১৪. তুৰট্টকসুত্তনিদ্দেসো
অথ তুৰট্টকসুত্তনিদ্দেসং ৰক্খতি –
১৫০. পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু, [আদিচ্চবন্ধূ (সী. স্যা.)] ৰিৰেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি [মহেসিং (সী. স্যা.)] ;
কথং দিস্ৰা নিব্বাতি ভিক্খু, অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চি.
পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধূতি. পুচ্ছাতি তিস্সো পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভাৰনায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা. কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা. কতমা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো [সংসযপক্খন্নো (সী. স্যা.)] হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো, ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি – অযং ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মনুস্সপুচ্ছা, অমনুস্সপুচ্ছা, নিম্মিতপুচ্ছা. কতমা মনুস্সপুচ্ছা? মনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, ভিক্খূ পুচ্ছন্তি, ভিক্খুনিযো পুচ্ছন্তি, উপাসকা পুচ্ছন্তি, উপাসিকাযো পুচ্ছন্তি, রাজানো পুচ্ছন্তি, খত্তিযা পুচ্ছন্তি, ব্রাহ্মণা পুচ্ছন্তি, ৰেস্সা পুচ্ছন্তি, সুদ্দা পুচ্ছন্তি, গহট্ঠা পুচ্ছন্তি, পব্বজিতা পুচ্ছন্তি – অযং মনুস্সপুচ্ছা. কতমা অমনুস্সপুচ্ছা? অমনুস্সা বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, নাগা পুচ্ছন্তি, সুপণ্ণা পুচ্ছন্তি, যক্খা পুচ্ছন্তি, অসুরা পুচ্ছন্তি, গন্ধব্বা পুচ্ছন্তি, মহারাজানো পুচ্ছন্তি, ইন্দা পুচ্ছন্তি, ব্রহ্মানো পুচ্ছন্তি, দেৰতাযো পুচ্ছন্তি – অযং অমনুস্সপুচ্ছা. কতমা নিম্মিতপুচ্ছা? যং ভগৰা রূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্রিযং তং সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি, ভগৰা তস্স [নত্থি সী. স্যা. পোত্থকেসু] ৰিসজ্জেতি – অযং নিম্মিতপুচ্ছা. ইমা তিস্সো পুচ্ছা.
অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অত্তত্থপুচ্ছা, পরত্থপুচ্ছা, উভযত্থপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – দিট্ঠধম্মিকত্থপুচ্ছা, সম্পরাযিকত্থপুচ্ছা, পরমত্থপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অনৰজ্জত্থপুচ্ছা, নিক্কিলেসত্থপুচ্ছা [নিক্খেপত্থপুচ্ছা (সী. ক.)], ৰোদানত্থপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অতীতপুচ্ছা, অনাগতপুচ্ছা, পচ্চুপ্পন্নপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – অজ্ঝত্তপুচ্ছা, বহিদ্ধাপুচ্ছা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – কুসলপুচ্ছা, অকুসলপুচ্ছা, অব্যাকতপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – খন্ধপুচ্ছা, ধাতুপুচ্ছা, আযতনপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – সতিপট্ঠানপুচ্ছা, সম্মপ্পধানপুচ্ছা, ইদ্ধিপাদপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – ইন্দ্রিযপুচ্ছা, বলপুচ্ছা, বোজ্ঝঙ্গপুচ্ছা. অপরাপি তিস্সো পুচ্ছা – মগ্গপুচ্ছা, ফলপুচ্ছা, নিব্বানপুচ্ছা.
পুচ্ছামি তন্তি পুচ্ছামি তং যাচামি তং অজ্ঝেসামি তং পসাদেমি তং, ‘‘কথযস্সু মে’’তি – পুচ্ছামি তং. আদিচ্চবন্ধূতি. আদিচ্চো ৰুচ্চতি সূরিযো [সুরিযো (সী. স্যা.)]. সূরিযো গোতমো গোত্তেন, ভগৰাপি গোতমো গোত্তেন, ভগৰা সূরিযস্স গোত্তঞাতকো গোত্তবন্ধু; তস্মা বুদ্ধো আদিচ্চবন্ধূতি – পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু.
ৰিৰেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসীতি. ৰিৰেকাতি তযো ৰিৰেকা – কাযৰিৰেকো, চিত্তৰিৰেকো, উপধিৰিৰেকো. কতমো কাযৰিৰেকো? ইধ ভিক্খু ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং কাযেন ৰিৰিত্তেন ৰিহরতি. সো একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো রহো নিসীদতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি – অযং কাযৰিৰেকো.
কতমো চিত্তৰিৰেকো? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৰরণেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতিযা চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স সুখদুক্খেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞায পটিঘসঞ্ঞায নানত্তসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. সোতাপন্নস্স সক্কাযদিট্ঠিযা ৰিচিকিচ্ছায সীলব্বতপরামাসা দিট্ঠানুসযা ৰিচিকিচ্ছানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. সকদাগামিস্স ওল়ারিকা কামরাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা ওল়ারিকা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. অনাগামিস্স অনুসহগতা কামরাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অনুসহগতা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি. অরহতো রূপরাগা অরূপরাগা মানা উদ্ধচ্চা অৰিজ্জায মানানুসযা ভৰরাগানুসযা অৰিজ্জানুসযা, তদেকট্ঠেহি চ কিলেসেহি বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি – অযং চিত্তৰিৰেকো.
কতমো উপধিৰিৰেকো? উপধি ৰুচ্চতি কিলেসা চ খন্ধা চ অভিসঙ্খারা চ. উপধিৰিৰেকো ৰুচ্চতি অমতং নিব্বানং. যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং – অযং উপধিৰিৰেকো. কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং [ৰূপকট্ঠকাযানং (সী.)] নেক্খম্মাভিরতানং, চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপত্তানং, উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতানং. সন্তীতি একেন আকারেন সন্তিপি সন্তিপদম্পি তংযেৰ অমতং নিব্বানং, যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সন্তমেতং পদং, পণীতমেতং পদং, যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’’ন্তি. অথ অপরেন আকারেন যে ধম্মা সন্তাধিগমায সন্তিফুসনায সন্তিসচ্ছিকিরিযায সংৰত্তন্তি, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – ইমে ৰুচ্চন্তি সন্তিপদং তাণপদং লেণপদং সরণপদং অভযপদং অচ্চুতপদং অমতপদং নিব্বানপদং.
মহেসীতি মহেসি ভগৰা. মহন্তং সীলক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তং সমাধিক্খন্ধং…পে… মহন্তং পঞ্ঞাক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিক্খন্ধং… মহন্তং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি; মহতো তমোকাযস্স পদালনং, মহতো ৰিপল্লাসস্স ভেদনং, মহতো তণ্হাসল্লস্স অব্বহনং [অব্বূহনং (সী. স্যা.), অব্ভুহনং (ক.)], মহতো দিট্ঠিসঙ্ঘাতস্স ৰিনিৰেঠনং, মহতো মানধজস্স পপাতনং [পৰাহনং (স্যা.)], মহতো অভিসঙ্খারস্স ৰূপসমং, মহতো ওঘস্স নিত্থরণং, মহতো ভারস্স নিক্খেপনং, মহতো সংসারৰট্টস্স উপচ্ছেদং, মহতো সন্তাপস্স নিব্বাপনং, মহতো পরিল়াহস্স পটিপস্সদ্ধিং, মহতো ধম্মধজস্স উস্সাপনং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি, মহন্তে সতিপট্ঠানে মহন্তে সম্মপ্পধানে মহন্তে ইদ্ধিপাদে মহন্তানি ইন্দ্রিযানি মহন্তানি বলানি মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে মহন্তং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং মহন্তং পরমত্থং অমতং নিব্বানং এসী গৰেসী পরিযেসীতি মহেসি; মহেসক্খেহি ৰা সত্তেহি এসিতো গৰেসিতো পরিযেসিতো কহং বুদ্ধো কহং ভগৰা কহং দেৰদেৰো কহং নরাসভোতি মহেসীতি – ৰিৰেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি.
