১৩. মহাৰিযূহসুত্তনিদ্দেসো
অথ মহাৰিযূহসুত্তনিদ্দেসং ৰক্খতি –
১৩০. যে কেচিমে দিট্ঠিপরিব্বসানা, ইদমেৰ সচ্চন্তি চ ৰাদযন্তি [সচ্চন্তি পৰাদযন্তি (স্যা.)] ;
সব্বেৰ তে নিন্দমন্ৰানযন্তি, অথো পসংসম্পি লভন্তি তত্থ.
যে কেচিমে দিট্ঠিপরিব্বসানাতি. যে কেচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যে কেচীতি. দিট্ঠিপরিব্বসানাতি. সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা দিট্ঠিগতিকা; তে দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতানং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরং দিট্ঠিগতং গহেত্ৰা উগ্গহেত্ৰা গণ্হিত্ৰা পরামসিত্ৰা অভিনিৰিসিত্ৰা সকায সকায দিট্ঠিযা ৰসন্তি সংৰসন্তি আৰসন্তি পরিৰসন্তি. যথা অগারিকা ৰা ঘরেসু ৰসন্তি, সাপত্তিকা ৰা আপত্তীসু ৰসন্তি, সকিলেসা ৰা কিলেসেসু ৰসন্তি; এৰমেৰ সন্তেকে…পে… পরিৰসন্তীতি – যে কেচিমে দিট্ঠিপরিব্বসানা.
ইদমেৰ সচ্চন্তি চ ৰাদযন্তীতি. ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তি. ‘‘অসস্সতো লোকো…পে… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তীতি – ইদমেৰ সচ্চন্তি চ ৰাদযন্তি.
সব্বেৰ তে নিন্দমন্ৰানযন্তীতি. সব্বেৰ তে সমণব্রাহ্মণা নিন্দমেৰ অন্ৰেন্তি, গরহমেৰ অন্ৰেন্তি, অকিত্তিমেৰ অন্ৰেন্তি; সব্বে নিন্দিতাযেৰ হোন্তি, গরহিতাযেৰ হোন্তি, অকিত্তিতাযেৰ হোন্তীতি – সব্বেৰ তে নিন্দমন্ৰানযন্তি.
অথো পসংসম্পি লভন্তি তত্থাতি. তত্থ সকায দিট্ঠিযা সকায খন্তিযা সকায রুচিযা সকায লদ্ধিযা পসংসং থোমনং কিত্তিং ৰণ্ণহারিকং লভন্তি পটিলভন্তি উপগচ্ছন্তি ৰিন্দন্তীতি – অথো পসংসম্পি লভন্তি তত্থ.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘যে কেচিমে দিট্ঠিপরিব্বসানা, ইদমেৰ সচ্চন্তি চ ৰাদযন্তি;
সব্বেৰ তে নিন্দমন্ৰানযন্তি, অথো পসংসম্পি লভন্তি তত্থা’’তি.
১৩১. অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমায, দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানি ব্রূমি;
এতম্পি দিস্ৰা ন ৰিৰাদযেথ, খেমাভিপস্সং অৰিৰাদভূমিং.
অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমাযাতি. অপ্পঞ্হি এতন্তি অপ্পকং এতং, ওমকং এতং, থোককং এতং, লামকং এতং, ছতুক্কং এতং, পরিত্তকং এতন্তি – অপ্পঞ্হি এতং. ন অলং সমাযাতি নালং রাগস্স সমায, দোসস্স সমায, মোহস্স সমায, কোধস্স… উপনাহস্স… মক্খস্স… পল়াসস্স… ইস্সায… মচ্ছরিযস্স… মাযায… সাঠেয্যস্স… থম্ভস্স… সারম্ভস্স… মানস্স… অতিমানস্স… মদস্স… পমাদস্স… সব্বকিলেসানং… সব্বদুচ্চরিতানং… সব্বদরথানং … সব্বপরিল়াহানং… সব্বসন্তাপানং… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারানং সমায উপসমায ৰূপসমায নিব্বানায পটিনিস্সগ্গায পটিপস্সদ্ধিযাতি – অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমায.
দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানি ব্রূমীতি. দিট্ঠিকলহস্স দিট্ঠিভণ্ডনস্স দিট্ঠিৰিগ্গহস্স দিট্ঠিৰিৰাদস্স দিট্ঠিমেধগস্স দ্ৰে ফলানি হোন্তি – জযপরাজযো হোতি, লাভালাভো হোতি, যসাযসো হোতি, নিন্দাপসংসো হোতি, সুখদুক্খং হোতি, সোমনস্সদোমনস্সং হোতি, ইট্ঠানিট্ঠং হোতি, অনুনযপটিঘং হোতি, উগ্ঘাতিনিগ্ঘাতি হোতি, অনুরোধৰিরোধো হোতি. অথ ৰা তং কম্মং নিরযসংৰত্তনিকং, তিরচ্ছানযোনিসংৰত্তনিকং, পেত্তিৰিসযসংৰত্তনিকন্তি ব্রূমি আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি পকাসেমীতি – দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানি ব্রূমি.
এতম্পি দিস্ৰা ন ৰিৰাদযেথাতি. এতম্পি দিস্ৰাতি এতং আদীনৰং দিস্ৰা পস্সিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা দিট্ঠিকলহেসু দিট্ঠিভণ্ডনেসু দিট্ঠিৰিগ্গহেসু দিট্ঠিৰিৰাদেসু দিট্ঠিমেধগেসূতি – এতম্পি দিস্ৰা. ন ৰিৰাদযেথাতি ন কলহং করেয্য, ন ভণ্ডনং করেয্য, ন ৰিগ্গহং করেয্য, ন ৰিৰাদং করেয্য, ন মেধগং করেয্য, কলহং ভণ্ডনং ৰিগ্গহং ৰিৰাদং মেধগং পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তিং করেয্য অনভাৰং গমেয্য, কলহা ভণ্ডনা ৰিগ্গহা ৰিৰাদা মেধগা আরতো অস্স ৰিরতো পটিৰিরতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরেয্যাতি – এতম্পি দিস্ৰা ন ৰিৰাদযেথ.
খেমাভিপস্সং অৰিৰাদভূমিন্তি. অৰিৰাদভূমিং ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. এতং অৰিৰাদভূমিং খেমতো তাণতো লেণতো সরণতো অভযতো অচ্চুততো অমততো নিব্বানতো পস্সন্তো দক্খন্তো ওলোকেন্তো নিজ্ঝাযন্তো উপপরিক্খন্তোতি – খেমাভিপস্সং অৰিৰাদভূমিং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমায, দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানি ব্রূমি;
এতম্পি দিস্ৰা ন ৰিৰাদযেথ, খেমাভিপস্সং অৰিৰাদভূমি’’ন্তি.
