৰিসমন্তি জানেয্য, ৰিসমং পাণাতিপাতং ৰিসমোতি জানেয্য, ৰিসমং অদিন্নাদানং ৰিসমন্তি জানেয্য, ৰিসমং কামেসুমিচ্ছাচারং ৰিসমোতি জানেয্য, ৰিসমং মুসাৰাদং ৰিসমোতি জানেয্য, ৰিসমং পিসুণং ৰাচং ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমং ফরুসং ৰাচং ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমং সম্ফপ্পলাপং ৰিসমোতি জানেয্য, ৰিসমং অভিজ্ঝং ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমং ব্যাপাদং ৰিসমোতি জানেয্য, ৰিসমং মিচ্ছাদিট্ঠিং ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমে সঙ্খারে ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমে পঞ্চ কামগুণে ৰিসমাতি জানেয্য, ৰিসমে পঞ্চ নীৰরণে ৰিসমাতি জানেয্য আজানেয্য ৰিজানেয্য পটিৰিজানেয্য পটিৰিজ্ঝেয্য. লোকেতি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৰিসমন্তি লোকে.

ন তস্স হেতূ ৰিসমং চরেয্যাতি. ৰিসমস্স কাযকম্মস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স ৰচীকম্মস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স মনোকম্মস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স পাণাতিপাতস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স অদিন্নাদানস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স কামেসুমিচ্ছাচারস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স মুসাৰাদস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায পিসুণায ৰাচায হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায ফরুসায ৰাচায হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স সম্ফপ্পলাপস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায অভিজ্ঝায হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমস্স ব্যাপাদস্স হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায মিচ্ছাদিট্ঠিযা হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমানং সঙ্খারানং হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমানং পঞ্চন্নং কামগুণানং হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমানং পঞ্চন্নং নীৰরণানং হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায চেতনায হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায পত্থনায হেতু ৰিসমং ন চরেয্য, ৰিসমায পণিধিযা হেতু ৰিসমং ন চরেয্য ন আচরেয্য ন সমাচরেয্য ন সমাদায ৰত্তেয্যাতি – ন তস্স হেতূ ৰিসমং চরেয্য.

অপ্পঞ্হিদং জীৰিতমাহু ধীরাতি. জীৰিতন্তি আযু ঠিতি যপনা যাপনা ইরিযনা ৰত্তনা পালনা জীৰিতং জীৰিতিন্দ্রিযং. অপি চ, দ্ৰীহি কারণেহি অপ্পকং জীৰিতং – ঠিতিপরিত্ততায ৰা অপ্পকং জীৰিতং, সরসপরিত্ততায ৰা অপ্পকং জীৰিতং. কথং ঠিতিপরিত্ততায অপ্পকং জীৰিতং? অতীতে চিত্তক্খণে জীৰিত্থ, ন জীৰতি ন জীৰিস্সতি; অনাগতে চিত্তক্খণে জীৰিস্সতি, ন জীৰতি ন জীৰিত্থ; পচ্চুপ্পন্নে চিত্তক্খণে জীৰতি, ন জীৰিত্থ ন জীৰিস্সতি.

‘‘জীৰিতং অত্তভাৰো চ, সুখদুক্খা চ কেৰলা;

একচিত্তসমাযুত্তা, লহুসো ৰত্ততে খণো.

‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মরূ;

নত্ৰেৰ তেপি জীৰন্তি, দ্ৰীহি চিত্তেহি সংযুতা.

‘‘যে নিরুদ্ধা মরন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৰা ইধ;

সব্বেপি সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা.

‘‘অনন্তরা চ যে ভগ্গা [ভঙ্গা (সী. স্যা.)], যে চ ভগ্গা অনাগতা;

তদন্তরে নিরুদ্ধানং, ৰেসমং নত্থি লক্খণে.

‘‘অনিব্বত্তেন ন জাতো, পচ্চুপ্পন্নেন জীৰতি;

চিত্তভগ্গা মতো লোকো, পঞ্ঞত্তি পরমত্থিযা.

‘‘যথা নিন্না পৰত্তন্তি, ছন্দেন পরিণামিতা;

অচ্ছিন্নধারা ৰত্তন্তি, সল়াযতনপচ্চযা.

‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;

নিব্বত্তা যে চ [নিব্বত্তাযেৰ (সব্বত্থ)] তিট্ঠন্তি, আরগ্গে সাসপূপমা.

‘‘নিব্বত্তানঞ্চ ধম্মানং, ভঙ্গো নেসং পুরক্খতো;

পলোকধম্মা তিট্ঠন্তি, পুরাণেহি অমিস্সিতা.

‘‘অদস্সনতো আযন্তি, ভঙ্গা গচ্ছন্তি দস্সনং;

ৰিজ্জুপ্পাদোৰ আকাসে, উপ্পজ্জন্তি ৰযন্তি চা’’তি.