কথং দিস্ৰা নিব্বাতি ভিক্খূতি. কথং দিস্ৰা পস্সিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা অত্তনো রাগং নিব্বাপেতি, দোসং নিব্বাপেতি, মোহং নিব্বাপেতি, কোধং…পে… উপনাহং… মক্খং… পল়াসং… ইস্সং… মচ্ছরিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সারম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চরিতে… সব্বে দরথে… সব্বে পরিল়াহে… সব্বে সন্তাপে … সব্বাকুসলাভিসঙ্খারে নিব্বাপেতি সমেতি উপসমেতি ৰূপসমেতি পটিপস্সম্ভেতি. ভিক্খূতি পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰা ভিক্খু সেখো ৰা ভিক্খূতি – কথং দিস্ৰা নিব্বাতি ভিক্খু.
অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চীতি. চতূহি উপাদানেহি অনুপাদিযমানো অগণ্হযমানো অপরামসমানো অনভিনিৰিসমানো. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে, খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকে. কিঞ্চীতি কিঞ্চি রূপগতং ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতন্তি – অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘পুচ্ছামি তং আদিচ্চবন্ধু, ৰিৰেকং সন্তিপদঞ্চ মহেসি;
কথং দিস্ৰা নিব্বাতি ভিক্খু, অনুপাদিযানো লোকস্মিং কিঞ্চী’’তি.
১৫১. মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৰা]
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধে [সব্বমুপরুদ্ধে (স্যা.)] ;
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং, তাসং ৰিনযা সদা সতো সিক্খে.
মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৰা] মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধেতি. পপঞ্চাযেৰ পপঞ্চসঙ্খা. তণ্হাপপঞ্চসঙ্খা দিট্ঠিপপঞ্চসঙ্খা. কতমং তণ্হাপপঞ্চস্স মূলং? অৰিজ্জামূলং, অযোনিসোমনসিকারো মূলং, অস্মিমানো মূলং, অহিরিকং মূলং, অনোত্তপ্পং মূলং, উদ্ধচ্চং মূলং – ইদং তণ্হাপপঞ্চস্স মূলং. কতমং দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলং? অৰিজ্জামূলং, অযোনিসোমনসিকারো মূলং, অস্মিমানো মূলং, অহিরিকং মূলং, অনোত্তপ্পং মূলং, উদ্ধচ্চং মূলং – ইদং দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলং.
ভগৰাতি গারৰাধিৰচনং. অপি চ ভগ্গরাগোতি ভগৰা, ভগ্গদোসোতি ভগৰা, ভগ্গমোহোতি ভগৰা, ভগ্গমানোতি ভগৰা, ভগ্গদিট্ঠীতি ভগৰা, ভগ্গকণ্ডকোতি ভগৰা, ভগ্গকিলেসোতি ভগৰা, ভজি ৰিভজি পৰিভজি ধম্মরতনন্তি ভগৰা, ভৰানং অন্তকরোতি ভগৰা, ভাৰিতকাযো ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞোতি ভগৰা; ভাগী ৰা ভগৰা অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৰিজনৰাতানি মনুস্সরাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসারুপ্পানীতি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানন্তি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা অত্থরসস্স ধম্মরসস্স ৰিমুত্তিরসস্স অধিসীলস্স অধিচিত্তস্স অধিপঞ্ঞাযাতি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা চতুন্নং ঝানানং চতুন্নং অপ্পমঞ্ঞানং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনন্তি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং নৰন্নং অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীনন্তি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা দসন্নং সঞ্ঞাভাৰনানং দসন্নং কসিণসমাপত্তীনং আনাপানস্সতিসমাধিস্স অসুভসমাপত্তিযাতি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্সাতি ভগৰা, ভাগী ৰা ভগৰা দসন্নং তথাগতবলানং চতুন্নং ৰেসারজ্জানং চতুন্নং পটিসম্ভিদানং ছন্নং অভিঞ্ঞানং ছন্নং বুদ্ধধম্মানন্তি ভগৰা, ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কতং ন পিতরা কতং ন ভাতরা কতং ন ভগিনিযা কতং ন মিত্তামচ্চেহি কতং ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং ন দেৰতাহি কতং; ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৰাতি – মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৰা.
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধেতি. মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. অস্মীতি রূপে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযো; ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযোতি. মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৰা. মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধেতি. পপঞ্চসঙ্খায মূলঞ্চ অস্মিমানঞ্চ মন্তায সব্বং রুন্ধেয্য উপরুন্ধেয্য নিরোধেয্য ৰূপসমেয্য অত্থঙ্গমেয্য পটিপস্সম্ভেয্যাতি – মূলং পপঞ্চসঙ্খায ইতি ভগৰা, মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধে.
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তন্তি. যা কাচীতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং – যা কাচীতি. তণ্হাতি রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা. অজ্ঝত্তন্তি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা ৰা [অজ্ঝত্তং সমুট্ঠাতি (স্যা.)] সা তণ্হাতি – অজ্ঝত্তং. অথ ৰা অজ্ঝত্তিকং ৰুচ্চতি চিত্তং. যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডরং মনো মনাযতনং মনিন্দ্রিযং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. চিত্তেন সা তণ্হা সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা সম্পযুত্তা একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা একারম্মণাতিপি অজ্ঝত্তন্তি – যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং.
তাসং ৰিনযা সদা সতো সিক্খেতি. সদাতি সদা সব্বদা সব্বকালং নিচ্চকালং ধুৰকালং, সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং পোঙ্খানুপোঙ্খং উদকূমিগজাতং অৰীচিসন্ততিসহিতং ফুসিতং, পুরেভত্তং পচ্ছাভত্তং, পুরিমং যামং মজ্ঝিমং যামং পচ্ছিমং যামং, কাল়ে জুণ্হে, ৰস্সে হেমন্তে গিম্হে, পুরিমে ৰযোখন্ধে মজ্ঝিমে ৰযোখন্ধে পচ্ছিমে ৰযোখন্ধে. সতোতি চতূহি কারণেহি সতো – কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো, ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৰেন্তো সতো. অপরেহিপি চতূহি কারণেহি সতো – অসতি পরিৰজ্জনায সতো, সতিকরণীযানং ধম্মানং কতত্তা সতো, সতিপটিপক্খানং ধম্মানং হতত্তা সতো, সতিনিমিত্তানং অসম্মুট্ঠত্তা সতো. অপরেহিপি চতূহি কারণেহি সতো – সতিযা সমন্নাগতত্তা সতো, সতিযা ৰসিতত্তা সতো, সতিযা পাগুঞ্ঞতায সতো, সতিযা অপচ্চোরোহনতায সতো. অপরেহিপি চতূহি কারণেহি সতো – সত্তত্তা সতো, সন্তত্তা সতো, সমিতত্তা সতো, সন্তধম্মসমন্নাগতত্তা সতো. বুদ্ধানুস্সতিযা সতো, ধম্মানুস্সতিযা সতো, সঙ্ঘানুস্সতিযা সতো, সীলানুস্সতিযা সতো, চাগানুস্সতিযা সতো, দেৰতানুস্সতিযা সতো, আনাপানস্সতিযা সতো, মরণস্সতিযা সতো, কাযগতাসতিযা সতো, উপসমানুস্সতিযা সতো. যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি, সতি সরণতা ধারণতা অপিলাপনতা অসম্মুস্সনতা, সতি সতিন্দ্রিযং সতিবলং সম্মাসতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো একাযনমগ্গো – অযং ৰুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা উপেতো সমুপেতো, উপগতো সমুপগতো, উপপন্নো সমুপপন্নো, সমন্নাগতো সো ৰুচ্চতি সতো.
