১৬. সারিপুত্তসুত্তনিদ্দেসো

অথ সারিপুত্তসুত্তনিদ্দেসং ৰক্খতি –

১৯০. ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে, [ইচ্চাযস্মা সারিপুত্তো]

ন সুতো উদ কস্সচি;

এৰং ৰগ্গুৰদো সত্থা, তুসিতা গণিমাগতো.

ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বেতি. ইতো পুব্বে মে মযা ন দিট্ঠপুব্বো সো ভগৰা ইমিনা চক্খুনা ইমিনা অত্তভাৰেন. যদা ভগৰা তাৰতিংসভৰনে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৰস্সংৰুত্থো [ৰস্সংৰুট্ঠো (স্যা.)] দেৰগণপরিৰুতো মজ্ঝে মণিমযেন সোপাণেন সঙ্কস্সনগরং ওতিণ্ণো ইমং দস্সনং পুব্বে ন দিট্ঠোতি – ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে.

ইচ্চাযস্মা সারিপুত্তোতি. ইচ্চাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপারিপূরী অক্খরসমৰাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – ইচ্চাতি. আযস্মাতি পিযৰচনং গরুৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সৰচনমেতং – আযস্মাতি. সারিপুত্তোতি তস্স থেরস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপোতি – ইচ্চাযস্মা সারিপুত্তো.

ন সুতো উদ কস্সচীতি. নাতি পটিক্খেপো. উদাতি পদসন্ধি পদসংসগ্গো পদপারিপূরী অক্খরসমৰাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতাপেতং – উদাতি. কস্সচীতি খত্তিযস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা ৰেস্সস্স ৰা সুদ্দস্স ৰা গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা দেৰস্স ৰা মনুস্সস্স ৰাতি – ন সুতো উদ কস্সচি.

এৰং ৰগ্গুৰদো সত্থাতি. এৰং ৰগ্গুৰদো মধুরৰদো পেমনীযৰদো হদযঙ্গমৰদো করৰীকরুতমঞ্জুঘোসো [করৰিকরুদমঞ্জুস্সরো (স্যা.)]. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো পন তস্স ভগৰতো মুখতো ঘোসো নিচ্ছরতি – ৰিসট্ঠো চ ৰিঞ্ঞেয্যো চ মঞ্জু চ সৰনীযো চ বিন্দু চ অৰিসারী চ গম্ভীরো চ নিন্নাদি চ. যথা পরিসং খো পন সো ভগৰা সরেন ৰিঞ্ঞাপেতি, ন অস্স বহিদ্ধা পরিসায ঘোসো নিচ্ছরতি, ব্রহ্মস্সরো খো পন সো ভগৰা করৰীকভাণীতি – এৰং ৰগ্গুৰদো.

সত্থাতি সত্থা ভগৰা সত্থৰাহো. যথা সত্থৰাহো সত্তে কন্তারং তারেতি, চোরকন্তারং তারেতি, ৰাল়কন্তারং তারেতি, দুব্ভিক্খকন্তারং তারেতি, নিরুদককন্তারং তারেতি উত্তারেতি নিত্তারেতি পতারেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি; এৰমেৰ ভগৰা সত্থৰাহো সত্তে কন্তারং তারেতি, জাতিকন্তারং তারেতি, জরাকন্তারং তারেতি, ব্যাধিকন্তারং…পে… মরণকন্তারং… সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তারং তারেতি রাগকন্তারং তারেতি দোসকন্তারং… মোহকন্তারং… মানকন্তারং… দিট্ঠিকন্তারং… কিলেসকন্তারং… দুচ্চরিতকন্তারং তারেতি, রাগগহনং তারেতি, দোসগহনং… মোহগহনং… মানগহনং… দিট্ঠিগহনং… কিলেসগহনং… দুচ্চরিতগহনং তারেতি উত্তারেতি নিত্তারেতি পতারেতি খেমন্তং অমতং নিব্বানং সম্পাপেতীতি. এৰম্পি ভগৰা সত্থৰাহো.

অথ ৰা ভগৰা নেতা ৰিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতাতি. এৰম্পি ভগৰা সত্থৰাহো.

অথ ৰা ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো মগ্গানুগা চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতাতি. এৰম্পি ভগৰা সত্থৰাহোতি – এৰং ৰগ্গুৰদো সত্থা.

তুসিতা গণিমাগতোতি. ভগৰা তুসিতকাযা চৰিত্ৰা সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তোতি. এৰম্পি তুসিতা গণিমাগতো.

অথ ৰা দেৰা ৰুচ্চন্তি তুসিতা. তে তুট্ঠা সন্তুট্ঠা অত্তমনা পমুদিতা পীতিসোমনস্সজাতা দেৰলোকতো গণিং আগতোতি. এৰম্পি তুসিতা গণিমাগতো. অথ ৰা অরহন্তো ৰুচ্চন্তি তুসিতা. তে তুট্ঠা সন্তুট্ঠা অত্তমনা পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা অরহন্তানং গণিং আগতোতি. এৰম্পি তুসিতা গণিমাগতো. গণীতি গণী ভগৰা. গণাচরিযোতি গণী, গণস্স সত্থাতি গণী, গণং পরিহরতীতি গণী, গণং ওৰদতীতি গণী, গণমনুসাসতীতি গণী, ৰিসারদো গণং উপসঙ্কমতীতি গণী, গণস্স [গণোস্স (সী.)] সুস্সূসতি সোতং ওদহতি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেতীতি গণী, গণং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতীতি গণী, ভিক্খুগণস্স গণী, ভিক্খুনিগণস্স গণী, উপাসকগণস্স গণী, উপাসিকাগণস্স গণী, রাজগণস্স গণী, খত্তিযগণস্স… ব্রাহ্মণগণস্স… ৰেস্সগণস্স… সুদ্দগণস্স… দেৰগণস্স… ব্রহ্মগণস্স গণী, সঙ্ঘী গণী গণাচরিযো. আগতোতি উপগতো সমুপগতো সমুপপন্নো [সম্পত্তো (স্যা. ক.)] সঙ্কস্সনগরন্তি – তুসিতা গণিমাগতো.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –

‘‘ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে, [ইচ্চাযস্মা সারিপুত্তো]

ন সুতো উদ কস্সচি;

এৰং ৰগ্গুৰদো সত্থা, তুসিতা গণিমাগতো’’তি.

১৯১. সদেৰকস্স লোকস্স, যথা দিস্সতি চক্খুমা;

সব্বং তমং ৰিনোদেত্ৰা, একোৰ রতিমজ্ঝগা.

সদেৰকস্স লোকস্সাতি সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সাযাতি – সদেৰকস্স লোকস্স.