১৩২. যা কাচিমা সম্মুতিযো পুথুজ্জা, সব্বাৰ এতা ন উপেতি ৰিদ্ৰা;
অনূপযো সো উপযং কিমেয্য, দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানো.
যা কাচিমা সম্মুতিযো পুথুজ্জাতি. যা কাচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যা কাচীতি. সম্মুতিযোতি. সম্মুতিযো ৰুচ্চন্তি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি দিট্ঠিসম্মুতিযো. পুথুজ্জাতি পুথুজ্জনেহি জনিতা সম্মুতিযোতি পুথুজ্জা, পুথু নানাজনেহি জনিতা ৰা সম্মুতিযোতি পুথুজ্জাতি – যা কাচিমা সম্মুতিযো পুথুজ্জা.
সব্বাৰ এতা ন উপেতি ৰিদ্ৰাতি. ৰিদ্ৰা ৰিজ্জাগতো ঞাণী ৰিভাৰী মেধাৰী. সব্বাৰ এতা দিট্ঠিসম্মুতিযো নেতি ন উপেতি ন উপগচ্ছতি ন গণ্হাতি ন পরামসতি নাভিনিৰিসতীতি – সব্বাৰ এতা ন উপেতি ৰিদ্ৰা.
অনূপযো সো উপযং কিমেয্যাতি. উপযোতি দ্ৰে উপযা – তণ্হূপযো চ দিট্ঠূপযো চ…পে… অযং তণ্হূপযো…পে… অযং দিট্ঠূপযো. তস্স তণ্হূপযো পহীনো, দিট্ঠূপযো পটিনিস্সট্ঠো; তণ্হূপযস্স পহীনত্তা, দিট্ঠূপযস্স পটিনিস্সট্ঠত্তা অনূপযো পুগ্গলো কিং রূপং উপেয্য উপগচ্ছেয্য গণ্হেয্য পরামসেয্য অভিনিৰিসেয্য অত্তা মেতি. কিং ৰেদনং… কিং সঞ্ঞং… কিং সঙ্খারে… কিং ৰিঞ্ঞাণং… কিং গতিং… কিং উপপত্তিং… কিং পটিসন্ধিং… কিং ভৰং … কিং সংসারং… কিং ৰট্টং উপেয্য উপগচ্ছেয্য গণ্হেয্য পরামসেয্য অভিনিৰেসেয্যাতি – অনূপযো সো উপযং কিমেয্য.
দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানোতি. দিট্ঠে ৰা দিট্ঠসুদ্ধিযা ৰা সুতে ৰা সুতসুদ্ধিযা ৰা মুতে ৰা মুতসুদ্ধিযা ৰা খন্তিং অকুব্বমানো ছন্দং অকুব্বমানো পেমং অকুব্বমানো রাগং অকুব্বমানো অজনযমানো অসঞ্জনযমানো অনিব্বত্তযমানো অনভিনিব্বত্তযমানোতি – দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানো.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘যা কাচিমা সম্মুতিযো পুথুজ্জা, সব্বাৰ এতা ন উপেতি ৰিদ্ৰা;
অনূপযো সো উপযং কিমেয্য, দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানো’’তি.
১৩৩. সীলুত্তমা সঞ্ঞমেনাহু সুদ্ধিং, ৰতং সমাদায উপট্ঠিতাসে;
ইধেৰ সিক্খেম অথস্স সুদ্ধিং, ভৰূপনীতা কুসলাৰদানা.
সীলুত্তমা সঞ্ঞমেনাহু সুদ্ধিন্তি. সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা সীলুত্তমৰাদা; তে সীলমত্তেন সঞ্ঞমমত্তেন সংৰরমত্তেন অৰীতিক্কমমত্তেন সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিৰিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিৰিমুত্তিং আহু [আহংসু (সী. ক.)] ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তি.
সমণমুণ্ডিকাপুত্তো এৰমাহ – ‘‘চতূহি খো অহং, গহপতি, ধম্মেহি সমন্নাগতং পুরিসপুগ্গলং পঞ্ঞপেমি সম্পন্নকুসলং পরমকুসলং উত্তমপত্তিপত্তং সমণং অযোজ্ঝং. কতমেহি চতূহি? ইধ, গহপতি, ন কাযেন পাপকম্মং করোতি, ন পাপিকং [পাপকং (সী.)] ৰাচং ভাসতি, ন পাপকং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি, ন পাপকং আজীৰং আজীৰতি. ইমেহি খো অহং, গহপতি, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং পুরিসপুগ্গলং পঞ্ঞপেমি সম্পন্নকুসলং পরমকুসলং উত্তমপত্তিপত্তং সমণং অযোজ্ঝং; এৰমেৰ সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা সীলুত্তমৰাদা; তে সীলমত্তেন সঞ্ঞমমত্তেন সংৰরমত্তেন অৰীতিক্কমমত্তেন সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং আহু ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তী’’তি – সীলুত্তমা সঞ্ঞমেনাহু সুদ্ধিং.
ৰতং সমাদায উপট্ঠিতাসেতি. ৰতন্তি হত্থিৰতং ৰা অস্সৰতং ৰা গোৰতং ৰা কুক্কুরৰতং ৰা কাকৰতং ৰা ৰাসুদেৰৰতং ৰা বলদেৰৰতং ৰা পুণ্ণভদ্দৰতং ৰা মণিভদ্দৰতং ৰা অগ্গিৰতং ৰা নাগৰতং ৰা সুপণ্ণৰতং ৰা যক্খৰতং ৰা অসুরৰতং ৰা গন্ধব্বৰতং ৰা মহারাজৰতং ৰা চন্দৰতং ৰা সূরিযৰতং ৰা ইন্দৰতং ৰা ব্রহ্মৰতং ৰা দেৰৰতং ৰা দিসাৰতং ৰা আদায সমাদায আদিযিত্ৰা সমাদিযিত্ৰা গণ্হিত্ৰা পরামসিত্ৰা অভিনিৰিসিত্ৰা উপট্ঠিতা পচ্চুপট্ঠিতা অল্লীনা উপগতা অজ্ঝোসিতা অধিমুত্তাতি – ৰতং সমাদায উপট্ঠিতাসে.
ইধেৰ সিক্খেম অথস্স সুদ্ধিন্তি. ইধাতি সকায দিট্ঠিযা সকায খন্তিযা সকায রুচিযা সকায লদ্ধিযা. সিক্খেমাতি সিক্খেম আচরেম সমাচরেম সমাদায ৰত্তেমাতি – ইধেৰ সিক্খেম. অথস্স সুদ্ধিন্তি অথস্স সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিন্তি – ইধেৰ সিক্খেম অথস্স সুদ্ধিং.