সিক্খেতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, খুদ্দকো সীলক্খন্ধো… মহন্তো সীলক্খন্ধো, সীলং পতিট্ঠা আদি চরণং সংযমো সংৰরো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা.
কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা.
কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৰা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খনিরোধোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পজানাতি, ইমে আসৰাতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৰসমুদযোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৰনিরোধোতি যথাভূতং পজানাতি, অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
তাসং ৰিনযা সদা সতো সিক্খেতি. তাসং তণ্হানং ৰিনযায পটিৰিনযায পহানায ৰূপসমায পটিনিস্সগ্গায পটিপস্সদ্ধিযা অধিসীলম্পি সিক্খেয্য, অধিচিত্তম্পি সিক্খেয্য, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খেয্য; ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৰজ্জন্তো সিক্খেয্য, পজানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৰেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৰীরিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠপেন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৰেতব্বং ভাৰেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোন্তো সিক্খেয্য আচরেয্য সমাচরেয্য সমাদায ৰত্তেয্যাতি – তাসং ৰিনযা সদা সতো সিক্খে.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘মূলং পপঞ্চসঙ্খায, [ইতি ভগৰা]
মন্তা অস্মীতি সব্বমুপরুন্ধে;
যা কাচি তণ্হা অজ্ঝত্তং, তাসং ৰিনযা সদা সতো সিক্খে’’তি.
১৫২. যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা, অজ্ঝত্তং অথ ৰাপি বহিদ্ধা;
ন তেন থামং কুব্বেথ, ন হি সা নিব্বুতি সতং ৰুত্তা.
যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা অজ্ঝত্তন্তি. যং কিঞ্চি অত্তনো গুণং জানেয্য কুসলে ৰা ধম্মে অব্যাকতে ৰা ধম্মে. কতমে অত্তনো গুণা? উচ্চা কুলা পব্বজিতো ৰা অস্সং [অস্স (স্যা.)], মহাভোগকুলা পব্বজিতো ৰা অস্সং, উল়ারভোগকুলা পব্বজিতো ৰা অস্সং, ঞাতো যসস্সী সগহট্ঠপব্বজিতানন্তি ৰা অস্সং, লাভিম্হি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানন্তি ৰা অস্সং, সুত্তন্তিকো ৰা অস্সং, ৰিনযধরো ৰা অস্সং, ধম্মকথিকো ৰা অস্সং, আরঞ্ঞিকো ৰা অস্সং, পিণ্ডপাতিকো ৰা অস্সং, পংসুকূলিকো ৰা অস্সং, তেচীৰরিকো ৰা অস্সং, সপদানচারিকো ৰা অস্সং, খলুপচ্ছাভত্তিকো ৰা অস্সং, নেসজ্জিকো ৰা অস্সং, যথাসন্থতিকো ৰা অস্সং, পঠমস্স ঝানস্স লাভীতি ৰা অস্সং, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৰা অস্সং, ততিযস্স ঝানস্স লাভীতি ৰা অস্সং, চতুত্থস্স ঝানস্স লাভীতি ৰা অস্সং, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা লাভীতি ৰা অস্সং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা লাভীতি ৰা অস্সং – ইমে ৰুচ্চন্তি অত্তনো গুণা. যং কিঞ্চি অত্তনো গুণং জানেয্য আজানেয্য ৰিজানেয্য পটিৰিজানেয্য পটিৰিজ্ঝেয্যাতি – যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা অজ্ঝত্তং. অথ ৰাপি বহিদ্ধাতি. উপজ্ঝাযস্স ৰা আচরিযস্স ৰা তে গুণা অস্সূতি [অস্সূতি অজ্ঝত্তং (বহূসু)] – অথ ৰাপি বহিদ্ধা.
ন তেন থামং কুব্বেথাতি. অত্তনো ৰা গুণেন পরেসং ৰা গুণেন থামং ন করেয্য, থম্ভং ন করেয্য, মানং ন করেয্য, উন্নতিং ন করেয্য, উন্নমং ন করেয্য, ন তেন মানং জনেয্য, ন তেন থদ্ধো অস্স পত্থদ্ধো পগ্গহিতসিরোতি – ন তেন থামং কুব্বেথ.
ন হি সা নিব্বুতি সতং ৰুত্তাতি. সতানং সন্তানং সপ্পুরিসানং বুদ্ধানং বুদ্ধসাৰকানং পচ্চেকবুদ্ধানং সা নিব্বুতীতি ন ৰুত্তা ন পৰুত্তা ন আচিক্খিতা ন দেসিতা ন পঞ্ঞপিতা ন পট্ঠপিতা ন ৰিৰটা ন ৰিভত্তা ন উত্তানীকতা নপ্পকাসিতাতি – ন হি সা নিব্বুতি সতং ৰুত্তা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘যং কিঞ্চি ধম্মমভিজঞ্ঞা, অজ্ঝত্তং অথ ৰাপি বহিদ্ধা;
ন তেন থামং কুব্বেথ, ন হি সা নিব্বুতি সতং ৰুত্তা’’তি.
১৫৩. সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য, নীচেয্যো অথ ৰাপি সরিক্খো;
ফুট্ঠো অনেকরূপেহি, নাতুমানং ৰিকপ্পযং তিট্ঠে.
সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্যাতি. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি অতিমানং ন জনেয্য জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা কোলপুত্তিযেন ৰা ৰণ্ণপোক্খরতায ৰা ধনেন ৰা অজ্ঝেনেন ৰা কম্মাযতনেন ৰা সিপ্পাযতনেন ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেন ৰা সুতেন ৰা পটিভানেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনাতি – সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য.
নীচেয্যো অথ ৰাপি সরিক্খোতি. ‘‘হীনোহমস্মী’’তি ওমানং ন জনেয্য জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা…পে… অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনা. ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানং ন জনেয্য জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা কোলপুত্তিযেন ৰা ৰণ্ণপোক্খরতায ৰা ধনেন ৰা অজ্ঝেনেন ৰা কম্মাযতনেন ৰা সিপ্পাযতনেন ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেন ৰা সুতেন ৰা পটিভানেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনাতি – নীচেয্যো অথ ৰাপি সরিক্খো.
ফুট্ঠো অনেকরূপেহীতি. অনেকৰিধেহি আকারেহি ফুট্ঠো পরেতো সমোহিতো সমন্নাগতোতি – ফুট্ঠো অনেকরূপেহি.
নাতুমানং ৰিকপ্পযং তিট্ঠেতি. আতুমা ৰুচ্চতি অত্তা. অত্তানং কপ্পেন্তো ৰিকপ্পেন্তো ৰিকপ্পং আপজ্জন্তো ন তিট্ঠেয্যাতি – নাতুমানং ৰিকপ্পযং তিট্ঠে.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সেয্যো ন তেন মঞ্ঞেয্য, নীচেয্যো অথ ৰাপি সরিক্খো;
ফুট্ঠো অনেকরূপেহি, নাতুমানং ৰিকপ্পযং তিট্ঠে’’তি.
১৫৪. অজ্ঝত্তমেৰুপসমে, ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য;
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স, নত্থি অত্তা [অত্তং (স্যা.)] কুতো নিরত্তা [নিরত্তং (স্যা.)] ৰা.