যথা দিস্সতি চক্খুমাতি যথা ভগৰন্তং তাৰতিংসভৰনে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নং ধম্মং দেসেন্তং দেৰতা পস্সন্তি তথা মনুস্সা পস্সন্তি. যথা মনুস্সা পস্সন্তি তথা দেৰতা পস্সন্তি. যথা দেৰানং দিস্সতি তথা মনুস্সানং দিস্সতি. যথা মনুস্সানং দিস্সতি তথা দেৰানং দিস্সতীতি. এৰম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা. যথা ৰা পনেকে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অদন্তা দন্তৰণ্ণেন দিস্সন্তি, অসন্তা সন্তৰণ্ণেন দিস্সন্তি, অনুপসন্তা উপসন্তৰণ্ণেন দিস্সন্তি, অনিব্বুতা নিব্বুতৰণ্ণেন দিস্সন্তি.

‘‘পতিরূপকো মত্তিকাকুণ্ডলোৰ, লোহড্ঢমাসোৰ [লোহমাসোৰ (স্যা.)] সুৰণ্ণছন্নো;

চরন্তি লোকে পরিৰারছন্না, অন্তো অসুদ্ধা বহি সোভমানা’’তি [অযং গাথা সং. নি. ১.১২২ দিস্সতি].

ন ভগৰা এৰং দিস্সতি. ভগৰা ভূতেন তচ্ছেন তথেন যাথাৰেন অৰিপরীতেন সভাৰেন দন্তো দন্তৰণ্ণেন দিস্সতি, সন্তো সন্তৰণ্ণেন দিস্সতি, উপসন্তো উপসন্তৰণ্ণেন দিস্সতি, নিব্বুতো নিব্বুতৰণ্ণেন দিস্সতি, অকপ্পিতইরিযাপথা চ বুদ্ধা ভগৰন্তো পণিধিসম্পন্নাতি. এৰম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

অথ ৰা ভগৰা ৰিসুদ্ধসদ্দো গতকিত্তিসদ্দসিলোকো [ভটকিত্তিসদ্দসিলোকো (স্যা.)] নাগভৰনে চ সুপণ্ণভৰনে চ যক্খভৰনে চ অসুরভৰনে চ গন্ধব্বভৰনে চ মহারাজভৰনে চ ইন্দভৰনে চ ব্রহ্মভৰনে চ দেৰভৰনে চ এদিসো চ তাদিসো চ ততো চ ভিয্যোতি. এৰম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

অথ ৰা ভগৰা দসহি বলেহি সমন্নাগতো, চতূহি ৰেসারজ্জেহি, চতূহি পটিসম্ভিদাহি, ছহি অভিঞ্ঞাহি, ছহি বুদ্ধধম্মেহি, তেজেন চ বলেন চ গুণেন চ ৰীরিযেন চ পঞ্ঞায চ দিস্সতি ঞাযতি পঞ্ঞাযতি.

‘‘দূরে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা [রত্তিখিত্তা (সী.) ধ. প. ৩০৪] যথা সরা’’তি.

এৰম্পি যথা দিস্সতি চক্খুমা.

চক্খুমাতি ভগৰা পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা – মংসচক্খুনাপি চক্খুমা, দিব্বচক্খুনাপি চক্খুমা, পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা, বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা, সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৰা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা? মংসচক্খুম্হি ভগৰতো পঞ্চ ৰণ্ণা সংৰিজ্জন্তি – নীলো চ ৰণ্ণো, পীতকো চ ৰণ্ণো, লোহিতকো চ ৰণ্ণো, কণ্হো চ ৰণ্ণো, ওদাতো চ ৰণ্ণো. অক্খিলোমানি চ ভগৰতো. যত্থ চ অক্খিলোমানি পতিট্ঠিতানি তং নীলং হোতি সুনীলং পাসাদিকং দস্সনেয্যং উমাপুপ্ফসমানং. তস্স পরতো পীতকং হোতি সুপীতকং সুৰণ্ণৰণ্ণং পাসাদিকং দস্সনেয্যং কণিকারপুপ্ফসমানং. উভতো অক্খিকূটানি ভগৰতো লোহিতকানি হোন্তি সুলোহিতকানি পাসাদিকানি দস্সনেয্যানি ইন্দগোপকসমানানি. মজ্ঝে কণ্হং হোতি সুকণ্হং অলূখং সুদ্ধং পাসাদিকং দস্সনেয্যং অদ্দারিট্ঠকসমানং. তস্স পরতো ওদাতং হোতি সুওদাতং সেতং পণ্ডরং পাসাদিকং দস্সনেয্যং ওসধিতারকসমানং. তেন ভগৰা পাকতিকেন মংসচক্খুনা অত্তভাৰপরিযাপন্নেন পুরিমসুচরিতকম্মাভিনিব্বত্তেন সমন্তা যোজনং পস্সতি দিৰা চেৰ রত্তিঞ্চ. যদাপি চতুরঙ্গসমন্নাগতো অন্ধকারো হোতি সূরিযো চ অত্থঙ্গতো হোতি; কাল়পক্খো চ উপোসথো হোতি, তিব্বো চ ৰনসণ্ডো হোতি, মহা চ কাল়মেঘো অব্ভুট্ঠিতো হোতি. এৰরূপেপি চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে সমন্তা যোজনং পস্সতি. নত্থি সো কুট্টো ৰা কৰাটং ৰা পাকারো ৰা পব্বতো ৰা গচ্ছো ৰা লতা ৰা আৰরণং রূপানং দস্সনায. একঞ্চে তিলফলং নিমিত্তং কত্ৰা তিলৰাহে পক্খিপেয্য, তঞ্ঞেৰ তিলফলং উদ্ধরেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো পাকতিকমংসচক্খু. এৰং ভগৰা মংসচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. আকঙ্খমানো চ ভগৰা একম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰেপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চতস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্চপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, দসপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, ৰীসম্পি [ৰীসতিম্পি (সী.)] লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিংসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চত্তালীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্ঞাসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সতম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, সহস্সিম্পি চূল়নিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰিসহস্সিম্পি মজ্ঝিমিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, তিসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, মহাসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, যাৰতকং পন আকঙ্খেয্য তাৰতকং পস্সেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো দিব্বচক্খু. এৰং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদো চতুৰেসারজ্জপ্পত্তো দসবলধারী পুরিসাসভো পুরিসসীহো পুরিসনাগো পুরিসাজঞ্ঞো পুরিসধোরয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৰা নেতা ৰিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞপেতা নিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো মগ্গানুগা চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.

সো হি ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৰতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি জানিতব্বং [অত্থি ধম্মং জানিতব্বং (ক.) মহানি. ১৫৬] অত্তত্থো ৰা, পরত্থো ৰা, উভযত্থো ৰা, দিট্ঠধম্মিকো ৰা অত্থো, সম্পরাযিকো ৰা অত্থো, উত্তানো ৰা অত্থো, গম্ভীরো ৰা অত্থো, গূল়্হো ৰা অত্থো, পটিচ্ছন্নো ৰা অত্থো, নেয্যো ৰা অত্থো, নীতো ৰা অত্থো, অনৰজ্জো ৰা অত্থো, নিক্কিলেসো ৰা অত্থো, ৰোদানো ৰা অত্থো, পরমত্থো ৰা অত্থো, সব্বং তং অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.