এৰং ঠিতিপরিত্ততায অপ্পকং জীৰিতং.

কথং সরসপরিত্ততায অপ্পকং জীৰিতং? অস্সাসূপনিবন্ধং জীৰিতং, পস্সাসূপনিবন্ধং জীৰিতং, অস্সাসপস্সাসূপনিবন্ধং জীৰিতং, মহাভূতূপনিবন্ধং জীৰিতং, কবল়ীকারাহারূপনিবন্ধং জীৰিতং, উস্মূপনিবন্ধং জীৰিতং, ৰিঞ্ঞাণূপনিবন্ধং জীৰিতং. মূলম্পি ইমেসং দুব্বলং, পুব্বহেতূপি ইমেসং দুব্বলা. যে পচ্চযা তেপি দুব্বলা, যেপি পভাৰিকা তেপি দুব্বলা. সহভূমি ইমেসং দুব্বলা, সম্পযোগাপি ইমেসং দুব্বলা, সহজাপি ইমেসং দুব্বলা, যাপি পযোজিকা সাপি দুব্বলা, অঞ্ঞমঞ্ঞং ইমে নিচ্চদুব্বলা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অনৰট্ঠিতা ইমে. অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিপাতযন্তি ইমে, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হি নত্থি তাযিতা, ন চাপি ঠপেন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ইমে. যোপি নিব্বত্তকো সো ন ৰিজ্জতি.

‘‘ন চ কেনচি কোচি হাযতি, গন্ধব্বা চ ইমে হি সব্বসো;

পুরিমেহি পভাৰিকা ইমে, যেপি পভাৰিকা তে পুরে মতা;

পুরিমাপি চ পচ্ছিমাপি চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ন কদাচি মদ্দসংসূ’’তি.

এৰং সরসপরিত্ততায অপ্পকং জীৰিতং.

অপি চ চাতুমহারাজিকানং দেৰানং জীৰিতং উপাদায মনুস্সানং অপ্পকং জীৰিতং পরিত্তকং জীৰিতং থোকং [থোককং (ক.)] জীৰিতং খণিকং জীৰিতং লহুকং জীৰিতং ইত্তরং জীৰিতং অনদ্ধনীযং জীৰিতং নচিরট্ঠিতিকং জীৰিতং. তাৰতিংসানং দেৰানং…পে… যামানং দেৰানং… তুসিতানং দেৰানং… নিম্মানরতীনং দেৰানং… পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং… ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং জীৰিতং উপাদায মনুস্সানং অপ্পকং জীৰিতং পরিত্তকং জীৰিতং থোকং জীৰিতং খণিকং জীৰিতং লহুকং জীৰিতং ইত্তরং জীৰিতং অনদ্ধনীযং জীৰিতং নচিরট্ঠিতিকং জীৰিতং.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘অপ্পমিদং, ভিক্খৰে, মনুস্সানং আযু. গমনিযো সম্পরাযো মন্তায বোদ্ধব্বং, কত্তব্বং কুসলং, চরিতব্বং ব্রহ্মচরিযং, নত্থি জাতস্স অমরণং. যো, ভিক্খৰে, চিরং জীৰতি সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’’.

‘‘অপ্পমাযু মনুস্সানং, হীল়েয্য নং সুপোরিসো;

চরেয্যাদিত্তসীসোৰ নত্থি মচ্চুস্সনাগমো.

‘‘অচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতং উপরুজ্ঝতি;

আযু খিয্যতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৰ ওদক’’ন্তি.

অপ্পঞ্হিদং জীৰিতমাহু ধীরাতি. ধীরাতি ধীরা, ধিতিমাতি ধীরা, ধিতিসম্পন্নাতি ধীরা, ধীকতপাপাতি ধীরা. ধী ৰুচ্চতি পঞ্ঞা. যা পঞ্ঞা পজাননা ৰিচযো পৰিচযো ধম্মৰিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৰেভব্যা চিন্তা উপপরিক্খা ভূরি মেধা পরিণাযিকা ৰিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞারতনং অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি, তায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ধীরা. অপি চ খন্ধধীরা ধাতুধীরা আযতনধীরা, পটিচ্চসমুপ্পাদধীরা সতিপট্ঠানধীরা সম্মপ্পধানধীরা ইদ্ধিপাদধীরা, ইন্দ্রিযধীরা বলধীরা বোজ্ঝঙ্গধীরা মগ্গধীরা ফলধীরা নিব্বানধীরা. তে ধীরা এৰমাহংসু – ‘‘মনুস্সানং অপ্পকং জীৰিতং, পরিত্তকং জীৰিতং, থোকং জীৰিতং, খণিকং জীৰিতং, লহুকং জীৰিতং, ইত্তরং জীৰিতং, অনদ্ধনীযং জীৰিতং, নচিরট্ঠিতিকং জীৰিত’’ন্তি. এৰমাহংসু এৰং কথেন্তি এৰং ভণন্তি এৰং দীপযন্তি এৰং ৰোহরন্তীতি – অপ্পঞ্হিদং জীৰিতমাহু ধীরা.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘তস্মা হি সিক্খেথ ইধেৰ জন্তু, যং কিঞ্চি জঞ্ঞা ৰিসমন্তি লোকে;