ভৰূপনীতা কুসলাৰদানাতি. ভৰূপনীতাতি ভৰূপনীতা ভৰূপগতা ভৰজ্ঝোসিতা ভৰাধিমুত্তাতি – ভৰূপনীতা. কুসলাৰদানাতি কুসলৰাদা পণ্ডিতৰাদা থিরৰাদা ঞাযৰাদা হেতুৰাদা লক্খণৰাদা কারণৰাদা ঠানৰাদা সকায লদ্ধিযাতি – ভৰূপনীতা কুসলাৰদানা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সীলুত্তমা সঞ্ঞমেনাহু সুদ্ধিং, ৰতং সমাদায উপট্ঠিতাসে;
ইধেৰ সিক্খেম অথস্স সুদ্ধিং, ভৰূপনীতা কুসলাৰদানা’’তি.
১৩৪. সচে চুতো সীলৰততো হোতি, পৰেধতী [স ৰেধতী (সী স্যা.)] কম্মৰিরাধযিত্ৰা;
পজপ্পতী [স জপ্পতী (সী. স্যা.)] পত্থযতী চ সুদ্ধিং, সত্থাৰ হীনো পৰসং ঘরম্হা.
সচে চুতো সীলৰততো হোতীতি. দ্ৰীহি কারণেহি সীলৰততো চৰতি – পরৰিচ্ছিন্দনায ৰা চৰতি, অনভিসম্ভুণন্তো ৰা চৰতি. কথং পরৰিচ্ছিন্দনায চৰতি? পরো ৰিচ্ছিন্দতি সো সত্থা ন সব্বঞ্ঞূ, ধম্মো ন স্ৰাক্খাতো, গণো ন সুপ্পটিপন্নো, দিট্ঠি ন ভদ্দিকা, পটিপদা ন সুপঞ্ঞত্তা, মগ্গো ন নিয্যানিকো, নত্থেত্থ সুদ্ধি ৰা ৰিসুদ্ধি ৰা পরিসুদ্ধি ৰা, মুত্তি ৰা ৰিমুত্তি ৰা পরিমুত্তি ৰা, নত্থেত্থ সুজ্ঝন্তি ৰা ৰিসুজ্ঝন্তি ৰা পরিসুজ্ঝন্তি ৰা, মুচ্চন্তি ৰা ৰিমুচ্চন্তি ৰা, পরিমুচ্চন্তি ৰা, হীনা নিহীনা ওমকা লামকা ছতুক্কা পরিত্তাতি. এৰং পরো ৰিচ্ছিন্দতি. এৰং ৰিচ্ছিন্দিযমানো সত্থারা চৰতি, ধম্মক্খানা চৰতি, গণা চৰতি, দিট্ঠিযা চৰতি, পটিপদায চৰতি, মগ্গতো চৰতি. এৰং পরিৰিচ্ছিন্দনায চৰতি. কথং অনভিসম্ভুণন্তো চৰতি? সীলং অনভিসম্ভুণন্তো সীলতো চৰতি, ৰতং অনভিসম্ভুণন্তো ৰততো চৰতি, সীলব্বতং অনভিসম্ভুণন্তো সীলব্বততো চৰতি. এৰং অনভিসম্ভুণন্তো চৰতীতি – সচে চুতো সীলৰততো হোতি.
পৰেধতি কম্মৰিরাধযিত্ৰাতি. পৰেধতীতি সীলং ৰা ৰতং ৰা সীলব্বতং ৰা ‘‘ৰিরদ্ধং মযা, অপরদ্ধং মযা, খলিতং মযা, গলিতং মযা, অঞ্ঞায অপরদ্ধো অহ’’ন্তি ৰেধতি পৰেধতি সম্পৰেধতীতি – পৰেধতি. কম্মৰিরাধযিত্ৰাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা আনেঞ্জাভিসঙ্খারং ৰা ‘‘ৰিরদ্ধং মযা, অপরদ্ধং মযা, খলিতং মযা, গলিতং মযা, অঞ্ঞায অপরদ্ধো অহ’’ন্তি ৰেধতি পৰেধতি সম্পৰেধতীতি – পৰেধতি কম্মৰিরাধযিত্ৰা.
পজপ্পতী পত্থযতী চ সুদ্ধিন্তি. পজপ্পতীতি সীলং ৰা জপ্পতি, ৰতং ৰা জপ্পতি, সীলব্বতং ৰা জপ্পতি পজপ্পতি অভিজপ্পতীতি – পজপ্পতি. পত্থযতী চ সুদ্ধিন্তি সীলসুদ্ধিং ৰা পত্থেতি, ৰতসুদ্ধিং ৰা পত্থেতি, সীলব্বতসুদ্ধিং ৰা পত্থেতি পিহেতি অভিজপ্পতীতি – পজপ্পতী পত্থযতী চ সুদ্ধিং.
সত্থাৰ হীনো পৰসং ঘরম্হাতি. যথা পুরিসো ঘরতো নিক্খন্তো সত্থেন পৰসং ৰসন্তো সত্থা ওহীনো, তং ৰা সত্থং অনুবন্ধতি সকং ৰা ঘরং পচ্চাগচ্ছতি; এৰমেৰ সো দিট্ঠিগতিকো তং ৰা সত্থারং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা সত্থারং গণ্হাতি, তং ৰা ধম্মক্খানং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা ধম্মক্খানং গণ্হাতি, তং ৰা গণং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা গণং গণ্হাতি, তং ৰা দিট্ঠিং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা দিট্ঠিং গণ্হাতি, তং ৰা পটিপদং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা পটিপদং গণ্হাতি, তং ৰা মগ্গং গণ্হাতি অঞ্ঞং ৰা মগ্গং গণ্হাতি পরামসতি অভিনিৰিসতীতি – সত্থাৰ হীনো পৰসং ঘরম্হা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সচে চুতো সীলৰততো হোতি, পৰেধতী কম্মৰিরাধযিত্ৰা;
পজপ্পতী পত্থযতী চ সুদ্ধিং, সত্থাৰ হীনো পৰসং ঘরম্হা’’তি.
১৩৫. সীলব্বতং ৰাপি পহায সব্বং, কম্মঞ্চ সাৰজ্জনৰজ্জমেতং;
সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানো, ৰিরতো চরে সন্তিমনুগ্গহায.
সীলব্বতং ৰাপি পহায সব্বন্তি. সব্বা সীলসুদ্ধিযো পহায পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তিং করিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰা, সব্বা ৰতসুদ্ধিযো পহায পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তিং করিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰা, সব্বা সীলব্বতসুদ্ধিযো পহায পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তিং করিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – সীলব্বতং ৰাপি পহায সব্বং.