অতীতে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নে অপ্পটিহতং ঞাণং. সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি. সব্বং ৰচীকম্মং… সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি. যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং; নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং; নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি; অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৰিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মাফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপরিমং নাতিৰত্ততি, উপরিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৰত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো; এৰমেৰং বুদ্ধস্স ভগৰতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো. যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং, নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং; নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং ন পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি; অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা.

সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপটিবদ্ধা আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকারপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বেসং সত্তানং ভগৰা আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে পজানাতি. সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.

যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পরিৰত্তন্তি; এৰমেৰ সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি. যথা যে কেচি পক্খী অন্তমসো গরুল়ং ৰেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি; এৰমেৰ যেপি তে সারিপুত্তসমা পঞ্ঞায তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি; বুদ্ধঞাণং দেৰমনুস্সানং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্রাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপরপ্পৰাদা ৰালৰেধিরূপা ৰোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছন্তি গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. কথিতা ৰিসজ্জিতাৰ তে পঞ্হা ভগৰতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকারণা উপক্খিত্তকা চ. তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৰাৰ তত্থ অতিরোচতি, যদিদং পঞ্ঞাযাতি. এৰং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা? ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো [ওলোকেন্তো (সী.)] অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে অপ্পেকচ্চে নপরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকং অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তি অনুপলিত্তানি উদকেন; এৰমেৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে অপ্পেকচ্চে নপরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে. জানাতি ভগৰা – ‘‘অযং পুগ্গলো রাগচরিতো, অযং দোসচরিতো, অযং মোহচরিতো, অযং ৰিতক্কচরিতো, অযং সদ্ধাচরিতো, অযং ঞাণচরিতো’’তি. রাগচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স অসুভকথং কথেতি; দোসচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স মেত্তাভাৰনং আচিক্খতি; মোহচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স উদ্দেসে পরিপুচ্ছায কালেন ধম্মস্সৰনে কালেন ধম্মসাকচ্ছায গরুসংৰাসে নিৰেসেতি; ৰিতক্কচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স আনাপানস্সতিং আচিক্খতি; সদ্ধাচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স পসাদনীযং নিমিত্তং আচিক্খতি বুদ্ধসুবোধিং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং সীলানি চ অত্তনো; ঞাণচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স ৰিপস্সনানিমিত্তং আচিক্খতি অনিচ্চাকারং দুক্খাকারং অনত্তাকারং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূত’’ন্তি.

এৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি চক্খুমা.

কথং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমা? সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞাণং. ভগৰা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন উপেতো সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো.

‘‘ন তস্স অদিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি.

এৰং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি চক্খুমাতি – যথা দিস্সতি চক্খুমা.

সব্বং তমং ৰিনোদেত্ৰাতি সব্বং রাগতমং দোসতমং মোহতমং মানতমং দিট্ঠিতমং কিলেসতমং দুচ্চরিততমং অন্ধকরণং অচক্খুকরণং অঞ্ঞাণকরণং পঞ্ঞানিরোধিকং ৰিঘাতপক্খিকং অনিব্বানসংৰত্তনিকং নুদিত্ৰা পনুদিত্ৰা জহিত্ৰা পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তিং করিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – সব্বং তমং ৰিনোদেত্ৰা.

একোৰ রতিমজ্ঝগাতি. একোতি ভগৰা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হায পহানট্ঠেন একো, একন্তৰীতরাগোতি একো, একন্তৰীতদোসোতি একো, একন্তৰীতমোহোতি একো, একন্তনিক্কিলেসোতি একো, একাযনমগ্গং গতোতি একো, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

কথং ভগৰা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো? ভগৰা দহরোৰ সমানো সুসু কাল়কেসো ভদ্রেন [ভদ্দেন (স্যা.)] যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং রুদন্তানং ৰিলপন্তানং ঞাতিসঙ্ঘং পহায সব্বং ঘরাৰাসপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা পুত্তদারপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা ঞাতিপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা মিত্তামচ্চপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা সন্নিধিপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিত্ৰা অকিঞ্চনভাৰং উপগন্ত্ৰা একো চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – এৰং ভগৰা পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো.

কথং ভগৰা অদুতিযট্ঠেন একো? সো এৰং পব্বজিতো সমানো একো অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰতি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৰিজনৰাতানি মনুস্সরাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসারুপ্পানি. সো একো চরতি, একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো রহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – এৰং ভগৰা অদুতিযট্ঠেন একো.

কথং ভগৰা তণ্হায পহানট্ঠেন একো? সো এৰং একো অদুতিযো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে মহাপধানং পদহন্তো মারং সসেনং কণ্হং নমুচিং পমত্তবন্ধুং ৰিধমিত্ৰা তণ্হাজালিনিং ৰিসরিতং ৰিসত্তিকং পজহসি ৰিনোদেসি ব্যন্তিং অকাসি অনভাৰং গমেসি.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধানসংসরং;

ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং [ইত্থং ভাৰঞ্ঞথাভাৰং (ক.) ইতিৰু. ১৫, ১০৫], সংসারং নাতিৰত্ততি.

‘‘এতমাদীনৰং ঞত্ৰা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰং;

ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি.

এৰং ভগৰা তণ্হায পহানট্ঠেন একো.

কথং ভগৰা একন্তৰীতরাগোতি একো? রাগস্স পহীনত্তা একন্তৰীতরাগোতি একো, দোসস্স পহীনত্তা একন্তৰীতদোসোতি একো, মোহস্স পহীনত্তা একন্তৰীতমোহোতি একো, কিলেসানং পহীনত্তা একন্তনিক্কিলেসোতি একো.

কথং ভগৰা একাযনমগ্গং গতোতি একো? একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তরিংসু [অতরিংসু (স্যা.)] পুব্বে, তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি.

এৰং ভগৰা একাযনমগ্গং গতোতি একো.

কথং ভগৰা একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো? বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীমংসা ৰিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি. ভগৰা তেন বোধিঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি বুজ্ঝি; ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইমে আসৰা’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি বুজ্ঝি; ‘‘ইমে ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যা’’তি বুজ্ঝি… পহাতব্বাতি… ভাৰেতব্বাতি… সচ্ছিকাতব্বাতি বুজ্ঝি, ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি বুজ্ঝি.