ন তস্স হেতূ ৰিসমং চরেয্য, অপ্পঞ্হিদং জীৰিতমাহু ধীরা’’তি.

১১. পস্সামি লোকে পরিফন্দমানং, পজং ইমং তণ্হগতং ভৰেসু;

হীনা নরা মচ্চুমুখে লপন্তি, অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসু.

পস্সামি লোকে পরিফন্দমানন্তি. পস্সামীতি মংসচক্খুনাপি পস্সামি, দিব্বচক্খুনাপি পস্সামি, পঞ্ঞাচক্খুনাপি পস্সামি, বুদ্ধচক্খুনাপি পস্সামি, সমন্তচক্খুনাপি পস্সামি দক্খামি ওলোকেমি নিজ্ঝাযামি উপপরিক্খামি. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে.

পরিফন্দমানন্তি তণ্হাফন্দনায ফন্দমানং, দিট্ঠিফন্দনায ফন্দমানং, কিলেসফন্দনায ফন্দমানং, পযোগফন্দনায ফন্দমানং, ৰিপাকফন্দনায ফন্দমানং, দুচ্চরিতফন্দনায ফন্দমানং, রত্তং রাগেন ফন্দমানং, দুট্ঠং দোসেন ফন্দমানং, মূল়্হং মোহেন ফন্দমানং, ৰিনিবদ্ধং মানেন ফন্দমানং, পরামট্ঠং দিট্ঠিযা ফন্দমানং, ৰিক্খেপগতং উদ্ধচ্চেন ফন্দমানং, অনিট্ঠঙ্গতং ৰিচিকিচ্ছায ফন্দমানং, থামগতং অনুসযেহি ফন্দমানং, লাভেন ফন্দমানং, অলাভেন ফন্দমানং, যসেন ফন্দমানং, অযসেন ফন্দমানং, পসংসায ফন্দমানং, নিন্দায ফন্দমানং, সুখেন ফন্দমানং, দুক্খেন ফন্দমানং, জাতিযা ফন্দমানং, জরায ফন্দমানং, ব্যাধিনা ফন্দমানং, মরণেন ফন্দমানং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসেহি ফন্দমানং, নেরযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, তিরচ্ছানযোনিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, পেত্তিৰিসযিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, মানুসিকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভোক্কন্তিমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভে ঠিতিমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, গব্ভা ৰুট্ঠানমূলকেন দুক্খেন ফন্দমানং, জাতস্সূপনিবন্ধকেন দুক্খেন ফন্দমানং, জাতস্স পরাধেয্যকেন দুক্খেন ফন্দমানং, অত্তূপক্কমেন দুক্খেন ফন্দমানং, পরূপক্কমেন দুক্খেন ফন্দমানং, দুক্খদুক্খেন ফন্দমানং, সঙ্খারদুক্খেন ফন্দমানং, ৰিপরিণামদুক্খেন ফন্দমানং, চক্খুরোগেন দুক্খেন ফন্দমানং, সোতরোগেন দুক্খেন ফন্দমানং, ঘানরোগেন দুক্খেন…পে… জিৰ্হারোগেন… কাযরোগেন… সীসরোগেন… কণ্ণরোগেন… মুখরোগেন… দন্তরোগেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… দাহেন… জরেন… কুচ্ছিরোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায … ৰিসুচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমারেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা… কচ্ছুযা… রখসায… ৰিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিল়কায… ভগন্দলেন [ভগন্দলায (স্যা.)] … পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৰাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপরিণামজেন আবাধেন… ৰিসমপরিহারজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন … কম্মৰিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায … উচ্চারেন… পস্সাৰেন… ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেন দুক্খেন… মাতুমরণেন দুক্খেন… পিতুমরণেন দুক্খেন… ভাতুমরণেন দুক্খেন… ভগিনিমরণেন দুক্খেন… পুত্তমরণেন দুক্খেন… ধীতুমরণেন দুক্খেন… ঞাতিব্যসনেন… ভোগব্যসনেন… রোগব্যসনেন… সীলব্যসনেন… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ফন্দমানং সম্ফন্দমানং ৰিপ্ফন্দমানং ৰেধমানং পৰেধমানং সম্পৰেধমানং পস্সামি দক্খামি ওলোকেমি নিজ্ঝাযামি উপপরিক্খামীতি – পস্সামি লোকে পরিফন্দমানং.