কম্মঞ্চ সাৰজ্জনৰজ্জমেতন্তি. সাৰজ্জকম্মং ৰুচ্চতি – কণ্হং কণ্হৰিপাকং. অনৰজ্জকম্মং ৰুচ্চতি – সুক্কং সুক্কৰিপাকং. সাৰজ্জঞ্চ কম্মং অনৰজ্জঞ্চ কম্মং পহায পজহিত্ৰা ৰিনোদেত্ৰা ব্যন্তিং করিত্ৰা অনভাৰং গমেত্ৰাতি – কম্মঞ্চ সাৰজ্জনৰজ্জমেতং.
সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানোতি. অসুদ্ধিন্তি অসুদ্ধিং পত্থেন্তি, অকুসলে ধম্মে পত্থেন্তি. সুদ্ধিন্তি সুদ্ধিং পত্থেন্তি, পঞ্চ কামগুণে পত্থেন্তি; অসুদ্ধিং পত্থেন্তি, অকুসলে ধম্মে পত্থেন্তি, পঞ্চ কামগুণে পত্থেন্তি; সুদ্ধিং পত্থেন্তি, দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি পত্থেন্তি, অসুদ্ধিং পত্থেন্তি, অকুসলে ধম্মে পত্থেন্তি, পঞ্চ কামগুণে পত্থেন্তি, দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি পত্থেন্তি; সুদ্ধিং পত্থেন্তি, তেধাতুকে কুসলে ধম্মে পত্থেন্তি, অসুদ্ধিং পত্থেন্তি, অকুসলে ধম্মে পত্থেন্তি, পঞ্চ কামগুণে পত্থেন্তি, দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি পত্থেন্তি, তেধাতুকে কুসলে ধম্মে পত্থেন্তি; সুদ্ধিং পত্থেন্তি, পুথুজ্জনকল্যাণকা [কল্যাণপুথুজ্জনা (স্যা.) এৰমীদিসেসু ঠানেসু] নিযামাৰক্কন্তিং [নিযামাৰত্তন্তিং (ক.)] পত্থেন্তি. সেক্খা অগ্গধম্মং অরহত্তং পত্থেন্তি. অরহত্তে পত্তে অরহা নেৰ অকুসলে ধম্মে পত্থেতি, নপি পঞ্চ কামগুণে পত্থেতি, নপি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি পত্থেতি, নপি তেধাতুকে কুসলে ধম্মে পত্থেতি, নপি নিযামাৰক্কন্তিং পত্থেতি, নপি অগ্গধম্মং অরহত্তং পত্থেতি. পত্থনা সমতিক্কন্তো অরহা ৰুদ্ধিপারিহানিৰীতিৰত্তো [ৰুদ্ধিপারিহানিং ৰীতিৰত্তো (সী.)]. সো ৰুট্ঠৰাসো চিণ্ণচরণো…পে… জাতিজরামরণসংসারো নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি – সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানো.
ৰিরতো চরে সন্তিমনুগ্গহাযাতি. ৰিরতোতি সুদ্ধিঅসুদ্ধিযা আরতো অস্স ৰিরতো পটিৰিরতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো, ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতীতি – ৰিরতো. চরেতি চরেয্য ৰিচরেয্য ৰিহরেয্য ইরিযেয্য ৰত্তেয্য পালেয্য যপেয্য যাপেয্যাতি – ৰিরতো চরে. সন্তিমনুগ্গহাযাতি সন্তিযো ৰুচ্চন্তি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি দিট্ঠিসন্তিযো অগণ্হন্তো অপরামসন্তো অনভিনিৰিসন্তোতি – ৰিরতো চরে সন্তিমনুগ্গহায.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সীলব্বতং ৰাপি পহায সব্বং, কম্মঞ্চ সাৰজ্জনৰজ্জমেতং;
সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানো, ৰিরতো চরে সন্তিমনুগ্গহাযা’’তি.
১৩৬. তমূপনিস্সায জিগুচ্ছিতং ৰা, অথ ৰাপি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰা;
উদ্ধংসরা সুদ্ধিমনুত্থুনন্তি, অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসু.
তমূপনিস্সায জিগুচ্ছিতং ৰাতি. সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা তপোজিগুচ্ছৰাদা তপোজিগুচ্ছসারা তপোজিগুচ্ছনিস্সিতা আনিস্সিতা অল্লীনা উপগতা অজ্ঝোসিতা অধিমুত্তাতি – তমূপনিস্সায জিগুচ্ছিতং ৰা.
অথ ৰাপি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰাতি. দিট্ঠং ৰা দিট্ঠসুদ্ধিং ৰা সুতং ৰা সুতসুদ্ধিং ৰা মুতং ৰা মুতসুদ্ধিং ৰা নিস্সায উপনিস্সায গণ্হিত্ৰা পরামসিত্ৰা অভিনিৰিসিত্ৰাতি – অথ ৰাপি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰা.
উদ্ধংসরা সুদ্ধিমনুত্থুনন্তীতি. সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা উদ্ধংসরাৰাদা. কতমে তে সমণব্রাহ্মণা উদ্ধংসরাৰাদা? যে তে সমণব্রাহ্মণা অচ্চন্তসুদ্ধিকা, সংসারসুদ্ধিকা, অকিরিযদিট্ঠিকা, সস্সতৰাদা – ইমে তে সমণব্রাহ্মণা উদ্ধংসরাৰাদা. তে সংসারে সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং থুনন্তি ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তীতি – উদ্ধংসরা সুদ্ধিমনুত্থুনন্তি.
অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসূতি. তণ্হাতি রূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা. ভৰাভৰেসূতি ভৰাভৰে কম্মভৰে পুনব্ভৰে কামভৰে, কম্মভৰে কামভৰে পুনব্ভৰে রূপভৰে, কম্মভৰে রূপভৰে পুনব্ভৰে অরূপভৰে, কম্মভৰে অরূপভৰে পুনব্ভৰে পুনপ্পুনব্ভৰে পুনপ্পুনগতিযা পুনপ্পুনউপপত্তিযা পুনপ্পুনপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনঅত্তভাৰাভিনিব্বত্তিযা অৰীততণ্হা অৰিগততণ্হা অচত্ততণ্হা অৰন্ততণ্হা অমুত্ততণ্হা অপ্পহীনতণ্হা অপ্পটিনিস্সট্ঠতণ্হাতি – অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসু.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘তমূপনিস্সায জিগুচ্ছিতং ৰা, অথ ৰাপি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰা;
উদ্ধংসরা সুদ্ধিমনুত্থুনন্তি, অৰীততণ্হাসে ভৰাভৰেসূ’’তি.
১৩৭. পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসু;
চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থি, স কেন ৰেধেয্য কুহিং ৰ জপ্পে.
পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানীতি. পত্থনা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. পত্থযমানস্সাতি পত্থযমানস্স ইচ্ছমানস্স সাদিযমানস্স পিহযমানস্স অভিজপ্পযমানস্সাতি – পত্থযমানস্স হি. জপ্পিতানীতি. জপ্পনা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলন্তি – পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি.
পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসূতি. পকপ্পনাতি দ্ৰে পকপ্পনা – তণ্হাপকপ্পনা চ দিট্ঠিপকপ্পনা চ…পে… অযং তণ্হাপকপ্পনা…পে… অযং দিট্ঠিপকপ্পনা. পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসূতি. পকপ্পিতং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি ৰেধেন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি ৰেধেন্তি, অচ্ছিন্নেপি ৰেধেন্তি; পকপ্পিতং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি ৰেধেন্তি, ৰিপরিণমন্তেপি ৰেধেন্তি, ৰিপরিণতেপি ৰেধেন্তি পৰেধেন্তি সম্পৰেধেন্তীতি – পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসু.
চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থীতি. যস্সাতি অরহতো খীণাসৰস্স. যস্স গমনং আগমনং গমনাগমনং কালংগতি ভৰাভৰো চুতি চ উপপত্তি চ নিব্বত্তি চ ভেদো চ জাতি চ জরামরণঞ্চ নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থি.
স কেন ৰেধেয্য কুহিং ৰ জপ্পেতি. সো কেন রাগেন ৰেধেয্য, কেন দোসেন ৰেধেয্য, কেন মোহেন ৰেধেয্য, কেন মানেন ৰেধেয্য, কায দিট্ঠিযা ৰেধেয্য, কেন উদ্ধচ্চেন ৰেধেয্য, কায ৰিচিকিচ্ছায ৰেধেয্য, কেহি অনুসযেহি ৰেধেয্য – রত্তোতি ৰা দুট্ঠোতি ৰা মূল়্হোতি ৰা ৰিনিবদ্ধোতি ৰা পরামট্ঠোতি ৰা ৰিক্খেপগতোতি ৰা অনিট্ঠঙ্গতোতি ৰা থামগতোতি ৰা. তে অভিসঙ্খারা পহীনা; অভিসঙ্খারানং পহীনত্তা গতিযা কেন ৰেধেয্য – নেরযিকোতি ৰা তিরচ্ছানযোনিকোতি ৰা পেত্তিৰিসযিকোতি ৰা মনুস্সোতি ৰা দেৰোতি ৰা রূপীতি ৰা অরূপীতি ৰা সঞ্ঞীতি ৰা অসঞ্ঞীতি ৰা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ৰা, সো হেতু নত্থি পচ্চযো নত্থি কারণং নত্থি যেন ৰেধেয্য পৰেধেয্য সম্পৰেধেয্যাতি – স কেন ৰেধেয্য. কুহিংৰ জপ্পেতি কুহিং ৰা জপ্পেয্য কিম্হি জপ্পেয্য, কত্থ জপ্পেয্য পজপ্পেয্য অভিজপ্পেয্যাতি – স কেন ৰেধেয্য কুহিং ৰ জপ্পে.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসু;
চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থি, স কেন ৰেধেয্য কুহিং ৰ জপ্পে’’তি.
১৩৮. যমাহু ধম্মং পরমন্তি একে, তমেৰ হীনন্তি পনাহু অঞ্ঞে;
সচ্চো নু ৰাদো কতমো ইমেসং, সব্বেৰ হীমে কুসলাৰদানা.
যমাহু ধম্মং পরমন্তি একেতি. যং ধম্মং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং একে সমণব্রাহ্মণা ‘‘ইদং পরমং অগ্গং সেট্ঠং ৰিসিট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৰর’’ন্তি, এৰমাহংসু এৰং কথেন্তি এৰং ভণন্তি এৰং দীপযন্তি এৰং ৰোহরন্তীতি – যমাহু ধম্মং পরমন্তি একে.
তমেৰ হীনন্তি পনাহু অঞ্ঞেতি তমেৰ ধম্মং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং একে সমণব্রাহ্মণা ‘‘হীনং এতং, নিহীনং এতং, ওমকং এতং, লামকং এতং, ছতুক্কং এতং, পরিত্তকং এত’’ন্তি, এৰমাহংসু এৰং কথেন্তি এৰং ভণন্তি এৰং দীপযন্তি এৰং ৰোহরন্তীতি – তমেৰ হীনন্তি পনাহু অঞ্ঞে.
সচ্চো নু ৰাদো কতমো ইমেসন্তি. ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং ৰাদো কতমো সচ্চো তচ্ছো তথো ভূতো যাথাৰো অৰিপরীতোতি – সচ্চো নু ৰাদো কতমো ইমেসং.
সব্বেৰ হীমে কুসলাৰদানাতি. সব্বেৰিমে সমণব্রাহ্মণা কুসলৰাদা পণ্ডিতৰাদা থিরৰাদা ঞাযৰাদা হেতুৰাদা লক্খণৰাদা কারণৰাদা ঠানৰাদা সকায লদ্ধিযাতি – সব্বেৰ হীমে কুসলাৰদানা.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘যমাহু ধম্মং পরমন্তি একে, তমেৰ হীনন্তি পনাহু অঞ্ঞে;
সচ্চো নু ৰাদো কতমো ইমেসং, সব্বেৰ হীমে কুসলাৰদানা’’তি.
১৩৯. সকঞ্হি ধম্মং পরিপুণ্ণমাহু, অঞ্ঞস্স ধম্মং পন হীনমাহু;
এৰম্পি ৰিগ্গয্হ ৰিৰাদযন্তি, সকং সকং সম্মুতিমাহু সচ্চং.
সকঞ্হি ধম্মং পরিপুণ্ণমাহূতি সকং ধম্মং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং একে সমণব্রাহ্মণা ‘‘ইদং সমত্তং পরিপুণ্ণং অনোম’’ন্তি, এৰমাহংসু…পে… এৰং ৰোহরন্তীতি – সকঞ্হি ধম্মং পরিপুণ্ণমাহু.
অঞ্ঞস্স ধম্মং পন হীনমাহূতি. অঞ্ঞস্স ধম্মং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং একে সমণব্রাহ্মণা ‘‘হীনং এতং, নিহীনং এতং, ওমকং এতং, লামকং এতং, ছতুক্কং এতং, পরিত্তকং এত’’ন্তি, এৰমাহংসু এৰং কথেন্তি এৰং ভণন্তি এৰং দীপযন্তি এৰং ৰোহরন্তীতি – অঞ্ঞস্স ধম্মং পন হীনমাহু.