অথ ৰা যং কিঞ্চি বুজ্ঝিতব্বং অনুবুজ্ঝিতব্বং পটিবুজ্ঝিতব্বং সম্বুজ্ঝিতব্বং অধিগন্তব্বং ফস্সিতব্বং সচ্ছিকাতব্বং, সব্বং তং তেন বোধিঞাণেন বুজ্ঝি অনুবুজ্ঝি পটিবুজ্ঝি সম্বুজ্ঝি সম্মাবুজ্ঝি অধিগচ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসি. এৰং ভগৰা একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

রতিমজ্ঝগাতি. রতিন্তি নেক্খম্মরতিং ৰিৰেকরতিং উপসমরতিং সম্বোধিরতিং অজ্ঝগা সমজ্ঝগা অধিগচ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসীতি – একোৰ রতিমজ্ঝগা.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –

‘‘সদেৰকস্স লোকস্স, যথা দিস্সতি চক্খুমা;

সব্বং তমং ৰিনোদেত্ৰা, একোৰ রতিমজ্ঝগা’’তি.

১৯২. তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং, অকুহং গণিমাগতং;

বহূনমিধ বদ্ধানং, অত্থি পঞ্হেন আগমং.

তং বুদ্ধং অসিতং তাদিন্তি. বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি [পত্তো (স্যা.)], বলেসু চ ৰসীভাৰং পাপুণি. বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৰিসৰিতায বুদ্ধো, খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিরুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৰীতরাগোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভত্তা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং মাতরা কতং ন পিতরা কতং, ন ভাতরা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং, ন দেৰতাহি কতং. ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং বুদ্ধোতি – তং বুদ্ধং. অসিতন্তি দ্ৰে নিস্সযা – তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ. কতমো তণ্হানিস্সযো? যাৰ তণ্হাসঙ্খাতেন সীমকতং ওধিকতং [পরিযাদিকতং (স্যা.)] পরিযন্তকতং পরিগ্গহিতং মমাযিতং – ইদং মম, এতং মম, এত্তকং মম, এত্তাৰতা মম, মম রূপা সদ্দা গন্ধা রসা ফোট্ঠব্বা, অত্থরণা পাৰুরণা দাসিদাসা অজেল়কা কুক্কুটসূকরা হত্থিগৰাস্সৰল়ৰা, খেত্তং ৰত্থুং হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণং, গামনিগমরাজধানিযো রট্ঠঞ্চ জনপদো চ কোসো চ কোট্ঠাগারঞ্চ, কেৰলম্পি মহাপথৰিং তণ্হাৰসেন মমাযতি, যাৰতা অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং – অযং তণ্হানিস্সযো.

কতমো দিট্ঠিনিস্সযো? ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি, দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি, দসৰত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারো দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযাসগ্গাহো ৰিপরীতগ্গাহো ৰিপল্লাসগ্গাহো মিচ্ছাগাহো ‘‘অযাথাৰকস্মিং যাথাৰক’’ন্তি গাহো যাৰতা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি – অযং দিট্ঠিনিস্সযো.

বুদ্ধস্স ভগৰতো তণ্হানিস্সযো পহীনো, দিট্ঠিনিস্সযো পটিনিস্সট্ঠো; তণ্হানিস্সযস্স পহীনত্তা দিট্ঠিনিস্সযস্স পটিনিস্সট্ঠত্তা ভগৰা চক্খুং অসিতো, সোতং… ঘানং… জিৰ্হং… কাযং… মনং অসিতো, রূপে… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৰাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৰরং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং… কামধাতুং… রূপধাতুং… অরূপধাতুং … কামভৰং… রূপভৰং… অরূপভৰং… সঞ্ঞাভৰং… অসঞ্ঞাভৰং… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰং… একৰোকারভৰং… চতুৰোকারভৰং… পঞ্চৰোকারভৰং… অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে অসিতো অনিস্সিতো অনল্লীনো অনুপগতো অনজ্ঝোসিতো অনধিমুত্তো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতীতি – তং বুদ্ধং অসিতং.

তাদিন্তি ভগৰা পঞ্চহাকারেহি তাদী – ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৰীতি তাদী, তিণ্ণাৰীতি তাদী, মুত্তাৰীতি তাদী, তংনিদ্দেসা তাদী.

কথং ভগৰা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? ভগৰা লাভেপি তাদী, অলাভেপি তাদী, যসেপি তাদী, অযসেপি তাদী, পসংসাযপি তাদী নিন্দাযপি তাদী, সুখেপি তাদী, দুক্খেপি তাদী; একচ্চে বাহং গন্ধেন লিম্পেয্যুং, একচ্চে বাহং ৰাসিযা তচ্ছেয্যুং, অমুকস্মিং নত্থি রাগো, অমুকস্মিং নত্থি পটিঘং, অনুনযপটিঘৰিপ্পহীনো উগ্ঘাতিনিগ্ঘাতিৰীতিৰত্তো অনুরোধৰিরোধং সমতিক্কন্তো. এৰং ভগৰা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী.

কথং ভগৰা চত্তাৰীতি তাদী? ভগৰতা [ভগৰতো (স্যা.)] রাগো চত্তো ৰন্তো মুত্তো পহীনো পটিনিস্সট্ঠো, দোসো…পে… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… ইস্সা… মচ্ছরিযং… মাযা… সাঠেয্যং… থম্ভো… সারম্ভো… মানো… অতিমানো… মদো… পমাদো… সব্বে কিলেসা… সব্বে দুচ্চরিতা… সব্বে দরথা… সব্বে পরিল়াহা… সব্বে সন্তাপা … সব্বাকুসলাভিসঙ্খারা চত্তা ৰন্তা মুত্তা পহীনা পটিনিস্সট্ঠা. এৰং ভগৰা চত্তাৰীতি তাদী.