পজং ইমং তণ্হগতং ভৰেসূতি. পজাতি সত্তাধিৰচনং. তণ্হাতি রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. তণ্হগতন্তি তণ্হাগতং তণ্হানুগতং তণ্হাযানুসটং তণ্হাযাসন্নং তণ্হায পাতিতং অভিভূতং পরিযাদিন্নচিত্তং. ভৰেসূতি কামভৰে রূপভৰে অরূপভৰেতি – পজং ইমং তণ্হগতং ভৰেসু.

হীনা নরা মচ্চুমুখে লপন্তীতি. হীনা নরাতি হীনা নরা হীনেন কাযকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নরা, হীনেন ৰচীকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নরা, হীনেন মনোকম্মেন সমন্নাগতাতি হীনা নরা, হীনেন পাণাতিপাতেন সমন্নাগতাতি হীনা নরা, হীনেন অদিন্নাদানেন…পে… হীনেন কামেসুমিচ্ছাচারেন… হীনেন মুসাৰাদেন… হীনায পিসুণায ৰাচায… হীনায ফরুসায ৰাচায… হীনেন সম্ফপ্পলাপেন… হীনায অভিজ্ঝায… হীনেন ব্যাপাদেন… হীনায মিচ্ছাদিট্ঠিযা… হীনেহি সঙ্খারেহি… হীনেহি পঞ্চহি কামগুণেহি নীৰরণেহি… হীনায চেতনায… হীনায পত্থনায… হীনায পণিধিযা সমন্নাগতাতি হীনা নরা হীনা নিহীনা ওহীনা ওমকা লামকা ছতুক্কা পরিত্তাতি – হীনা নরা. মচ্চুমুখে লপন্তীতি. মচ্চুমুখেতি মারমুখে মরণমুখে, মচ্চুপ্পত্তা মচ্চুসম্পত্তা মচ্চূপাগতা, মারপ্পত্তা মারসম্পত্তা মারূপাগতা, মরণপ্পত্তা মরণসম্পত্তা মরণূপাগতা লপন্তি লালপন্তি সোচন্তি কিলমন্তি পরিদেৰন্তি উরত্তাল়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তীতি – হীনা নরা মচ্চুমুখে লপন্তি.

অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসূতি. তণ্হাতি রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. ভৰাভৰেসূতি ভৰাভৰে কম্মভৰে পুনব্ভৰে কামভৰে, কম্মভৰে কামভৰে পুনব্ভৰে রূপভৰে, কম্মভৰে রূপভৰে পুনব্ভৰে অরূপভৰে, কম্মভৰে অরূপভৰে পুনব্ভৰে পুনপ্পুনব্ভৰে, পুনপ্পুনগতিযা পুনপ্পুনউপপত্তিযা পুনপ্পুনপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনঅত্তভাৰাভিনিব্বত্তিযা, অৰীততণ্হা অৰিগততণ্হা অচত্ততণ্হা অৰন্ততণ্হা. অমুত্ততণ্হা অপ্পহীনতণ্হা অপ্পটিনিস্সট্ঠতণ্হাতি – অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসু.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘পস্সামি লোকে পরিফন্দমানং, পজং ইমং তণ্হগতং ভৰেসু;

হীনা নরা মচ্চুমুখে লপন্তি, অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসূ’’তি.

১২. মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে,মচ্ছেৰ [মচ্ছোৰ (সী.)] অপ্পোদকে খীণসোতে;

এতম্পি দিস্ৰা অমমো চরেয্য, ভৰেসু আসত্তিমকুব্বমানো.

মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানেতি. মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ. কতমং তণ্হামমত্তং? যাৰতা তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং মরিযাদিকতং ওধিকতং পরিযন্তকতং পরিগ্গহিতং মমাযিতং. ইদং মমং, এতং মমং, এত্তকং মমং, এত্তাৰতা মমং, মম রূপা সদ্দা গন্ধা রসা ফোট্ঠব্বা, অত্থরণা পাৰুরণা দাসিদাসা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা হত্থিগৰাস্সৰল়ৰা খেত্তং ৰত্থু হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং গামনিগমরাজধানিযো রট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগারঞ্চ, কেৰলম্পি মহাপথৰিং তণ্হাৰসেন মমাযতি. যাৰতা অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং, ইদং তণ্হামমত্তং.