অজ্ঝত্তমেৰুপসমেতি. অজ্ঝত্তং রাগং সমেয্য, দোসং সমেয্য, মোহং সমেয্য, কোধং…পে… উপনাহং… মক্খং… পল়াসং… ইস্সং… মচ্ছরিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সারম্ভং … মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চরিতে… সব্বে দরথে… সব্বে পরিল়াহে… সব্বে সন্তাপে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারে সমেয্য উপসমেয্য ৰূপসমেয্য নিব্বাপেয্য পটিপস্সম্ভেয্যাতি – অজ্ঝত্তমেৰুপসমে.
ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্যাতি. অঞ্ঞতো অসুদ্ধিমগ্গেন, মিচ্ছাপটিপদায, অনিয্যানপতেন, অঞ্ঞত্র সতিপট্ঠানেহি, অঞ্ঞত্র সম্মপ্পধানেহি, অঞ্ঞত্র ইদ্ধিপাদেহি, অঞ্ঞত্র ইন্দ্রিযেহি, অঞ্ঞত্র বলেহি, অঞ্ঞত্র বোজ্ঝঙ্গেহি, অঞ্ঞত্র অরিযা অট্ঠঙ্গিকা মগ্গা সন্তিং উপসন্তিং ৰূপসন্তিং নিব্বুতিং পটিপস্সদ্ধিং ন এসেয্য ন গৰেসেয্য ন পরিযেসেয্যাতি – ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য.
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্সাতি. অজ্ঝত্তং রাগং সন্তস্স, দোসং সন্তস্স, মোহং সন্তস্স…পে… সব্বাকুসলাভিসঙ্খারে সন্তস্স উপসন্তস্স ৰূপসন্তস্স নিব্বুতস্স পটিপস্সদ্ধিযাতি – অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স.
নত্থি অত্তা কুতো নিরত্তা ৰাতি. নত্থীতি পটিক্খেপো. অত্তাতি অত্তদিট্ঠি নত্থি; নিরত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি নত্থি. অত্তাতি গহিতং নত্থি; নিরত্তাতি মুঞ্চিতব্বং নত্থি. যস্সত্থি গহিতং, তস্সত্থি মুঞ্চিতব্বং. তস্স গহিতং গাহং মুঞ্চনং সমতিক্কন্তো অরহা ৰুদ্ধিপারিহানিৰীতিৰত্তো. সো ৰুট্ঠৰাসো চিণ্ণচরণো…পে… জাতিমরণসংসারো, নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি – নত্থি অত্তা কুতো নিরত্তা ৰা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘অজ্ঝত্তমেৰুপসমে, ন অঞ্ঞতো ভিক্খু সন্তিমেসেয্য;
অজ্ঝত্তং উপসন্তস্স, নত্থি অত্তা কুতো নিরত্তা ৰা’’তি.
১৫৫. মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি;
এৰং ঠিতো অনেজস্স, উস্সদং ভিক্খু ন করেয্য [করে (সী.)] কুহিঞ্চি.
মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতীতি. সমুদ্দো চতুরাসীতিযোজনসহস্সানি উব্বেধেন গম্ভীরো. হেট্ঠা চত্তারীসযোজনসহস্সানি উদকং মচ্ছকচ্ছপেহি কম্পতি. উপরি চত্তারীসযোজনসহস্সানি উদকং ৰাতেহি কম্পতি. মজ্ঝে চত্তারীসযোজনসহস্সানি উদকং ন কম্পতি ন ৰিকম্পতি ন চলতি ন ৰেধতি নপ্পৰেধতি ন সম্পৰেধতি. অনেরিতো অঘট্টিতো অচলিতো অলুল়িতো অভন্তো ৰূপসন্তো তত্র ঊমি নো জাযতি, ঠিতো হোতি সমুদ্দোতি. এৰম্পি মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি.
অথ ৰা সত্তন্নং পব্বতানং অন্তরিকাসু সত্তসীদন্তরা মহাসমুদ্দা. [সীদন্তরসমুদ্দো (স্যা.)] তত্র উদকং ন কম্পতি ন ৰিকম্পতি ন চলতি ন ৰেধতি নপ্পৰেধতি ন সম্পৰেধতি. অনেরিতো অঘট্টিতো অচলিতো অলুল়িতো অভন্তো ৰূপসন্তো তত্র ঊমি নো জাযতি, ঠিতো হোতি সমুদ্দোতি. এৰম্পি মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি.
এৰং ঠিতো অনেজস্সাতি. এৰন্তি ওপম্মসম্পটিপাদনং. ঠিতোতি লাভেপি ন কম্পতি, অলাভেপি ন কম্পতি, যসেপি ন কম্পতি, অযসেপি ন কম্পতি, পসংসাযপি ন কম্পতি, নিন্দাযপি ন কম্পতি, সুখেপি ন কম্পতি, দুক্খেপি ন কম্পতি ন ৰিকম্পতি ন চলতি ন ৰেধতি নপ্পৰেধতি ন সম্পৰেধতীতি – এৰং ঠিতো. অনেজস্সাতি এজা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. যস্সেসা এজা তণ্হা পহীনা উচ্ছিন্না সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি অনেজো. এজায পহীনত্তা অনেজো; সো লাভেপি ন ইঞ্জতি, অলাভেপি ন ইঞ্জতি, যসেপি ন ইঞ্জতি, অযসেপি ন ইঞ্জতি, পসংসাযপি ন ইঞ্জতি, নিন্দাযপি ন ইঞ্জতি, সুখেপি ন ইঞ্জতি, দুক্খেপি ন ইঞ্জতি, ন চলতি ন ৰেধতি নপ্পৰেধতি ন সম্পৰেধতীতি – এৰং ঠিতো অনেজস্স.
উস্সদং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চীতি. উস্সদাতি সত্তুস্সদা – রাগুস্সদং [রাগুস্সদো (স্যা.)], দোসুস্সদং, মোহুস্সদং, মানুস্সদং, দিট্ঠুস্সদং, কিলেসুস্সদং, কম্মুস্সদং ন করেয্য ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্য. কুহিঞ্চীতি কুহিঞ্চি কিস্মিঞ্চি কত্থচি অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰাতি – উস্সদং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চি.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘মজ্ঝে যথা সমুদ্দস্স, ঊমি নো জাযতী ঠিতো হোতি;
এৰং ঠিতো অনেজস্স, উস্সদং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চী’’তি.
১৫৬. অকিত্তযী ৰিৰটচক্খু, সক্খিধম্মং পরিস্সযৰিনযং;
পটিপদং ৰদেহি ভদ্দন্তে, পাতিমোক্খং অথ ৰাপি সমাধিং.
অকিত্তযী ৰিৰটচক্খূতি. অকিত্তযীতি কিত্তিতং আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞপিতং পট্ঠপিতং ৰিৰটং ৰিভত্তং উত্তানীকতং পকাসিতন্তি – অকিত্তযি [অকিত্তযীতি অকিত্তযি পরিকিত্তযি আচিক্খি দেসেসি পঞ্ঞপেসি পট্ঠপেসি ৰিৰরি ৰিভজি উত্তানিমকাসি পকাসেসীতি অকিত্তযি (স্যা.)]. ৰিৰটচক্খূতি ভগৰা পঞ্চহি চক্খূহি ৰিৰটচক্খু – মংসচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু, দিব্বেন চক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু, পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু, বুদ্ধচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু, সমন্তচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু.