কথং ভগৰা তিণ্ণাৰীতি তাদী? ভগৰা কামোঘং তিণ্ণো, ভৰোঘং তিণ্ণো, দিট্ঠোঘং তিণ্ণো, অৰিজ্জোঘং তিণ্ণো, সব্বং সংসারপথং তিণ্ণো উত্তিণ্ণো নিত্তিণ্ণো অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তো. সো ৰুট্ঠৰাসো চিণ্ণচরণো গতদ্ধো গতদিসো গতকোটিযো পালিতব্রহ্মচরিযো উত্তমদিট্ঠিপ্পত্তো ভাৰিতমগ্গো পহীনকিলেসো পটিৰিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিরোধো. দুক্খং তস্স পরিঞ্ঞাতং, সমুদযো পহীনো, মগ্গো ভাৰিতো, নিরোধো সচ্ছিকতো, অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাতং, পহাতব্বং পহীনং, ভাৰেতব্বং ভাৰিতং, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং. সো উক্খিত্তপল়িঘো [উক্খিত্তপলিঘো (স্যা. ক.) মহানি. ৬] সংকিণ্ণপরিক্খো অব্বূল়্হেসিকো নিরগ্গল়ো অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসঞ্ঞুত্তো পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনো ছল়ঙ্গসমন্নাগতো একারক্খো চতুরাপস্সেনো পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো সমৰযসট্ঠেসনো অনাৰিলসঙ্কপ্পো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো সুৰিমুত্তচিত্তো সুৰিমুত্তপঞ্ঞো কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপ্পত্তো. সো নেৰাচিনতি, নাপচিনতি; অপচিনিত্ৰা ঠিতো নেৰ পজহতি, ন উপাদিযতি; পজহিত্ৰা ঠিতো নেৰ সংসিব্বতি, ন উসিনেতি; ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো নেৰ ৰিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি; ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো, অসেখেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন ৰিমুত্তিক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, অসেখেন ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেন সমন্নাগতত্তা ঠিতো, সচ্চং সম্পটিপাদিযিত্ৰা ঠিতো, এজং সমতিক্কমিত্ৰা ঠিতো, কিলেসগ্গিং পরিযাদিযিত্ৰা ঠিতো, অপরিগমনতায ঠিতো, কটং সমাদায ঠিতো, মুত্তপটিসেৰনতায ঠিতো, মেত্তায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো, করুণায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো, মুদিতায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো, উপেক্খায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো, অচ্চন্তপারিসুদ্ধিযা ঠিতো, অতম্মযতায পারিসুদ্ধিযা ঠিতো, ৰিমুত্তত্তা ঠিতো, সন্তুসিতত্তা ঠিতো, খন্ধপরিযন্তে ঠিতো, ধাতুপরিযন্তে ঠিতো, আযতনপরিযন্তে ঠিতো, গতিপরিযন্তে ঠিতো, উপপত্তিপরিযন্তে ঠিতো, পটিসন্ধিপরিযন্তে ঠিতো, ভৰপরিযন্তে ঠিতো, সংসারপরিযন্তে ঠিতো, ৰট্টপরিযন্তে ঠিতো, অন্তিমে ভৰে ঠিতো, অন্তিমে সমুস্সযে ঠিতো, অন্তিমদেহধরো ভগৰা.

‘‘তস্সাযং পচ্ছিমকো ভৰো, চরিমোযং সমুস্সযো;

জাতিমরণসংসারো, নত্থি তস্স পুনব্ভৰো’’তি.

এৰং ভগৰা তিণ্ণাৰীতি তাদী.

কথং ভগৰা মুত্তাৰীতি তাদী? ভগৰতো রাগা চিত্তং মুত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তং, দোসা চিত্তং… মোহা চিত্তং… কোধা… উপনাহা… মক্খা… পল়াসা… ইস্সায… মচ্ছরিযা… মাযায… সাঠেয্যা… থম্ভা… সারম্ভা… মানা… অতিমানা… মদা… পমাদা… সব্বকিলেসেহি… সব্বদুচ্চরিতেহি… সব্বদরথেহি… সব্বপরিল়াহেহি… সব্বসন্তাপেহি… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারেহি চিত্তং মুত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তং. এৰং ভগৰা মুত্তাৰীতি তাদী.

কথং ভগৰা তংনিদ্দেসা তাদী? ভগৰা সীলে সতি সীলৰাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সদ্ধায সতি সদ্ধোতি তংনিদ্দেসা তাদী, ৰীরিযে সতি ৰীরিযৰাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সতিযা সতি সতিমাতি তংনিদ্দেসা তাদী, সমাধিস্মিং সতি সমাহিতোতি তংনিদ্দেসা তাদী, পঞ্ঞায সতি পঞ্ঞৰাতি তংনিদ্দেসা তাদী, ৰিজ্জায সতি তেৰিজ্জোতি তংনিদ্দেসা তাদী, অভিঞ্ঞায সতি ছল়ভিঞ্ঞোতি তংনিদ্দেসা তাদী, দসবলে সতি দসবলোতি তংনিদ্দেসা তাদী. এৰং ভগৰা তংনিদ্দেসা তাদীতি – তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং.

অকুহং গণিমাগতন্তি. অকুহোতি তীণি কুহনৰত্থূনি – পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু, ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থু, সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু.

কতমং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধ গহপতিকা ভিক্খুং নিমন্তেন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি. সো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অত্থিকো [অতিত্তিকো (সী.), ইত্থিকো (স্যা.), পুরাভেদসুত্তনিদ্দেসে পাঠনানত্তং নত্থি] চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং ভিয্যোকম্যতং উপাদায চীৰরং পচ্চক্খাতি, পিণ্ডপাতং পচ্চক্খাতি, সেনাসনং পচ্চক্খাতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পচ্চক্খাতি. সো এৰমাহ – ‘‘কিং সমণস্স মহগ্ঘেন চীৰরেন! এতং সারুপ্পং, যং সমণো সুসানা ৰা সঙ্কারকূটা ৰা পাপণিকা ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা সঙ্ঘাটিং করিত্ৰা ধারেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন পিণ্ডপাতেন! এতং সারুপ্পং, যং সমণো উঞ্ছাচরিযায পিণ্ডিযালোপেন জীৰিতং কপ্পেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন সেনাসনেন! এতং সারুপ্পং, যং সমণো রুক্খমূলিকো ৰা অস্স সোসানিকো ৰা অব্ভোকাসিকো ৰা. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন! এতং সারুপ্পং, যং সমণো পূতিমুত্তেন হরিতকীখণ্ডেন ওসধং করেয্যা’’তি তদুপাদায লূখং চীৰরং ধারেতি, লূখং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জতি, লূখং সেনাসনং পটিসেৰতি, লূখং গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পটিসেৰতি. তমেনং গহপতিকা এৰং জানন্তি – ‘‘অযং সমণো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো ধুতৰাদো’’তি ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি. সো এৰমাহ – ‘‘তিণ্ণং সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি, সদ্ধায সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি, দেয্যধম্মস্স সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি, দক্খিণেয্যানং সম্মুখীভাৰা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতি. তুম্হাকঞ্চেৰাযং সদ্ধা অত্থি, দেয্যধম্মো চ সংৰিজ্জতি, অহঞ্চ পটিগ্গাহকো. সচে অহং ন পটিগ্গহেস্সামি, এৰং তুম্হে পুঞ্ঞেন পরিবাহিরা [পটিবাহিরা (ক.)] ভৰিস্সথ, ন ময্হং ইমিনা অত্থো, অপি চ তুম্হাকংযেৰ অনুকম্পায পটিগ্গণ্হামী’’তি. তদুপাদায বহুম্পি চীৰরং পটিগ্গণ্হাতি [পটিগণ্হতি (সী.)], বহুম্পি পিণ্ডপাতং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি সেনাসনং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পটিগ্গণ্হাতি. যা এৰরূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু.