কতমং দিট্ঠিমমত্তং? ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৰত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি; যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারো দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিকং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযেসগ্গাহো ৰিপরীতগ্গাহো ৰিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো ‘‘অযাথাৰকস্মিং যাথাৰক’’ন্তি গাহো. যাৰতা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি, ইদং দিট্ঠিমমত্তং. মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানেতি মমাযিতং ৰত্থুং অচ্ছেদসংকিনোপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্দন্তেপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্নেপি ফন্দন্তি, মমাযিতং ৰত্থুং ৰিপরিণামসংকিনোপি ফন্দন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি ফন্দন্তি, ৰিপরিণতেপি ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৰিপ্ফন্দন্তি ৰেধন্তি [ৰেধেন্তি (স্যা.)] পৰেধন্তি সম্পৰেধন্তি. এৰং ফন্দমানে পফন্দমানে সম্ফন্দমানে ৰিপ্ফন্দমানে ৰেধমানে পৰেধমানে সম্পৰেধমানে পস্সথ দক্খথ ওলোকেথ নিজ্ঝাযথ উপপরিক্খথাতি – মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে.

মচ্ছেৰ অপ্পোদকে খীণসোতেতি. যথা মচ্ছা অপ্পোদকে পরিত্তোদকে উদকপরিযাদানে কাকেহি ৰা কুললেহি ৰা বলাকাহি ৰা পরিপাতিযমানা উক্খিপিযমানা খজ্জমানা ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৰিপ্ফন্দন্তি ৰেধন্তি পৰেধন্তি সম্পৰেধন্তি; এৰমেৰ পজা মমাযিতং ৰত্থুং অচ্ছেদসংকিনোপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্দন্তেপি ফন্দন্তি, অচ্ছিন্নেপি ফন্দন্তি, মমাযিতং ৰত্থুং ৰিপরিণামসংকিনোপি ফন্দন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি ফন্দন্তি, ৰিপরিণতেপি ফন্দন্তি পফন্দন্তি সম্ফন্দন্তি ৰিপ্ফন্দন্তি ৰেধন্তি পৰেধন্তি সম্পৰেধন্তীতি – মচ্ছেৰ অপ্পোদকে খীণসোতে.

এতম্পি দিস্ৰা অমমো চরেয্যাতি. এতং আদীনৰং দিস্ৰা পস্সিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা [তিরযিত্ৰা (ক.)] ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা মমত্তেসূতি – এতম্পি দিস্ৰা. অমমো চরেয্যাতি মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ…পে… ইদং তণ্হামমত্তং…পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা চক্খুং অমমাযন্তো সোতং অমমাযন্তো ঘানং অমমাযন্তো জিৰ্হং অমমাযন্তো কাযং অমমাযন্তো মনং অমমাযন্তো রূপে… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… ধম্মে… কুলং… গণং… আৰাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৰরং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং… কামধাতুং… রূপধাতুং… অরূপধাতুং… কামভৰং… রূপভৰং… অরূপভৰং… সঞ্ঞাভৰং… অসঞ্ঞাভৰং… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰং… একৰোকারভৰং… চতুৰোকারভৰং… পঞ্চৰোকারভৰং… অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে অমমাযন্তো অগণ্হন্তো অপরামসন্তো অনভিনিৰিসন্তো চরেয্য ৰিহরেয্য ইরিযেয্য ৰত্তেয্য পালেয্য যপেয্য যাপেয্যাতি – এতম্পি দিস্ৰা অমমো চরেয্য.

ভৰেসু আসত্তিমকুব্বমানোতি. ভৰেসূতি কামভৰে রূপভৰে অরূপভৰে. আসত্তি ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ভৰেসু আসত্তিমকুব্বমানোতি. ভৰেসু আসত্তিং অকুব্বমানো, ছন্দং পেমং রাগং খন্তিং অকুব্বমানো অজনযমানো অসঞ্জনযমানো অনিব্বত্তযমানো অনভিনিব্বত্তযমানোতি – ভৰেসু আসত্তিমকুব্বমানো.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘মমাযিতে পস্সথ ফন্দমানে, মচ্ছেৰ অপ্পোদকে খীণসোতে;

এতম্পি দিস্ৰা অমমো চরেয্য, ভৰেসু আসত্তিমকুব্বমানো’’তি.

১৩. উভোসু অন্তেসু ৰিনেয্য ছন্দং, ফস্সং পরিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো;

যদত্তগরহী তদকুব্বমানো, ন লিম্পতী [ন লিপ্পতি (সী.)] দিট্ঠসুতেসু ধীরো.