কথং ভগৰা মংসচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু? মংসচক্খুম্হিপি ভগৰতো পঞ্চ ৰণ্ণা সংৰিজ্জন্তি – নীলো চ ৰণ্ণো, পীতকো চ ৰণ্ণো, লোহিতকো চ ৰণ্ণো, কণ্হো চ ৰণ্ণো, ওদাতো চ ৰণ্ণো. অক্খিলোমানি চ ভগৰতো যত্থ চ অক্খিলোমানি পতিট্ঠিতানি তং নীলং হোতি সুনীলং পাসাদিকং দস্সনেয্যং উমাপুপ্ফসমানং [উম্মাপুপ্ফসমানং (সী. ক.), উম্মারপুপ্ফসমানং (স্যা.)]. তস্স পরতো পীতকং হোতি সুপীতকং সুৰণ্ণৰণ্ণং পাসাদিকং দস্সনেয্যং কণিকারপুপ্ফসমানং. উভযতো চ অক্খিকূটানি ভগৰতো লোহিতকানি হোন্তি সুলোহিতকানি পাসাদিকানি দস্সনেয্যানি ইন্দগোপকসমানানি. মজ্ঝে কণ্হং হোতি সুকণ্হং অলূখং সিনিদ্ধং পাসাদিকং দস্সনেয্যং অদ্দারিট্ঠকসমানং [অল়ারিট্ঠকসমানং (স্যা.)]. তস্স পরতো ওদাতং হোতি সুওদাতং সেতং পণ্ডরং পাসাদিকং দস্সনেয্যং ওসধিতারকসমানং. তেন ভগৰা পাকতিকেন মংসচক্খুনা অত্তভাৰপরিযাপন্নেন পুরিমসুচরিতকম্মাভিনিব্বত্তেন সমন্তা যোজনং পস্সতি দিৰা চেৰ রত্তিঞ্চ. যদা হিপি চতুরঙ্গসমন্নাগতো অন্ধকারো হোতি. সূরিযো ৰা অত্থঙ্গতো হোতি. কাল়পক্খো চ উপোসথো হোতি. তিব্বো চ ৰনসণ্ডো হোতি. মহা চ কাল়মেঘো [অকালমেঘো (স্যা.)] অব্ভুট্ঠিতো হোতি. এৰরূপেপি চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে সমন্তা যোজনং পস্সতি. নত্থি সো কুট্টো [কুড্ডো (সী.)] ৰা কৰাটং ৰা পাকারো ৰা পব্বতো ৰা গচ্ছো ৰা লতা ৰা আৰরণং রূপানং দস্সনায. একঞ্চে তিলফলং নিমিত্তং কত্ৰা তিলৰাহে পক্খিপেয্য. তঞ্ঞেৰ তিলফলং উদ্ধরেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো পাকতিকং মংসচক্খু. এৰং ভগৰা মংসচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু.
কথং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু? ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে. যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না. ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে; যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. আকঙ্খমানো চ ভগৰা একম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰেপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চতস্সোপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্চপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, দসপি লোকধাতুযো পস্সেয্য, ৰীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, তিংসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, চত্তালীসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, পঞ্ঞাসম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সতম্পি লোকধাতুযো পস্সেয্য, সহস্সিম্পি চূল়নিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, দ্ৰিসহস্সিম্পি মজ্ঝিমিকং লোকধাতুং পস্সেয্য, তিসহস্সিম্পি লোকধাতুং পস্সেয্য, মহাসহস্সিম্পি [তিসহস্সিং মহাসহস্সিম্পি (সী. ক.)] লোকধাতুং পস্সেয্য. যাৰতকং ৰা পন আকঙ্খেয্য তাৰতকং পস্সেয্য. এৰং পরিসুদ্ধং ভগৰতো দিব্বচক্খু. এৰং ভগৰা দিব্বেন চক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু.
কথং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু? ভগৰা মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো অধিগতপটিসম্ভিদো চতুৰেসারজ্জপ্পত্তো দসবলধারী পুরিসাসভো পুরিসসীহো পুরিসনাগো পুরিসাজঞ্ঞো পুরিসধোরয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো ধনৰা নেতা ৰিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞাপেতা অনিজ্ঝাপেতা পেক্খেতা পসাদেতা. সো হি ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো মগ্গানুগা চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.
সো হি ভগৰা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. নত্থি তস্স ভগৰতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং [অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং (স্যা.) মহানি. ৬৯] উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি. যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি জানিতব্বং [অত্থি ধম্মং জানিতব্বং (সী. ক.)] অত্তত্থো ৰা পরত্থো ৰা উভযত্থো ৰা দিট্ঠধম্মিকো ৰা অত্থো সম্পরাযিকো ৰা অত্থো উত্তানো ৰা অত্থো গম্ভীরো ৰা অত্থো গূল়্হো ৰা অত্থো পটিচ্ছন্নো ৰা অত্থো নেয্যো ৰা অত্থো নীতো ৰা অত্থো অনৰজ্জো ৰা অত্থো নিক্কিলেসো ৰা অত্থো ৰোদানো ৰা অত্থো পরমত্থো ৰা অত্থো, সব্বং তং [পরমত্থো ৰা, সব্বন্তং (স্যা.)] অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.
সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি সব্বং ৰচীকম্মং… সব্বং মনোকম্মং… অতীতে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে পচ্চুপ্পন্নে অপ্পটিহতং ঞাণং. যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং; নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং, নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. যথা দ্ৰিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মাফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপরিমং নাতিৰত্ততি, উপরিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৰত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো; এৰমেৰ বুদ্ধস্স ভগৰতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো. যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং; নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং. নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা.
সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপটিবদ্ধা আকঙ্খপটিবদ্ধা মনসিকারপটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধা. সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বেসং সত্তানং ভগৰা আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বাভব্বে সত্তে পজানাতি. সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি [পরিৰত্তন্তি (ক.) পসূরসুত্তনিদ্দেসে অৰসানেপি].
যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পরিৰত্তন্তি; এৰমেৰ সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি [পরিৰত্তন্তি (ক.) পসূরসুত্তনিদ্দেসে অৰসানেপি]. যথা যে কেচি পক্খী অন্তমসো গরুল়ং ৰেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি; এৰমেৰ যেপি তে সারিপুত্তসমা পঞ্ঞায তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি; বুদ্ধঞাণং দেৰমনুস্সানং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্রাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপরপ্পৰাদা ৰালৰেধিরূপা ৰোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছন্তি গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ. কথিতা ৰিসজ্জিতা চ তে পঞ্হা ভগৰতা হোন্তি নিদ্দিট্ঠকারণা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তি. অথ খো ভগৰা তত্থ অতিরোচতি যদিদং পঞ্ঞাযাতি. এৰং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু.
কথং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু? ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকা অনুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকা অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তি অনুপলিত্তানি উদকেন; এৰমেৰ ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো ৰিহরন্তে. জানাতি ভগৰা – ‘‘অযং পুগ্গলো রাগচরিতো, অযং দোসচরিতো, অযং মোহচরিতো, অযং ৰিতক্কচরিতো, অযং সদ্ধাচরিতো, অযং ঞাণচরিতো’’তি. রাগচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স অসুভকথং কথেতি; দোসচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স মেত্তাভাৰনং আচিক্খতি; মোহচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স উদ্দেসে পরিপুচ্ছায কালেন ধম্মস্সৰনে কালেন ধম্মসাকচ্ছায গরুসংৰাসে নিৰেসেতি; ৰিতক্কচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স আনাপানস্সতিং আচিক্খতি; সদ্ধাচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স পসাদনীযং নিমিত্তং আচিক্খতি বুদ্ধসুবোধিং [বুদ্ধসুবুদ্ধতং (ক.)] ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং সীলানি চ; অত্তনো ঞাণচরিতস্স ভগৰা পুগ্গলস্স আচিক্খতি ৰিপস্সনানিমিত্তং অনিচ্চাকারং দুক্খাকারং অনত্তাকারং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূত’’ন্তি.
এৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু.
কথং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খু? সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞাণং. ভগৰা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন উপেতো সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো.
‘‘ন তস্স অদিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি.