কতমং ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযো, ‘‘এৰং মং জনো সম্ভাৰেস্সতী’’তি গমনং সণ্ঠপেতি, ঠানং সণ্ঠপেতি, নিসজ্জং সণ্ঠপেতি, সযনং সণ্ঠপেতি, পণিধায গচ্ছতি, পণিধায তিট্ঠতি, পণিধায নিসীদতি, পণিধায সেয্যং কপ্পেতি, সমাহিতো ৰিয গচ্ছতি, সমাহিতো ৰিয তিট্ঠতি, সমাহিতো ৰিয নিসীদতি, সমাহিতো ৰিয সেয্যং কপ্পেতি, আপাথকজ্ঝাযীৰ হোতি. যা এৰরূপা ইরিযাপথস্স আঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থু.

কতমং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযো ‘‘এৰং মং জনো সম্ভাৰেস্সতী’’তি, অরিযধম্মসন্নিস্সিতং ৰাচং ভাসতি. ‘‘যো এৰরূপং চীৰরং ধারেতি সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৰরূপং পত্তং ধারেতি… লোহথালকং ধারেতি… ধম্মকরণং [ধম্মকরকং (সী. স্যা.) অভিধানপ্পদীপিকাভিনৰনিস্সযং ওলোকেতব্বং] ধারেতি… পরিস্সাৰনং ধারেতি… কুঞ্চিকং ধারেতি… উপাহনং ধারেতি… কাযবন্ধনং ধারেতি… আযোগং ধারেতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৰরূপো উপজ্ঝাযো সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যস্স এৰরূপো আচরিযো… এৰরূপা সমানুপজ্ঝাযকা… সমানাচরিযকা… মিত্তা… সন্দিট্ঠা… সম্ভত্তা… সহাযা, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৰরূপে ৰিহারে ৰসতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি; ‘‘যো এৰরূপে অড্ঢযোগে ৰসতি… পাসাদে ৰসতি… হম্মিযে ৰসতি… গুহাযং ৰসতি… লেণে ৰসতি… কুটিযা ৰসতি… কূটাগারে ৰসতি… অট্টে ৰসতি … মাল়ে ৰসতি… উদ্দণ্ডে ৰসতি… উপট্ঠানসালাযং ৰসতি… মণ্ডপে ৰসতি… রুক্খমূলে ৰসতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তি ভণতি.

অথ ৰা কোরজিককোরজিকো, ভাকুটিকভাকুটিকো, কুহককুহকো, লপকলপকো, মুখসম্ভাৰিতো ‘‘অযং সমণো ইমাসং এৰরূপানং ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী’’তি. তাদিসং গম্ভীরং গূল়্হং নিপুণং পটিচ্ছন্নং লোকুত্তরং সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তং কথং কথেতি. যা এৰরূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থু. বুদ্ধস্স ভগৰতো ইমানি তীণি কুহনৰত্থূনি পহীনানি সমুচ্ছিন্নানি ৰূপসন্তানি পটিপস্সদ্ধানি অভব্বুপ্পত্তিকানি ঞাণগ্গিনা দড্ঢানি. তস্মা বুদ্ধো অকুহোতি – অকুহং.

গণিমাগতন্তি. গণীতি গণী ভগৰা. গণাচরিযোতি গণী, গণস্স সত্থাতি গণী, গণং পরিহরতীতি গণী, গণং ওৰদতীতি গণী, গণং অনুসাসতীতি গণী, ৰিসারদো গণং উপসঙ্কমতীতি গণী, গণস্স সুস্সূসতি সোতং ওদহতি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেতীতি গণী, গণং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতীতি গণী, ভিক্খুগণস্স গণী, ভিক্খুনীগণস্স গণী, উপাসকগণস্স গণী, উপাসিকাগণস্স গণী, রাজগণস্স গণী, খত্তিযগণস্স গণী, ব্রাহ্মণগণস্স গণী, ৰেস্সগণস্স গণী, সুদ্দগণস্স গণী, ব্রহ্মগণস্স গণী, দেৰগণস্স গণী, সঙ্ঘিং [সংঘগণস্স গণী (সী.)] গণিং গণাচরিযং. আগতন্তি উপগতং সমুপগতং সমুপপন্নং [সম্পত্তং (বহূসু)] সঙ্কস্সনগরন্তি – অকুহং গণিমাগতং.

বহূনমিধ বদ্ধানন্তি. বহূনং খত্তিযানং ব্রাহ্মণানং ৰেস্সানং সুদ্দানং গহট্ঠানং পব্বজিতানং দেৰানং মনুস্সানং. বদ্ধানন্তি বদ্ধানং বদ্ধচরানং পরিচারকানং সিস্সানন্তি – বহূনমিধ বদ্ধানং.

অত্থি পঞ্হেন আগমন্তি. পঞ্হেন অত্থিকো আগতোম্হি [অত্থিকাম্হ আগতা (সী. ক.) এৰমীদিসেসু দ্ৰীসু পদেসুপি বহুৰচনেন], পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো আগতোম্হি, পঞ্হং সোতুকামো আগতোম্হীতি. এৰম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং. অথ ৰা পঞ্হত্থিকানং পঞ্হং পুচ্ছিতুকামানং পঞ্হং সোতুকামানং আগমনং অভিক্কমনং উপসঙ্কমনং পযিরুপাসনং [পযিরুপাসনা (স্যা. ক.)] সিযা অত্থীতি. এৰম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং. অথ ৰা পঞ্হাগমো তুয্হং অত্থি, ত্ৰম্পি পহু [ইমানি তীণি পদানি নত্থি স্যা. পোত্থকে], ত্ৰমসি অলমত্থো মযা পুচ্ছিতং কথেতুং ৰিসজ্জেতুং ‘‘ৰহস্সেতং ভার’’ন্তি. এৰম্পি অত্থি পঞ্হেন আগমং.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –

‘‘তং বুদ্ধং অসিতং তাদিং, অকুহং গণিমাগতং;

বহূনমিধ বদ্ধানং, অত্থি পঞ্হেন আগম’’ন্তি.

১৯৩. ভিক্খুনো ৰিজিগুচ্ছতো, ভজতো রিত্তমাসনং;

রুক্খমূলং সুসানং ৰা, পব্বতানং গুহাসু ৰা.