উভোসু অন্তেসু ৰিনেয্য ছন্দন্তি. অন্তাতি ফস্সো একো অন্তো ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, অতীতো একো অন্তো অনাগতো দুতিযো অন্তো, সুখা ৰেদনা একো অন্তো দুক্খা ৰেদনা দুতিযো অন্তো, নামং একো অন্তো রূপং দুতিযো অন্তো, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি একো অন্তো ছ বাহিরানি আযতনানি দুতিযো অন্তো, সক্কাযো একো অন্তো সক্কাযসমুদযো দুতিযো অন্তো. ছন্দোতি যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৰরণং. উভোসু অন্তেসু ৰিনেয্য ছন্দন্তি উভোসু অন্তেসু ছন্দং ৰিনেয্য পটিৰিনেয্য পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তিং করেয্য অনভাৰং গমেয্যাতি – উভোসু অন্তেসু ৰিনেয্য ছন্দং.

ফস্সং পরিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধোতি. ফস্সোতি চক্খুসম্ফস্সো সোতসম্ফস্সো ঘানসম্ফস্সো জিৰ্হাসম্ফস্সো কাযসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, অধিৰচনসম্ফস্সো, পটিঘসম্ফস্সো, সুখৰেদনীযো সম্ফস্সো দুক্খৰেদনীযো সম্ফস্সো অদুক্খমসুখৰেদনীযো সম্ফস্সো, কুসলো ফস্সো অকুসলো ফস্সো অব্যাকতো ফস্সো, কামাৰচরো ফস্সো রূপাৰচরো ফস্সো অরূপাৰচরো ফস্সো, সুঞ্ঞতো ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো, লোকিযো ফস্সো লোকুত্তরো ফস্সো, অতীতো ফস্সো অনাগতো ফস্সো পচ্চুপ্পন্নো ফস্সো, যো এৰরূপো ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ফস্সো.

ফস্সং পরিঞ্ঞাযাতি ফস্সং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা – ঞাতপরিঞ্ঞায, তীরণপরিঞ্ঞায [তিরণপরিঞ্ঞায (স্যা.)], পহানপরিঞ্ঞায. কতমা ঞাতপরিঞ্ঞা? ফস্সং জানাতি – অযং চক্খুসম্ফস্সো, অযং সোতসম্ফস্সো, অযং ঘানসম্ফস্সো, অযং জিৰ্হাসম্ফস্সো, অযং কাযসম্ফস্সো, অযং মনোসম্ফস্সো, অযং অধিৰচনসম্ফস্সো, অযং পটিঘসম্ফস্সো, অযং সুখৰেদনীযো ফস্সো, অযং দুক্খৰেদনীযো ফস্সো, অযং অদুক্খমসুখৰেদনীযো ফস্সো, অযং কুসলো ফস্সো, অযং অকুসলো ফস্সো, অযং অব্যাকতো ফস্সো, অযং কামাৰচরো ফস্সো, অযং রূপাৰচরো ফস্সো, অযং অরূপাৰচরো ফস্সো, অযং সুঞ্ঞতো ফস্সো, অযং অনিমিত্তো ফস্সো, অযং অপ্পণিহিতো ফস্সো, অযং লোকিযো ফস্সো, অযং লোকুত্তরো ফস্সো, অযং অতীতো ফস্সো, অযং অনাগতো ফস্সো, অযং পচ্চুপ্পন্নো ফস্সোতি জানাতি পস্সতি – অযং ঞাতপরিঞ্ঞা.

কতমা তীরণপরিঞ্ঞা? এৰং ঞাতং কত্ৰা ফস্সং তীরেতি. অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৰতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো অধুৰতো অতাণতো অলেণতো অসরণতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো আদীনৰতো ৰিপরিণামধম্মতো অসারকতো অঘমূলতো ৰধকতো ৰিভৰতো সাসৰতো সঙ্খততো মারামিসতো জাতিজরাব্যাধিমরণধম্মতো সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মতো সংকিলেসধম্মতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতো তীরেতি – অযং তীরণপরিঞ্ঞা.

কতমা পহানপরিঞ্ঞা? এৰং তীরযিত্ৰা ফস্সে ছন্দরাগং পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তিং করোতি অনভাৰং গমেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যো, ভিক্খৰে, ফস্সেসু ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং সো ফস্সো পহীনো ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰং কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো’’তি – অযং পহানপরিঞ্ঞা. ফস্সং পরিঞ্ঞাযাতি. ফস্সং ইমাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. অনানুগিদ্ধোতি. গেধোৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসো গেধো পহীনো সমুচ্ছিন্নো ৰূপসন্তো পটিপস্সদ্ধো অভব্বুপ্পত্তিকো ঞাণগ্গিনা দড্ঢো, সো ৰুচ্চতি অগিদ্ধো. সো রূপে অগিদ্ধো সদ্দে অগিদ্ধো গন্ধে অগিদ্ধো রসে অগিদ্ধো ফোট্ঠব্বে অগিদ্ধো কুলে… গণে… আৰাসে… লাভে… যসে… পসংসায… সুখে… চীৰরে… পিণ্ডপাতে… সেনাসনে… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারে অগিদ্ধো কামধাতুযা… রূপধাতুযা… অরূপধাতুযা… কামভৰে… রূপভৰে… অরূপভৰে… সঞ্ঞাভৰে… অসঞ্ঞাভৰে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰে… একৰোকারভৰে… চতুৰোকারভৰে… পঞ্চৰোকারভৰে… অতীতে… অনাগতে… পচ্চুপ্পন্নে… দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু অগিদ্ধো অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝাপন্নো ৰীতগেধো ৰিগতগেধো চত্তগেধো ৰন্তগেধো মুত্তগেধো পহীনগেধো পটিনিস্সট্ঠগেধো ৰীতরাগো ৰিগতরাগো চত্তরাগো ৰন্তরাগো মুত্তরাগো পহীনরাগো পটিনিস্সট্ঠরাগো নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো সুখপটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতীতি – ফস্সং পরিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো.