এৰম্পি ৰিগ্গয্হ ৰিৰাদযন্তীতি এৰং গহেত্ৰা উগ্গহেত্ৰা গণ্হিত্ৰা পরামসিত্ৰা অভিনিৰিসিত্ৰা ৰিৰাদযন্তি, কলহং করোন্তি, ভণ্ডনং করোন্তি, ৰিগ্গহং করোন্তি, ৰিৰাদং করোন্তি, মেধগং করোন্তি – ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি…পে… নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’’তি – এৰম্পি ৰিগ্গয্হ ৰিৰাদযন্তি.
সকং সকং সম্মুতিমাহু সচ্চন্তি. ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি – সকং সকং সম্মুতিমাহু সচ্চং. ‘‘অসস্সতো লোকো …পে… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি – সকং সকং সম্মুতিমাহু সচ্চং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সকঞ্হি ধম্মং পরিপুণ্ণমাহু, অঞ্ঞস্স ধম্মং পন হীনমাহু;
এৰম্পি ৰিগ্গয্হ ৰিৰাদযন্তি, সকং সকং সম্মুতিমাহু সচ্চ’’ন্তি.
১৪০. পরস্স চে ৰম্ভযিতেন হীনো, ন কোচি ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স;
পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৰদন্তি ধম্মং, নিহীনতো সম্হি দল়্হং ৰদানা.
পরস্স চে ৰম্ভযিতেন হীনোতি পরস্স চে ৰম্ভযিতকারণা নিন্দিতকারণা গরহিতকারণা উপৰদিতকারণা পরো বালো হোতি হীনো নিহীনো ওমকো লামকো ছতুক্কো পরিত্তোতি – পরস্স চে ৰম্ভযিতেন হীনো.
ন কোচি ধম্মেসু ৰিসেসি অস্সাতি. ধম্মেসু ন কোচি অগ্গো সেট্ঠো ৰিসিট্ঠো পামোক্খো উত্তমো পৰরো অস্সাতি – ন কোচি ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স.
পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৰদন্তি ধম্মং, নিহীনতোতি. বহুকাপি বহূনং ধম্মং ৰদন্তি উপৰদন্তি নিন্দন্তি গরহন্তি হীনতো নিহীনতো ওমকতো লামকতো ছতুক্কতো পরিত্ততো, বহুকাপি একস্স ধম্মং ৰদন্তি উপৰদন্তি নিন্দন্তি গরহন্তি হীনতো নিহীনতো ওমকতো লামকতো ছতুক্কতো পরিত্ততো, একোপি বহূনং ধম্মং ৰদতি উপৰদতি নিন্দতি গরহতি হীনতো নিহীনতো ওমকতো লামকতো ছতুক্কতো পরিত্ততো, একোপি একস্স ধম্মং ৰদতি উপৰদতি নিন্দতি গরহতি হীনতো নিহীনতো ওমকতো লামকতো ছতুক্কতো পরিত্ততোতি – পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৰদন্তি ধম্মং.
নিহীনতো সম্হি দল়্হং ৰদানাতি. ধম্মো সকাযনং, দিট্ঠি সকাযনং, পটিপদা সকাযনং, মগ্গো সকাযনং, সকাযনে দল়্হৰাদা থিরৰাদা বলিকৰাদা অট্ঠিতৰাদাতি – নিহীনতো সম্হি দল়্হং ৰদানা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘পরস্স চে ৰম্ভযিতেন হীনো, ন কোচি ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স;
পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৰদন্তি ধম্মং, নিহীনতো সম্হি দল়্হং ৰদানা’’তি.
১৪১. সদ্ধম্মপূজাপি [সদ্ধম্মপূজা চ (সী. স্যা.)] পনা তথেৰ, যথা পসংসন্তি সকাযনানি;
সব্বেৰ ৰাদা [সব্বে পৰাদা (স্যা.)] তথিযা [তথি ৰা (বহূসু)] ভৰেয্যুং, সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৰ.
সদ্ধম্মপূজাপি পনা তথেৰাতি. কতমা সদ্ধম্মপূজা? সকং সত্থারং সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি ‘‘অযং সত্থা সব্বঞ্ঞূ’’তি – অযং সদ্ধম্মপূজা. সকং ধম্মক্খানং সকং গণং সকং দিট্ঠিং সকং পটিপদং সকং মগ্গং সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি ‘‘অযং মগ্গো নিয্যানিকো’’তি – অযং সদ্ধম্মপূজা. সদ্ধম্মপূজাপি পনা তথেৰাতি সদ্ধম্মপূজা তথা তচ্ছা ভূতা যাথাৰা অৰিপরীতাতি – সদ্ধম্মপূজাপি পনা তথেৰ.
যথা পসংসন্তি সকাযনানীতি. ধম্মো সকাযনং দিট্ঠি সকাযনং পটিপদা সকাযনং মগ্গো সকাযনং, সকাযনানি পসংসন্তি থোমেন্তি কিত্তেন্তি ৰণ্ণেন্তীতি – যথা পসংসন্তি সকাযনানি.
সব্বেৰ ৰাদা তথিযা ভৰেয্যুন্তি সব্বেৰ ৰাদা তথা তচ্ছা ভূতা যাথাৰা অৰিপরীতা ভৰেয্যুন্তি – সব্বেৰ ৰাদা তথিযা ভৰেয্যুং.
সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৰাতি. পচ্চত্তমেৰ তেসং সমণব্রাহ্মণানং সুদ্ধি ৰিসুদ্ধি পরিসুদ্ধি, মুত্তি ৰিমুত্তি পরিমুত্তীতি – সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৰ.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সদ্ধম্মপূজাপি পনা তথেৰ, যথা পসংসন্তি সকাযনানি;
সব্বেৰ ৰাদা তথিযা ভৰেয্যুং, সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৰা’’তি.
১৪২. ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থি, ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতং;
তস্মা ৰিৰাদানি উপাতিৰত্তো, ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং.
ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থীতি. নাতি পটিক্খেপো. ব্রাহ্মণোতি সত্তন্নং ধম্মানং বাহিতত্তা ব্রাহ্মণো…পে… অসিতো তাদি পৰুচ্চতে স ব্রহ্মা. ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থীতি ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যতা নত্থি, ব্রাহ্মণো ন পরনেয্যো, ন পরপত্তিযো, ন পরপচ্চযো, ন পরপটিবদ্ধগূ [পরপটিবন্ধগূ (ক.)] জানাতি পস্সতি অসম্মূল়্হো সম্পজানো পটিস্সতো. ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যতা নত্থি, ব্রাহ্মণো ন পরনেয্যো, ন পরপত্তিযো, ন পরপচ্চযো, ন পরপটিবদ্ধগূ জানাতি পস্সতি অসম্মূল়্হো সম্পজানো পটিস্সতো. ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি…পে… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যতা নত্থি, ব্রাহ্মণো ন পরনেয্যো, ন পরপত্তিযো, ন পরপচ্চযো, ন পরপটিবদ্ধগূ জানাতি পস্সতি অসম্মূল়্হো সম্পজানো পটিস্সতোতি – ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থি.
ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতন্তি. ধম্মেসূতি দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেসু. নিচ্ছেয্যাতি নিচ্ছিনিত্ৰা ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা পৰিচিনিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা. ওধিগ্গাহো বিলগ্গাহো ৰরগ্গাহো কোট্ঠাসগ্গাহো উচ্চযগ্গাহো সমুচ্চযগ্গাহো ‘‘ইদং সচ্চং তথং ভূতং যাথাৰং অৰিপরীত’’ন্তি গহিতং পরামট্ঠং অভিনিৰিট্ঠং অজ্ঝোসিতং অধিমুত্তং নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জতি নুপলব্ভতি, পহীনং সমুচ্ছিন্নং ৰূপসন্তং পটিপস্সদ্ধং অভব্বুপ্পত্তিকং ঞাণগ্গিনা দড্ঢন্তি – ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতং.
তস্মা ৰিৰাদানি উপাতিৰত্তোতি. তস্মাতি তস্মা তংকারণা তংহেতু তপ্পচ্চযা তংনিদানা দিট্ঠিকলহানি দিট্ঠিভণ্ডনানি দিট্ঠিৰিগ্গহানি দিট্ঠিৰিৰাদানি দিট্ঠিমেধগানি উপাতিৰত্তো অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তোতি – তস্মা ৰিৰাদানি উপাতিৰত্তো.
ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞন্তি. অঞ্ঞং সত্থারং ধম্মক্খানং গণং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং অঞ্ঞত্র সতিপট্ঠানেহি, অঞ্ঞত্র সম্মপ্পধানেহি, অঞ্ঞত্র ইদ্ধিপাদেহি, অঞ্ঞত্র ইন্দ্রিযেহি, অঞ্ঞত্র বলেহি, অঞ্ঞত্র বোজ্ঝঙ্গেহি, অঞ্ঞত্র অরিযা অট্ঠঙ্গিকা মগ্গা, অগ্গং সেট্ঠং ৰিসিট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৰরং ধম্মং ন পস্সতি ন দক্খতি ন ওলোকেতি ন নিজ্ঝাযতি ন উপপরিক্খতীতি – ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থি, ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতং;
তস্মা ৰিৰাদানি উপাতিৰত্তো, ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞ’’ন্তি.
১৪৩. জানামি পস্সামি তথেৰ এতং, দিট্ঠিযা একে পচ্চেন্তি সুদ্ধিং;
অদক্খি চে কিঞ্হি তুমস্স তেন, অতিসিত্ৰা অঞ্ঞেন ৰদন্তি সুদ্ধিং.
জানামি পস্সামি তথেৰ এতন্তি. জানামীতি পরচিত্তঞাণেন [পরচিত্তৰিজাননঞাণেন (সী.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] ৰা জানামি, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰা জানামি. পস্সামীতি মংসচক্খুনা ৰা পস্সামি, দিব্বেন চক্খুনা ৰা পস্সামি. তথেৰ এতন্তি এতং তথং তচ্ছং ভূতং যাথাৰং অৰিপরীতন্তি – জানামি পস্সামি তথেৰ এতং.
দিট্ঠিযা একে পচ্চেন্তি সুদ্ধিন্তি. দিট্ঠিযা একে সমণব্রাহ্মণা সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং পচ্চেন্তি. ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি দিট্ঠিযা একে সমণব্রাহ্মণা সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং পচ্চেন্তি. ‘‘অসস্সতো লোকো…পে… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি দিট্ঠিযা একে সমণব্রাহ্মণা সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং পচ্চেন্তীতি – দিট্ঠিযা একে পচ্চেন্তি সুদ্ধিং.
অদক্খি চে কিঞ্হি তুমস্স তেনাতি. অদক্খীতি পরচিত্তঞাণেন ৰা অদক্খি, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰা অদক্খি, মংসচক্খুনা ৰা অদক্খি, দিব্বেন চক্খুনা ৰা অদক্খীতি – অদক্খি চে. কিঞ্হি তুমস্স তেনাতি. তস্স তেন দস্সনেন কিং কতং? ন দুক্খপরিঞ্ঞা অত্থি, ন সমুদযস্স পহানং অত্থি, ন মগ্গভাৰনা অত্থি, ন ফলসচ্ছিকিরিযা অত্থি, ন রাগস্স সমুচ্ছেদপহানং অত্থি, ন দোসস্স সমুচ্ছেদপহানং অত্থি, ন মোহস্স সমুচ্ছেদপহানং অত্থি, ন কিলেসানং সমুচ্ছেদপহানং অত্থি, ন সংসারৰট্টস্স উপচ্ছেদো অত্থীতি – অদক্খি চে কিঞ্হি তুমস্স তেন.
অতিসিত্ৰা অঞ্ঞেন ৰদন্তি সুদ্ধিন্তি তে তিত্থিযা সুদ্ধিমগ্গং ৰিসুদ্ধিমগ্গং পরিসুদ্ধিমগ্গং ৰোদাতমগ্গং পরিৰোদাতমগ্গং অতিক্কমিত্ৰা সমতিক্কমিত্ৰা ৰীতিৰত্তিত্ৰা অঞ্ঞত্র সতিপট্ঠানেহি, অঞ্ঞত্র সম্মপ্পধানেহি, অঞ্ঞত্র ইদ্ধিপাদেহি, অঞ্ঞত্র ইন্দ্রিযেহি, অঞ্ঞত্র বলেহি অঞ্ঞত্র বোজ্ঝঙ্গেহি, অঞ্ঞত্র অরিযা অট্ঠঙ্গিকা মগ্গা সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তীতি. এৰম্পি অতিসিত্ৰা অঞ্ঞেন ৰদন্তি সুদ্ধিং.
অথ ৰা বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তেসং তিত্থিযানং অসুদ্ধিমগ্গং অৰিসুদ্ধিমগ্গং অপরিসুদ্ধিমগ্গং অৰোদাতমগ্গং অপরিৰোদাতমগ্গং অতিক্কমিত্ৰা সমতিক্কমিত্ৰা ৰীতিৰত্তিত্ৰা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতূহি সম্মপ্পধানেহি চতূহি ইদ্ধিপাদেহি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি পঞ্চহি বলেহি সত্তহি বোজ্ঝঙ্গেহি অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং, মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তীতি – এৰম্পি অতিসিত্ৰা অঞ্ঞেন ৰদন্তি সুদ্ধিং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘জানামি পস্সামি তথেৰ এতং, দিট্ঠিযা একে পচ্চেন্তি সুদ্ধিং;
অদক্খি চে কিঞ্হি তুমস্স তেন, অতিসিত্ৰা অঞ্ঞেন ৰদন্তি সুদ্ধি’’ন্তি.