ভিক্খুনো ৰিজিগুচ্ছতোতি. ভিক্খুনোতি পুথুজ্জনকল্যাণস্স ৰা ভিক্খুনো সেক্খস্স ৰা ভিক্খুনো. ৰিজিগুচ্ছতোতি জাতিযা ৰিজিগুচ্ছতো, জরায… ব্যাধিনা… মরণেন… সোকেহি… পরিদেৰেহি… দুক্খেহি… দোমনস্সেহি… উপাযাসেহি ৰিজিগুচ্ছতো, নেরযিকেন দুক্খেন… তিরচ্ছানযোনিকেন দুক্খেন… পেত্তিৰিসযিকেন দুক্খেন… মানুসিকেন [মানুসকেন (সী. স্যা.) মহানি. ১৭১] দুক্খেন… গব্ভোক্কন্তিমূলকেন দুক্খেন… গব্ভট্ঠিতিমূলকেন দুক্খেন… গব্ভৰুট্ঠানমূলকেন দুক্খেন… জাতস্সূপনিবন্ধকেন দুক্খেন… জাতস্স পরাধেয্যকেন দুক্খেন… অত্তূপক্কমেন দুক্খেন… পরূপক্কমেন দুক্খেন… দুক্খদুক্খেন… সঙ্খারদুক্খেন … ৰিপরিণামদুক্খেন… চক্খুরোগেন দুক্খেন… সোতরোগেন দুক্খেন… ঘানরোগেন দুক্খেন… জিৰ্হারোগেন দুক্খেন… কাযরোগেন দুক্খেন… সীসরোগেন দুক্খেন… কণ্ণরোগেন দুক্খেন… মুখরোগেন দুক্খেন… দন্তরোগেন দুক্খেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… ডাহেন… জরেন… কুচ্ছিরোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায… ৰিসূচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমারেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা… কচ্ছুযা… রখসায… ৰিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিল়কায… ভগন্দলেন… পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৰাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপরিণামজেন আবাধেন… ৰিসমপরিহারজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন… কম্মৰিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায… উচ্চারেন … পস্সাৰেন… ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেন দুক্খেন… মাতুমরণেন দুক্খেন… পিতুমরণেন দুক্খেন… ভাতুমরণেন… ভগিনিমরণেন… পুত্তমরণেন … ধীতুমরণেন… ঞাতিব্যসনেন… ভোগব্যসনেন… রোগব্যসনেন… সীলব্যসনেন… দিট্ঠিব্যসনেন দুক্খেন ৰিজিগুচ্ছতো অট্টীযতো হরাযতো জিগুচ্ছতোতি – ভিক্খুনো ৰিজিগুচ্ছতো.

ভজতো রিত্তমাসনন্তি. আসনং ৰুচ্চতি যত্থ নিসীদতি – মঞ্চো পীঠং ভিসি তট্টিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থারো পণ্ণসন্থারো পলালসন্থারো [পলাসসন্থারো (সী. স্যা.)]. তং আসনং অসপ্পাযরূপদস্সনেন রিত্তং ৰিৰিত্তং পৰিৰিত্তং, অসপ্পাযসদ্দস্সৰনেন রিত্তং ৰিৰিত্তং পৰিৰিত্তং, অসপ্পাযেহি পঞ্চহি কামগুণেহি রিত্তং ৰিৰিত্তং পৰিৰিত্তং. তং পৰিৰিত্তং আসনং ভজতো সম্ভজতো সেৰতো নিসেৰতো সংসেৰতো পটিসেৰতোতি – ভজতো রিত্তমাসনং.

রুক্খমূলং সুসানং ৰাতি. রুক্খমূলংযেৰ রুক্খমূলং, সুসানংযেৰ সুসানন্তি – রুক্খমূলং সুসানং ৰা. পব্বতানং গুহাসু ৰাতি. পব্বতাযেৰ পব্বতা, কন্দরাযেৰ কন্দরা, গিরিগুহাযেৰ গিরিগুহা. পব্বতন্তরিকাযো ৰুচ্চন্তি পব্বতপব্ভারাতি – পব্বতানং গুহাসু ৰা.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –

‘‘ভিক্খুনো ৰিজিগুচ্ছতো, ভজতো রিত্তমাসনং;

রুক্খমূলং সুসানং ৰা, পব্বতানং গুহাসু ৰা’’তি.

১৯৪. উচ্চাৰচেসু সযনেসু, কিৰন্তো [গীৰন্তো (স্যা.) মোগ্গল্লানব্যাকরণং ওলোকেতব্বং] তত্থ ভেরৰা;

যে হি ভিক্খু ন ৰেধেয্য, নিগ্ঘোসে সযনাসনে.

উচ্চাৰচেসু সযনেসূতি. উচ্চাৰচেসূতি উচ্চাৰচেসু হীনপ্পণীতেসু ছেকপাপকেসু. সযনং ৰুচ্চতি সেনাসনং ৰিহারো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহাতি – উচ্চাৰচেসু সযনেসু. কিৰন্তো তত্থ ভেরৰাতি. কিৰন্তোতি কিৰন্তো [কুৰন্তো (সী.), গীৰন্তো (স্যা.)] কূজন্তো নদন্তো সদ্দং করোন্তো. অথ ৰা কিৰন্তোতি কতি কিত্তকা কীৰতকা কীৰবহুকা তে. ভেরৰাতি সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তরচ্ছা কোকা মহিংসা হত্থী অহি ৰিচ্ছিকা সতপদী, চোরা ৰা অস্সু মানৰা ৰা কতকম্মা ৰা অকতকম্মা ৰাতি – কিৰন্তো তত্থ ভেরৰা.

যে হি ভিক্খু ন ৰেধেয্যাতি. যে হীতি যে হি ভেরৰে পস্সিত্ৰা ৰা সুণিত্ৰা ৰা ন ৰেধেয্য নপ্পৰেধেয্য ন সম্পৰেধেয্য ন তসেয্য ন উত্তসেয্য ন পরিত্তসেয্য ন ভাযেয্য ন সন্তাসং আপজ্জেয্য, অভীরূ অস্স অচ্ছম্ভী অনুত্রাসী অপলাযী, পহীনভযভেরৰো ৰিগতলোমহংসো ৰিহরেয্যাতি – যে হি ভিক্খু ন ৰেধেয্য.

নিগ্ঘোসে সযনাসনেতি. অপ্পসদ্দে অপ্পনিগ্ঘোসে ৰিজনৰাতে মনুস্সরাহস্সেয্যকে পটিসল্লানসারুপ্পে সেনাসনেতি – নিগ্ঘোসে সযনাসনে.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –

‘‘উচ্চাৰচেসু সযনেসু, কিৰন্তো তত্থ ভেরৰা;

যে হি ভিক্খু ন ৰেধেয্য, নিগ্ঘোসে সযনাসনে’’তি.

১৯৫. কতি পরিস্সযা লোকে, গচ্ছতো অগতং দিসং;

যে ভিক্খু অভিসম্ভৰে, পন্তম্হি সযনাসনে.