এৰং ভগৰা সমন্তচক্খুনাপি ৰিৰটচক্খূতি – অকিত্তযি ৰিৰটচক্খু.
সক্খিধম্মং পরিস্সযৰিনযন্তি. সক্খিধম্মন্তি ন ইতিহিতিহং, ন ইতিকিরায, ন পরম্পরায, ন পিটকসম্পদায, ন তক্কহেতু, ন নযহেতু, ন আকারপরিৰিতক্কেন, ন দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা সামং সযমভিঞ্ঞাতং অত্তপচ্চক্খং ধম্মন্তি – সক্খিধম্মং. পরিস্সযৰিনযন্তি. পরিস্সযাতি দ্ৰে পরিস্সযা – পাকটপরিস্সযা চ পটিচ্ছন্নপরিস্সযা চ. কতমে পাকটপরিস্সযা? সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তরচ্ছা কোকা মহিংসা [গোমহিসা (স্যা.) মহানি. ৫] হত্থী অহি ৰিচ্ছিকা সতপদী, চোরা ৰা অস্সু মানৰা ৰা কতকম্মা ৰা অকতকম্মা ৰা, চক্খুরোগো সোতরোগো ঘানরোগো জিৰ্হারোগো কাযরোগো সীসরোগো কণ্ণরোগো মুখরোগো দন্তরোগো কাসো সাসো পিনাসো ডাহো [ডহো (সী. স্যা.) মহানি. ৫] জরো কুচ্ছিরোগো মুচ্ছা পক্খন্দিকা সূলা ৰিসূচিকা কুট্ঠং গণ্ডো কিলাসো সোসো অপমারো দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু রখসা ৰিতচ্ছিকা লোহিতপিত্তং [লোহিতং পিত্তং (স্যা. ক.)] মধুমেহো অংসা পিল়কা ভগন্দলা, পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা ৰাতসমুট্ঠানা আবাধা সন্নিপাতিকা আবাধা উতুপরিণামজা আবাধা ৰিসমপরিহারজা আবাধা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৰিপাকজা আবাধা, সীতং উণ্হং জিঘচ্ছা পিপাসা উচ্চারো পস্সাৰো ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সা ইতি ৰা – ইমে ৰুচ্চন্তি পাকটপরিস্সযা.
কতমে পটিচ্ছন্নপরিস্সযা? কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং কামচ্ছন্দনীৰরণং ব্যাপাদনীৰরণং থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং রাগো দোসো মোহো কোধো উপনাহো মক্খো পল়াসো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সারম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদো, সব্বে কিলেসা সব্বে দুচ্চরিতা সব্বে দরথা সব্বে পরিল়াহা সব্বে সন্তাপা সব্বাকুসলাভিসঙ্খারা – ইমে ৰুচ্চন্তি পটিচ্ছন্নপরিস্সযা.
পরিস্সযাতি কেনট্ঠেন পরিস্সযা? পরিসহন্তীতি পরিস্সযা, পরিহানায সংৰত্তন্তীতি পরিস্সযা, তত্রাসযাতি পরিস্সযা. কথং পরিসহন্তীতি পরিস্সযা? তে পরিস্সযা তং পুগ্গলং সহন্তি পরিসহন্তি অভিভৰন্তি অজ্ঝোত্থরন্তি পরিযাদিযন্তি মদ্দন্তি. এৰং পরিসহন্তীতি – পরিস্সযা.
কথং পরিহানায সংৰত্তন্তীতি পরিস্সযা? তে পরিস্সযা কুসলানং ধম্মানং অন্তরাযায পরিহানায সংৰত্তন্তি. কতমেসং কুসলানং ধম্মানং? সম্মাপটিপদায অনুলোমপটিপদায অপচ্চনীকপটিপদায অৰিরুদ্ধপটিপদায অন্ৰত্থপটিপদায ধম্মানুধম্মপটিপদায সীলেসু পরিপূরকারিতায ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায জাগরিযানুযোগস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনানুযোগস্স চতুন্নং সম্মপ্পধানানং চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পঞ্চন্নং বলানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স ভাৰনানুযোগস্স – ইমেসং কুসলানং ধম্মানং অন্তরাযায পরিহানায সংৰত্তন্তি. এৰম্পি পরিহানায সংৰত্তন্তীতি – পরিস্সযা.
কথং তত্রাসযাতি পরিস্সযা? তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৰসন্নিস্সযা. যথা বিলে বিলাসযা পাণা সযন্তি, দকে দকাসযা পাণা সযন্তি, ৰনে ৰনাসযা পাণা সযন্তি, রুক্খে রুক্খাসযা পাণা সযন্তি; এৰমেৰ তত্থেতে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি অত্তভাৰসন্নিস্সযাতি. এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সান্তেৰাসিকো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সান্তেৰাসিকো সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সরসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৰসন্তি অন্ৰাস্সৰন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৰাসিকোতি ৰুচ্চতি. তে নং সমুদাচরন্তি, সমুদাচরন্তি [সমুদাচারেন্তি (সী.)] নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচরিযকোতি ৰুচ্চতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা … মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সরসঙ্কপ্পা সঞ্ঞোজনিযা, ত্যস্স অন্তো ৰসন্তি অন্ৰাস্সৰন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সান্তেৰাসিকোতি ৰুচ্চতি. তে নং সমুদাচরন্তি, সমুদাচরন্তি নং পাপকা অকুসলা ধম্মাতি. তস্মা সাচরিযকোতি ৰুচ্চতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সান্তেৰাসিকো সাচরিযকো দুক্খং ন ফাসু ৰিহরতী’’তি. এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অন্তরামলা অন্তরাঅমিত্তা অন্তরাসপত্তা অন্তরাৰধকা অন্তরাপচ্চত্থিকা. কতমে তযো? লোভো, ভিক্খৰে, অন্তরামলো [অন্তরামলং (সী. ক.) ইতিৰু. ৮৮] অন্তরাঅমিত্তো অন্তরাসপত্তো অন্তরাৰধকো অন্তরাপচ্চত্থিকো; দোসো, ভিক্খৰে…পে… মোহো, ভিক্খৰে, অন্তরামলো অন্তরাঅমিত্তো অন্তরাসপত্তো অন্তরাৰধকো অন্তরাপচ্চত্থিকো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো অন্তরামলা অন্তরাঅমিত্তা অন্তরাসপত্তা অন্তরাৰধকা অন্তরাপচ্চত্থিকা’’তি.
‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.
‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (স্যা.) ইতিৰু. ৮৮] তদা হোতি, যং লোভো সহতে নরং.
‘‘অনত্থজননো দোসো, দোসো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.
‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং দোসো সহতে নরং.
‘‘অনত্থজননো মোহো, মোহো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.
‘‘মূল়্হো অত্থং ন জানাতি, মূল়্হো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নর’’ন্তি.
এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘তযো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায. কতমে তযো? লোভো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায; দোসো খো, মহারাজ…পে… মোহো খো, মহারাজ, পুরিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায. ইমে খো, মহারাজ, তযো পুরিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৰিহারায.
‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুরিসং পাপচেতসং;
হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসারংৰ সম্ফল’’ন্তি.
এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘রাগো চ দোসো চ ইতো নিদানা, অরতী রতী লোমহংসো ইতোজা;
ইতো সমুট্ঠায মনোৰিতক্কা, কুমারকা ধঙ্কমিৰোস্সজন্তী’’তি.
এৰম্পি তত্রাসযাতি – পরিস্সযা.
পরিস্সযৰিনযন্তি পরিস্সযৰিনযং পরিস্সযপ্পহানং পরিস্সযৰূপসমং পরিস্সযপটিনিস্সগ্গং পরিস্সযপটিপস্সদ্ধিং অমতং নিব্বানন্তি – সক্খিধম্মং পরিস্সযৰিনযং.