১৪৪. পস্সং নরো দক্খতি নামরূপং, দিস্ৰান ৰা ঞাযতি [ঞস্সতি (সী. স্যা.)] তানিমেৰ;
কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৰা, ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৰদন্তি.
পস্সং নরো দক্খতি নামরূপন্তি পস্সং নরো দক্খতি পরচিত্তঞাণেন ৰা পস্সন্তো, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰা পস্সন্তো, মংসচক্খুনা ৰা পস্সন্তো, দিব্বেন চক্খুনা ৰা পস্সন্তো নামরূপংযেৰ দক্খতি নিচ্চতো সুখতো অত্ততো, ন তেসং ধম্মানং সমুদযং ৰা অত্থঙ্গমং ৰা অস্সাদং ৰা আদীনৰং ৰা নিস্সরণং ৰা দক্খতীতি – পস্সং নরো দক্খতি নামরূপং.
দিস্ৰান ৰা ঞাযতি তানিমেৰাতি. দিস্ৰাতি পরচিত্তঞাণেন ৰা দিস্ৰা, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰা দিস্ৰা, মংসচক্খুনা ৰা দিস্ৰা, দিব্বেন চক্খুনা ৰা দিস্ৰা, নামরূপংযেৰ দিস্ৰা ঞাযতি নিচ্চতো সুখতো অত্ততো, ন তেসং ধম্মানং সমুদযং ৰা অত্থঙ্গমং ৰা অস্সাদং ৰা আদীনৰং ৰা নিস্সরণং ৰা ঞাযতীতি – দিস্ৰান ৰা ঞাযতি তানিমেৰ.
কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৰাতি. কামং বহুকং ৰা পস্সন্তো নামরূপং অপ্পকং ৰা নিচ্চতো সুখতো অত্ততোতি – কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৰা.
ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৰদন্তীতি. কুসলাতি যে তে খন্ধকুসলা ধাতুকুসলা আযতনকুসলা পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলা সতিপট্ঠানকুসলা সম্মপ্পধানকুসলা ইদ্ধিপাদকুসলা ইন্দ্রিযকুসলা বলকুসলা বোজ্ঝঙ্গকুসলা মগ্গকুসলা ফলকুসলা নিব্বানকুসলা, তে কুসলা পরচিত্তঞাণেন ৰা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰা মংসচক্খুনা ৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰা নামরূপদস্সনেন সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং ন ৰদন্তি ন কথেন্তি ন ভণন্তি ন দীপযন্তি ন ৰোহরন্তীতি – ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৰদন্তি.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘পস্সং নরো দক্খতি নামরূপং, দিস্ৰান ৰা ঞাযতি তানিমেৰ;
কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৰা, ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৰদন্তী’’তি.
১৪৫. নিৰিস্সৰাদী ন হি সুব্বিনাযো, পকপ্পিতা দিট্ঠিপুরেক্খরানো;
যং নিস্সিতো তত্থ সুভং ৰদানো, সুদ্ধিং ৰদো তত্থ তথদ্দসা সো.
নিৰিস্সৰাদী ন হি সুব্বিনাযোতি. ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি নিৰিস্সৰাদী, ‘‘অসস্সতো লোকো…পে… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি – নিৰিস্সৰাদী. ন হি সুব্বিনাযোতি. নিৰিস্সৰাদী দুব্বিনযো দুপ্পঞ্ঞাপযো [দুপ্পঞ্ঞাপিযো (সী.) এৰমীদিসেসু ঠানেসু] দুন্নিজ্ঝাপযো দুপ্পেক্খাপযো দুপ্পসাদযোতি – নিৰিস্সৰাদী ন হি সুব্বিনাযো.
পকপ্পিতা দিট্ঠিপুরেক্খরানোতি. কপ্পিতা পকপ্পিতা অভিসঙ্খতা সণ্ঠপিতা দিট্ঠিং পুরেক্খতো কত্ৰা চরতি. দিট্ঠিধজো দিট্ঠিকেতু দিট্ঠাধিপতেয্যো দিট্ঠিযা পরিৰারিতো চরতীতি – পকপ্পিতা দিট্ঠিপুরেক্খরানো.
যং নিস্সিতো তত্থ সুভং ৰদানোতি. যং নিস্সিতোতি যং সত্থারং ধম্মক্খানং গণং দিট্ঠিং পটিপদং মগ্গং নিস্সিতো আনিস্সিতো অল্লীনো উপগতো অজ্ঝোসিতো অধিমুত্তোতি – যং নিস্সিতো. তত্থাতি সকায দিট্ঠিযা সকায খন্তিযা সকায রুচিযা সকায লদ্ধিযা. সুভং ৰদানোতি সুভৰাদো সোভনৰাদো পণ্ডিতৰাদো থিরৰাদো ঞাযৰাদো হেতুৰাদো লক্খণৰাদো কারণৰাদো ঠানৰাদো সকায লদ্ধিযাতি – যং নিস্সিতো তত্থ সুভং ৰদানো.
সুদ্ধিং ৰদো তত্থ তথদ্দসা সোতি. সুদ্ধিৰাদো ৰিসুদ্ধিৰাদো পরিসুদ্ধিৰাদো ৰোদাতৰাদো পরিৰোদাতৰাদো. অথ ৰা সুদ্ধিদস্সনো ৰিসুদ্ধিদস্সনো পরিসুদ্ধিদস্সনো ৰোদাতদস্সনো পরিৰোদাতদস্সনোতি – সুদ্ধিং ৰাদো. তত্থাতি সকায দিট্ঠিযা সকায খন্তিযা সকায রুচিযা সকায লদ্ধিযা তথং তচ্ছং ভূতং যাথাৰং অৰিপরীতন্তি অদ্দস্স অদক্খি অপস্সি পটিৰিজ্ঝীতি – সুদ্ধিং ৰাদো তত্থ তথদ্দসা সো.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘নিৰিস্সৰাদী ন হি সুব্বিনাযো, পকপ্পিতা দিট্ঠিপুরেক্খরানো;
যং নিস্সিতো তত্থ সুভং ৰদানো, সুদ্ধিং ৰদো তত্থ তথদ্দসা সো’’তি.
১৪৬. ন ব্রাহ্মণো কপ্পমুপেতি সঙ্খা, ন দিট্ঠিসারী নপি ঞাণবন্ধু;
ঞত্ৰা চ সো সম্মুতিযো পুথুজ্জা, উপেক্খতী উগ্গহণন্তি মঞ্ঞে.