কতি পরিস্সযা লোকেতি. কতীতি কতি কিত্তকা কীৰতকা কীৰবহুকা. পরিস্সযাতি দ্ৰে পরিস্সযা – পাকটপরিস্সযা চ পটিচ্ছন্নপরিস্সযা চ. কতমে পাকটপরিস্সযা? সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তরচ্ছা কোকা মহিংসা হত্থী অহি ৰিচ্ছিকা সতপদী, চোরা ৰা অস্সু মানৰা ৰা কতকম্মা ৰা অকতকম্মা ৰা, চক্খুরোগো সোতরোগো ঘানরোগো জিৰ্হারোগো কাযরোগো সীসরোগো কণ্ণরোগো মুখরোগো দন্তরোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো জরো কুচ্ছিরোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৰিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমারো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু রখসা ৰিতচ্ছিকা লোহিতং পিত্তং মধুমেহো অংসা পিল়কা ভগন্দলা, পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা…পে… সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চারো পস্সাৰো ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সা – ইমে ৰুচ্চন্তি পাকটপরিস্সযা.

কতমে পটিচ্ছন্নপরিস্সযা? কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং কামচ্ছন্দনীৰরণং ব্যাপাদনীৰরণং থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং রাগো দোসো মোহো কোধো উপনাহো মক্খো পল়াসো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সারম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদো, সব্বে কিলেসা সব্বে দুচ্চরিতা সব্বে দরথা সব্বে পরিল়াহা সব্বে সন্তাপা সব্বাকুসলাভিসঙ্খারা – ইমে ৰুচ্চন্তি পটিচ্ছন্নপরিস্সযা.

পরিস্সযাতি কেনট্ঠেন পরিস্সযা? পরিসহন্তীতি পরিস্সযা, পরিহানায সংৰত্তন্তীতি পরিস্সযা, তত্রাসযাতি পরিস্সযা.

কথং পরিসহন্তীতি পরিস্সযা? তে পরিস্সযা তং পুগ্গলং সহন্তি পরিসহন্তি অভিভৰন্তি অজ্ঝোত্থরন্তি পরিযাদিযন্তি মদ্দন্তি. এৰং পরিসহন্তীতি – পরিস্সযা.

কথং পরিহানায সংৰত্তন্তীতি পরিস্সযা? তে পরিস্সযা কুসলানং ধম্মানং অন্তরাযায পরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমেসং কুসলানং ধম্মানং? সম্মাপটিপদায অনুলোমপটিপদায অপচ্চনীকপটিপদায অৰিরুদ্ধপটিপদায অন্ৰত্থপটিপদায ধম্মানুধম্মপটিপদায সীলেসু পরিপূরকারিতায ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায জাগরিযানুযোগস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনানুযোগস্স চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স ভাৰনানুযোগস্স – ইমেসং কুসলানং ধম্মানং অন্তরাযায পরিহানায সংৰত্তন্তি. এৰং পরিহানায সংৰত্তন্তীতি – পরিস্সযা.

কথং তত্রাসযাতি পরিস্সযা? তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৰসন্নিস্সযা. যথা বিলে বিলাসযা পাণা সযন্তি, দকে দকাসযা পাণা সযন্তি, ৰনে ৰনাসযা পাণা সযন্তি, রুক্খে রুক্খাসযা পাণা সযন্তি; এৰমেৰ তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৰসন্নিস্সযাতি. এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সান্তেৰাসিকো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সান্তেৰাসিকো সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সরসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৰসন্তি অন্ৰাস্সৰন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৰাসিকোতি ৰুচ্চতি. তে নং সমুদাচরন্তি, সমুদাচরন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচরিযকোতি ৰুচ্চতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সরসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৰসন্তি অন্ৰাস্সৰন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৰাসিকোতি ৰুচ্চতি. তে নং সমুদাচরন্তি, সমুদাচরন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচরিযকোতি ৰুচ্চতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সান্তেৰাসিকো সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতী’’তি. এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অন্তরামলা অন্তরাঅমিত্তা অন্তরাসপত্তা অন্তরাৰধকা অন্তরাপচ্চত্থিকা. কতমে তযো? লোভো, ভিক্খৰে, অন্তরামলো অন্তরাঅমিত্তো অন্তরাসপত্তো অন্তরাৰধকো অন্তরাপচ্চত্থিকো, দোসো, ভিক্খৰে…পে… মোহো, ভিক্খৰে, অন্তরামলো অন্তরাঅমিত্তো অন্তরাসপত্তো অন্তরাৰধকো অন্তরাপচ্চত্থিকো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অন্তরামলা অন্তরাঅমিত্তা অন্তরাসপত্তা অন্তরাৰধকা অন্তরাপচ্চত্থিকা’’.

‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (স্যা. ক.) মহানি. ১৫৬; ইতিৰু. ৮৮] তদা হোতি, যং লোভো সহতে নরং.

‘‘অনত্থজননো দোসো, দোসো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.

‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং দোসো সহতে নরং.

‘‘অনত্থজননো মোহো, মোহো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.

‘‘মূল়্হো অত্থং ন জানাতি, মূল়্হো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নর’’ন্তি.

এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘তযো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায. কতমে তযো? লোভো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায; দোসো খো, মহারাজ…পে… মোহো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায. ইমে খো, মহারাজ, তযো পুরিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারাযা’’তি.

‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুরিসং পাপচেতসং;

হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসারংৰ সম্ফল’’ন্তি.

এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘রাগো চ দোসো চ ইতোনিদানা, অরতী রতী লোমহংসো ইতোজা;

ইতো সমুট্ঠায মনোৰিতক্কা, কুমারকা ধঙ্কমিৰোস্সজন্তী’’তি.

এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা. লোকেতি মনুস্সলোকেতি – কতি পরিস্সযা লোকে.

গচ্ছতো অগতং দিসন্তি. অগতা দিসা ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অগতপুব্বা সা দিসা ন সা দিসা গতপুব্বা ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা.

‘‘সমতিত্তিকং অনৰসেসং, তেলপত্তং যথা পরিহরেয্য;

এৰং সচিত্তমনুরক্খে, পত্থযানো [পত্থযমানো (স্যা.)] দিসং অগতপুব্বং’’.

অগতপুব্বং দিসং ৰজতো গচ্ছতো অভিক্কমতোতি – গচ্ছতো অগতং দিসং.

যে ভিক্খু অভিসম্ভৰেতি. যেতি যে পরিস্সযে অভিসম্ভৰেয্য অভিভৰেয্য অজ্ঝোত্থরেয্য পরিযাদিযেয্য মদ্দেয্যাতি – যে ভিক্খু অভিসম্ভৰে.

পন্তম্হি সযনাসনেতি. অন্তে পন্তে পরিযন্তে সেলন্তে ৰা ৰনন্তে ৰা নদন্তে ৰা উদকন্তে ৰা যত্থ ন কসীযতি ন ৰপীযতি, জনন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারে সেনাসনেতি – পন্তম্হি সযনাসনে.

তেনাহ থেরো সারিপুত্তো –