যদত্তগরহী তদকুব্বমানোতি. যদন্তি যং. অত্তগরহীতি দ্ৰীহি কারণেহি অত্তানং গরহতি – কতত্তা চ অকতত্তা চ. কথং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গরহতি? কতং মে কাযদুচ্চরিতং, অকতং মে কাযসুচরিতন্তি – অত্তানং গরহতি. কতং মে ৰচীদুচ্চরিতং, অকতং মে ৰচীসুচরিতন্তি – অত্তানং গরহতি. কতং মে মনোদুচ্চরিতং, অকতং মে মনোসুচরিতন্তি – অত্তানং গরহতি. কতো মে পাণাতিপাতো, অকতা মে পাণাতিপাতা ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতং মে অদিন্নাদানং, অকতা মে অদিন্নাদানা ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতো মে কামেসুমিচ্ছাচারো, অকতা মে কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতো মে মুসাৰাদো, অকতা মে মুসাৰাদা ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতা মে পিসুণা ৰাচা, অকতা মে পিসুণায ৰাচায ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতা মে ফরুসা ৰাচা, অকতা মে ফরুসায ৰাচায ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতো মে সম্ফপ্পলাপো, অকতা মে সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণীতি – অত্তানং গরহতি. কতা মে অভিজ্ঝা, অকতা মে অনভিজ্ঝাতি – অত্তানং গরহতি. কতো মে ব্যাপাদো, অকতো মে অব্যাপাদোতি – অত্তানং গরহতি. কতা মে মিচ্ছাদিট্ঠি, অকতা মে সম্মাদিট্ঠীতি – অত্তানং গরহতি. এৰং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গরহতি. অথ ৰা, সীলেসুম্হি ন পরিপূরকারীতি – অত্তানং গরহতি. ইন্দ্রিযেসুম্হি অগুত্তদ্ৰারোতি – অত্তানং গরহতি. ভোজনেম্হি [ভোজনে (স্যা.)] অমত্তঞ্ঞূতি – অত্তানং গরহতি. জাগরিযং অননুযুত্তোতি – অত্তানং গরহতি. সতিসম্পজঞ্ঞেন অসমন্নাগতোতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতা মে চত্তারো সতিপট্ঠানাতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতা মে চত্তারো সম্মপ্পধানাতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতা মে চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতানি মে পঞ্চিন্দ্রিযানীতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতানি মে পঞ্চ বলানীতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি – অত্তানং গরহতি. অভাৰিতো মে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি – অত্তানং গরহতি. দুক্খং মে অপরিঞ্ঞাতন্তি – অত্তানং গরহতি. সমুদযো মে অপ্পহীনোতি – অত্তানং গরহতি. মগ্গো মে অভাৰিতোতি – অত্তানং গরহতি. নিরোধো মে অসচ্ছিকতোতি – অত্তানং গরহতি. এৰং কতত্তা চ অকতত্তা চ অত্তানং গরহতি. এৰং অত্তগরহিতং কম্মং অকুব্বমানো অজনযমানো অসঞ্জনযমানো অনিব্বত্তযমানো অনভিনিব্বত্তযমানোতি – যদত্তগরহী তদকুব্বমানো. ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীরোতি. লেপোতি দ্ৰে লেপা – তণ্হালেপো চ দিট্ঠিলেপো চ…পে… অযং তণ্হালেপো…পে… অযং দিট্ঠিলেপো. ধীরোতি পণ্ডিতো পঞ্ঞৰা বুদ্ধিমা ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী. ধীরো তণ্হালেপং পহায দিট্ঠিলেপং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা দিট্ঠে ন লিম্পতি, সুতে ন লিম্পতি, মুতে ন লিম্পতি, ৰিঞ্ঞাতে ন লিম্পতি, ন পলিম্পতি [ন সংলিম্পতি (স্যা.)], ন উপলিম্পতি. অলিত্তো অপলিত্তো [অসংলিত্তো (স্যা.)] অনুপলিত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতীতি – ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীরোতি.