পটিপদং ৰদেহি ভদ্দন্তেতি. পটিপদং ৰদেহি – সম্মাপটিপদং অনুলোমপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অৰিরুদ্ধপটিপদং অন্ৰত্থপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং সীলেসু পরিপূরকারিতং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং জাগরিযানুযোগং সতিসম্পজঞ্ঞং চত্তারো সতিপট্ঠানে চত্তারো সম্মপ্পধানে চত্তারো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং নিব্বানঞ্চ নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং ৰদেহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – পটিপদং ৰদেহি. ভদ্দন্তেতি সো নিম্মিতো বুদ্ধং ভগৰন্তং আলপতি. অথ ৰা যং ত্ৰং ধম্মং আচিক্খসি দেসেসি পঞ্ঞপেসি পট্ঠপেসি ৰিৰরি ৰিভজি উত্তানীঅকাসি পকাসেসি সব্বং তং সুন্দরং ভদ্দকং কল্যাণং অনৰজ্জং সেৰিতব্বন্তি – পটিপদং ৰদেহি ভদ্দন্তে.
পাতিমোক্খং অথ ৰাপি সমাধিন্তি. পাতিমোক্খন্তি সীলং পতিট্ঠা আদি চরণং সংযমো সংৰরো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. অথ ৰাপি সমাধিন্তি যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৰট্ঠিতি অৰিসাহারো অৰিক্খেপো অৰিসাহতমানসতা সমথো সমাধিন্দ্রিযং সমাধিবলং সম্মাসমাধীতি – পাতিমোক্খং অথ ৰাপি সমাধিং.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘অকিত্তযী ৰিৰটচক্খু, সক্খিধম্মং পরিস্সযৰিনযং;
পটিপদং ৰদেহি ভদ্দন্তে, পাতিমোক্খং অথ ৰাপি সমাধি’’ন্তি.
১৫৭. চক্খূহি নেৰ লোলস্স, গামকথায আৰরযে সোতং;
রসে চ নানুগিজ্ঝেয্য, ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিং.
চক্খূহি নেৰ লোলস্সাতি. কথং চক্খুলোলোতি? ইধেকচ্চো চক্খুলোলিযেন সমন্নাগতো হোতি – ‘‘অদিট্ঠং দক্খিতব্বং, দিট্ঠং সমতিক্কমিতব্ব’’ন্তি আরামেন আরামং উয্যানেন উয্যানং গামেন গামং নিগমেন নিগমং নগরেন নগরং রট্ঠেন রট্ঠং জনপদেন জনপদং দীঘচারিকং অনৰট্ঠিতচারিকং [অনৰত্থিতচারিকং (সী. স্যা.)] অনুযুত্তো চ হোতি রূপস্স দস্সনায. এৰম্পি চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৰা ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো অসংৰুতো গচ্ছতি হত্থিং ওলোকেন্তো, অস্সং ওলোকেন্তো, রথং ওলোকেন্তো, পত্তিং ওলোকেন্তো, ইত্থিযো ওলোকেন্তো, পুরিসে ওলোকেন্তো, কুমারকে ওলোকেন্তো, কুমারিকাযো ওলোকেন্তো, অন্তরাপণং ওলোকেন্তো, ঘরমুখানি ওলোকেন্তো, উদ্ধং ওলোকেন্তো, অধো ওলোকেন্তো, দিসাৰিদিসং ৰিপেক্খমানো গচ্ছতি. এৰম্পি চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৰা ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি. এৰম্পি চক্খুলোলো হোতি.
যথা ৰা পনেকে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা তে এৰরূপং ৰিসূকদস্সনং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি, সেয্যথিদং – নচ্চং গীতং ৰাদিতং পেক্খং অক্খানং পাণিস্সরং ৰেতাল়ং কুম্ভথূণং [কুম্ভথূনং (সী. স্যা. ক.)] সোভনকং [সোভনগরকং (সী. স্যা.)] চণ্ডালং ৰংসং ধোৰনং হত্থিযুদ্ধং অস্সযুদ্ধং মহিংসযুদ্ধং [মহিসযুদ্ধং (সী. স্যা.)] উসভযুদ্ধং অজযুদ্ধং মেণ্ডযুদ্ধং কুক্কুটযুদ্ধং ৰট্টকযুদ্ধং দণ্ডযুদ্ধং মুট্ঠিযুদ্ধং নিব্বুদ্ধং উয্যোধিকং বলগ্গং সেনাব্যূহং অনীকদস্সনং ইতি ৰা. এৰম্পি চক্খুলোলো হোতি.
কথং ন চক্খুলোলো হোতি? ইধ ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো সংৰুতো গচ্ছতি ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং ওলোকেন্তো, ন রথং ওলোকেন্তো, ন পত্তিং ওলোকেন্তো, ন ইত্থিযো ওলোকেন্তো, ন পুরিসে ওলোকেন্তো, ন কুমারকে ওলোকেন্তো, ন কুমারিকাযো ওলোকেন্তো, ন অন্তরাপণং ওলোকেন্তো, ন ঘরমুখানি ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং ওলোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসাৰিপেক্খমানো গচ্ছতি. এৰম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
অথ ৰা ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
যথা ৰা পনেকে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা তে এৰরূপং ৰিসূকদস্সনং অননুযুত্তা ৰিহরন্তি, সেয্যথিদং – নচ্চং গীতং ৰাদিতং পেক্খং অক্খানং…পে… অনীকদস্সনং ইতি ৰা. এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো হোতি. এৰম্পি ন চক্খুলোলো হোতি.
চক্খূহি নেৰ লোলস্সাতি. চক্খুলোলিযং পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তিং করেয্য অনভাৰং গমেয্য, চক্খুলোলিযা আরতো অস্স ৰিরতো পটিৰিরতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরেয্যাতি – চক্খূহি নেৰ লোলস্স.
গামকথায আৰরযে সোতন্তি. গামকথা ৰুচ্চতি বাত্তিংস তিরচ্ছানকথা, সেয্যথিদং – রাজকথা চোরকথা মহামত্তকথা সেনাকথা ভযকথা যুদ্ধকথা অন্নকথা পানকথা ৰত্থকথা যানকথা সযনকথা মালাকথা গন্ধকথা ঞাতিকথা গামকথা নিগমকথা নগরকথা জনপদকথা ইত্থিকথা [ইত্থিকথা পুরিসকথা (বহূসু)] সূরকথা ৰিসিখাকথা কুম্ভট্ঠানকথা পুব্বপেতকথা নানত্তকথা লোকক্খাযিকা সমুদ্দক্খাযিকা ইতিভৰাভৰকথা ইতি ৰা. গামকথায আৰরযে সোতন্তি. গামকথায সোতং আৰরেয্য নিৰারেয্য সংৰরেয্য রক্খেয্য গোপেয্য পিদহেয্য পচ্ছিন্দেয্যাতি – গামকথায আৰরযে সোতং.
রসে চ নানুগিজ্ঝেয্যাতি. রসে চাতি মূলরসো খন্ধরসো তচরসো পত্তরসো পুপ্ফরসো ফলরসো অম্বিলং মধুরং তিত্তকং কটুকং লোণিকং খারিকং লম্বিকং কসাৰো সাদু অসাদু সীতং উণ্হং. সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা রসগিদ্ধা; তে জিৰ্হগ্গেন রসগ্গানি পরিযেসন্তা আহিণ্ডন্তি, তে অম্বিলং লভিত্ৰা অনম্বিলং পরিযেসন্তি, অনম্বিলং লভিত্ৰা অম্বিলং পরিযেসন্তি…পে… সীতং লভিত্ৰা উণ্হং পরিযেসন্তি, উণ্হং লভিত্ৰা সীতং পরিযেসন্তি. তে যং যং লভিত্ৰা তেন তেন ন তুস্সন্তি, অপরাপরং পরিযেসন্তি, মনাপিকেসু রসেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধা. যস্সেসা রসতণ্হা পহীনা সমুচ্ছিন্না…পে… ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি নেৰ দৰায…পে… অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চাতি.