তেনাহ ভগৰা –

‘‘উভোসু অন্তেসু ৰিনেয্য ছন্দং, ফস্সং পরিঞ্ঞায অনানুগিদ্ধো;

যদত্তগরহী তদকুব্বমানো, ন লিম্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীরো’’তি.

১৪. সঞ্ঞং পরিঞ্ঞা ৰিতরেয্য ওঘং, পরিগ্গহেসু মুনি নোপলিত্তো;

অব্বূল়্হসল্লো চরমপ্পমত্তো, নাসীসতী লোকমিমং পরঞ্চ.

সঞ্ঞং পরিঞ্ঞা ৰিতরেয্য ওঘন্তি. সঞ্ঞাতি কামসঞ্ঞা ব্যাপাদসঞ্ঞা ৰিহিংসাসঞ্ঞা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৰিহিংসাসঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা ধম্মসঞ্ঞা – যা এৰরূপা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি সঞ্ঞা. সঞ্ঞং পরিঞ্ঞাতি সঞ্ঞং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা – ঞাতপরিঞ্ঞায, তীরণপরিঞ্ঞায, পহানপরিঞ্ঞায.

কতমা ঞাতপরিঞ্ঞা? সঞ্ঞং জানাতি – অযং কামসঞ্ঞা, অযং ব্যাপাদসঞ্ঞা, অযং ৰিহিংসাসঞ্ঞা, অযং নেক্খম্মসঞ্ঞা, অযং অব্যাপাদসঞ্ঞা, অযং অৰিহিংসাসঞ্ঞা, অযং রূপসঞ্ঞা, অযং সদ্দসঞ্ঞা, অযং গন্ধসঞ্ঞা, অযং রসসঞ্ঞা, অযং ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, অযং ধম্মসঞ্ঞাতি জানাতি পস্সতি – অযং ঞাতপরিঞ্ঞা.

কতমা তীরণপরিঞ্ঞা? এৰং ঞাতং কত্ৰা সঞ্ঞং তীরেতি. অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৰতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো…পে… সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতো তীরেতি – অযং তীরণপরিঞ্ঞা.

কতমা পহানপরিঞ্ঞা? এৰং তীরযিত্ৰা সঞ্ঞায ছন্দরাগং পজহতি ৰিনোদেতি অনভাৰং গমেতি. ৰুত্তম্পি হেতং ভগৰতা – ‘‘যো, ভিক্খৰে, সঞ্ঞায ছন্দরাগো, তং পজহথ. এৰং সা সঞ্ঞা পহীনা ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰং কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি – অযং পহানপরিঞ্ঞা. সঞ্ঞং পরিঞ্ঞাতি সঞ্ঞং ইমাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. ৰিতরেয্য ওঘন্তি কামোঘং ভৰোঘং দিট্ঠোঘং অৰিজ্জোঘং তরেয্য উত্তরেয্য পতরেয্য সমতিক্কমেয্য ৰীতিৰত্তেয্যাতি – সঞ্ঞং পরিঞ্ঞা ৰিতরেয্য ওঘং.

পরিগ্গহেসু মুনি নোপলিত্তোতি. পরিগ্গহাতি দ্ৰে পরিগ্গহা – তণ্হাপরিগ্গহো চ দিট্ঠিপরিগ্গহো চ…পে… অযং তণ্হাপরিগ্গহো…পে… অযং দিট্ঠিপরিগ্গহো. মুনীতি. মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি, তেন ঞাণেন সমন্নাগতো মুনি মোনপ্পত্তোতি. তীণি মোনেয্যানি – কাযমোনেয্যং, ৰচীমোনেয্যং, মনোমোনেয্যং.

কতমং কাযমোনেয্যং? তিৰিধকাযদুচ্চরিতানং পহানং কাযমোনেয্যং, তিৰিধং কাযসুচরিতং কাযমোনেয্যং, কাযারম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং, কাযপরিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং, পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং, কাযে ছন্দরাগস্স পহানং কাযমোনেয্যং, কাযসঙ্খারনিরোধো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং – ইদং কাযমোনেয্যং.

কতমং ৰচীমোনেয্যং? চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতানং পহানং ৰচীমোনেয্যং, চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং ৰচীমোনেয্যং, ৰাচারম্মণে ঞাণং ৰচীমোনেয্যং, ৰাচাপরিঞ্ঞা ৰচীমোনেয্যং, পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো ৰচীমোনেয্যং, ৰাচায ছন্দরাগস্স পহানং ৰচীমোনেয্যং, ৰচীসঙ্খারনিরোধো দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৰচীমোনেয্যং – ইদং ৰচীমোনেয্যং.