যথা ৰণং আলিম্পেয্য যাৰদেৰ আরুহণত্থায [আরুহনত্থায (ক.) পুরাভেদসুত্তনিদ্দেসে সত্তমগাথাৰণ্ণনাযং], যথা ৰা পন অক্খং অব্ভঞ্জেয্য যাৰদেৰ ভারস্স নিত্থরণত্থায, যথা ৰা পুত্তমংসং আহারং আহারেয্য যাৰদেৰ কন্তারস্স নিত্থরণত্থায; এৰমেৰং ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি নেৰ দৰায…পে… অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চাতি রসতণ্হং পজহেয্য ৰিনোদেয্য ব্যন্তিং করেয্য অনভাৰং গমেয্য, রসতণ্হায আরতো অস্স ৰিরতো পটিৰিরতো নিক্খন্তো নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো ৰিসঞ্ঞুত্তো ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরেয্যাতি – রসে চ নানুগিজ্ঝেয্য.
ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিন্তি. মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ …পে… ইদং তণ্হামমত্তং…পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. তণ্হামমত্তং পহায দিট্ঠিমমত্তং পটিনিস্সজ্জিত্ৰা চক্খুং ন মমাযেয্য ন গণ্হেয্য ন পরামসেয্য নাভিনিৰিসেয্য; সোতং… ঘানং… জিৰ্হং… কাযং… রূপে… সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৰাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৰরং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং… কামধাতুং… রূপধাতুং… অরূপধাতুং… কামভৰং… রূপভৰং… অরূপভৰং… সঞ্ঞাভৰং… অসঞ্ঞাভৰং… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰং … একৰোকারভৰং… চতুৰোকারভৰং… পঞ্চৰোকারভৰং … অতীতং… অনাগতং… পচ্চুপ্পন্নং… দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ন মমাযেয্য ন গণ্হেয্য ন পরামসেয্য নাভিনিৰিসেয্য. কিঞ্চীতি কিঞ্চি রূপগতং ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং. লোকস্মিন্তি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মিং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘চক্খূহি নেৰ লোলস্স, গামকথায আৰরযে সোতং;
রসে চ নানুগিজ্ঝেয্য, ন চ মমাযেথ কিঞ্চি লোকস্মি’’ন্তি.
১৫৮. ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স, পরিদেৰং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চি;
ভৰঞ্চ নাভিজপ্পেয্য, ভেরৰেসু চ ন সম্পৰেধেয্য.
ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্সাতি. ফস্সোতি রোগফস্সো. রোগফস্সেন ফুট্ঠো পরেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্স; চক্খুরোগেন ফুট্ঠো পরেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্স, সোতরোগেন…পে… ঘানরোগেন… জিৰ্হারোগেন… কাযরোগেন… সীসরোগেন… কণ্ণরোগেন… মুখরোগেন… দন্তরোগেন… কাসেন… সাসেন… পিনাসেন… ডাহেন… জরেন… কুচ্ছিরোগেন… মুচ্ছায… পক্খন্দিকায… সূলায… ৰিসূচিকায… কুট্ঠেন… গণ্ডেন… কিলাসেন… সোসেন… অপমারেন… দদ্দুযা… কণ্ডুযা … কচ্ছুযা… রখসায… ৰিতচ্ছিকায… লোহিতেন… পিত্তেন… মধুমেহেন… অংসায… পিল়কায… ভগন্দলেন… পিত্তসমুট্ঠানেন আবাধেন… সেম্হসমুট্ঠানেন আবাধেন… ৰাতসমুট্ঠানেন আবাধেন… সন্নিপাতিকেন আবাধেন… উতুপরিণামজেন আবাধেন… ৰিসমপরিহারজেন আবাধেন… ওপক্কমিকেন আবাধেন… কম্মৰিপাকজেন আবাধেন… সীতেন… উণ্হেন… জিঘচ্ছায… পিপাসায… উচ্চারেন… পস্সাৰেন… ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেহি ফুট্ঠো পরেতো সমোহিতো সমন্নাগতো অস্সাতি – ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স.
পরিদেৰং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চীতি. আদেৰং পরিদেৰং আদেৰনং পরিদেৰনং আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্তং ৰাচা পলাপং ৰিপ্পলাপং লালপ্পং লালপ্পাযনং লালপ্পাযিতত্তং ন করেয্য ন জনেয্য ন সঞ্জনেয্য ন নিব্বত্তেয্য নাভিনিব্বত্তেয্য. কুহিঞ্চীতি কুহিঞ্চি কিম্হিচি কত্থচি অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰাতি – পরিদেৰং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চি.
ভৰঞ্চ নাভিজপ্পেয্যাতি. কামভৰং ন জপ্পেয্য, রূপভৰং ন জপ্পেয্য, অরূপভৰং ন জপ্পেয্য ন পজপ্পেয্য নাভিজপ্পেয্যাতি – ভৰঞ্চ নাভিজপ্পেয্য.
ভেরৰেসু চ ন সম্পৰেধেয্যাতি. ভেরৰাতি একেনাকারেন ভযম্পি ভেরৰম্পি তঞ্ঞেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘এতং নূন তং ভযং ভেরৰং ন জহে আগচ্ছতী’’তি. বহিদ্ধারম্মণং ৰুত্তং সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা তরচ্ছা কোকা মহিংসা অস্সা হত্থী অহি ৰিচ্ছিকা সতপদী, চোরা ৰা অস্সু মানৰা ৰা কতকম্মা ৰা অকতকম্মা ৰা. অথাপরেন আকারেন ভযং ৰুচ্চতি অজ্ঝত্তিকং চিত্তসমুট্ঠানং ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উব্বেগো উত্রাসো, জাতিভযং জরাভযং ব্যাধিভযং মরণভযং রাজভযং চোরভযং অগ্গিভযং উদকভযং অত্তানুৰাদভযং পরানুৰাদভযং দণ্ডভযং দুগ্গতিভযং ঊমিভযং কুম্ভীলভযং আৰট্টভযং সুসুকাভযং [সুংসুকাভযং (স্যা.)] আজীৰিকভযং অসিলোকভযং পরিসায সারজ্জভযং মদনভযং দুগ্গতিভযং ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উব্বেগো উত্রাসো. ভেরৰেসু চ ন সম্পৰেধেয্যাতি ভেরৰে পস্সিত্ৰা ৰা সুণিত্ৰা ৰা ন ৰেধেয্য ন পৰেধেয্য ন সম্পৰেধেয্য ন তসেয্য ন উত্তসেয্য ন পরিতসেয্য ন ভাযেয্য ন সন্তাসং আপজ্জেয্য, অভীরূ অস্স অছম্ভী অনুত্রাসী অপলাযী, পহীনভযভেরৰো ৰিগতলোমহংসো ৰিহরেয্যাতি – ভেরৰেসু চ ন সম্পৰেধেয্য.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘ফস্সেন যদা ফুট্ঠস্স, পরিদেৰং ভিক্খু ন করেয্য কুহিঞ্চি;
ভৰঞ্চ নাভিজপ্পেয্য, ভেরৰেসু চ ন সম্পৰেধেয্যা’’তি.
১৫৯. অন্নানমথো পানানং, খাদনীযানমথোপি ৰত্থানং;
লদ্ধা ন সন্নিধিং কযিরা, ন চ পরিত্তসে তানি অলভমানো.