১১. কলহৰিৰাদসুত্তনিদ্দেসো
অথ কলহৰিৰাদসুত্তনিদ্দেসং ৰক্খতি –
৯৭. কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদা, পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্রূহি.
কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদাতি. কলহোতি একেন আকারেন কলহো; ৰিৰাদোতিপি তঞ্ঞেৰ. যো কলহো সো ৰিৰাদো, যো ৰিৰাদো সো কলহো. অথ ৰা অপরেন আকারেন ৰিৰাদো ৰুচ্চতি কলহস্স পুব্বভাগো ৰিৰাদো. রাজানোপি রাজূহি ৰিৰদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৰিৰদন্তি, ব্রাহ্মণাপি ব্রাহ্মণেহি ৰিৰদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৰিৰদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৰিৰদতি, পুত্তোপি মাতরা ৰিৰদতি, পিতাপি পুত্তেন ৰিৰদতি, পুত্তোপি পিতরা ৰিৰদতি, ভাতাপি ভাতরা ৰিৰদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৰিৰদতি, ভগিনীপি ভাতরা ৰিৰদতি, সহাযোপি সহাযেন ৰিৰদতি – অযং ৰিৰাদো. কতমো কলহো? আগারিকা দণ্ডপসুতা কাযেন ৰাচায কলহং করোন্তি, পব্বজিতা আপত্তিং আপজ্জন্তা কাযেন ৰাচায কলহং করোন্তি – অযং কলহো.
কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদাতি. কলহা চ ৰিৰাদা চ কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি কলহস্স চ ৰিৰাদস্স চ মূলং পুচ্ছতি, হেতুং পুচ্ছতি, নিদানং পুচ্ছতি, সম্ভৰং পুচ্ছতি, পভৰং পুচ্ছতি, সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, আহারং পুচ্ছতি, আরম্মণং পুচ্ছতি, পচ্চযং পুচ্ছতি, সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি [অজ্ঝোসতি (সী.)] পসাদেতীতি – কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদা.
পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চাতি. পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, সীলব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, দিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ব্যসনেন সমন্নাগতস্স, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স, আদেৰো পরিদেৰো, আদেৰনা পরিদেৰনা, আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্তং, ৰাচা পলাপো ৰিপ্পলাপো লালপ্পো লালপ্পাযনা লালপ্পাযিতত্তং. সোকোতি ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, ভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠস্স, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ব্যসনেন সমন্নাগতস্স, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স, সোকো সোচনা সোচিতত্তং, অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো, অন্তোডাহো অন্তোপরিডাহো, চেতসো পরিজ্ঝাযনা দোমনস্সং সোকসল্লং. মচ্ছরন্তি পঞ্চ মচ্ছরিযানি – আৰাসমচ্ছরিযং, কুলমচ্ছরিযং, লাভমচ্ছরিযং, ৰণ্ণমচ্ছরিযং, ধম্মমচ্ছরিযং. যং এৰরূপং মচ্ছরিযং মচ্ছরাযনং মচ্ছরাযিতত্তং ৰেৰিচ্ছং কদরিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৰুচ্চতি মচ্ছরিযং. অপি চ, খন্ধমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং, ধাতুমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং, আযতনমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযং গাহো. ইদং ৰুচ্চতি মচ্ছরিযন্তি – পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চ.
মানাতিমানা সহপেসুণা চাতি. মানোতি ইধেকচ্চো মানং জনেতি জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা কোলপুত্তিযেন ৰা ৰণ্ণপোক্খরতায ৰা ধনেন ৰা অজ্ঝেনেন ৰা কম্মাযতনেন ৰা সিপ্পাযতনেন ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেন ৰা সুতেন ৰা পটিভানেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনা. অতিমানোতি ইধেকচ্চো পরং অতিমঞ্ঞতি জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা…পে… অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনা. পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৰাচো হোতি – ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৰা ভেত্তা, ভিন্নানং ৰা অনুপ্পদাতা, ৰগ্গারামো ৰগ্গরতো ৰগ্গনন্দী ৰগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি – ইদং ৰুচ্চতি পেসুঞ্ঞং. অপি চ দ্ৰীহি কারণেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি – পিযকম্যতায ৰা ভেদাধিপ্পাযেন ৰা. কথং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি? ইমস্স পিযো ভৰিস্সামি, মনাপো ভৰিস্সামি, ৰিস্সাসিকো ভৰিস্সামি, অব্ভন্তরিকো ভৰিস্সামি, সুহদযো ভৰিস্সামীতি – এৰং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি. কথং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি? কথং ইমে নানা অস্সু, ৰিনা অস্সু, ৰগ্গা অস্সু, দ্ৰিধা অস্সু, দ্ৰেজ্ঝা অস্সু, দ্ৰে পক্খা অস্সু, ভিজ্জেয্যুং ন সমাগচ্ছেয্যুং, দুক্খং ন ফাসু ৰিহরেয্যুন্তি – এৰং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহরতীতি – মানাতিমানা সহপেসুণা চ.
কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি. কলহো চ ৰিৰাদো চ পরিদেৰো চ সোকো চ মচ্ছরিযঞ্চ মানো চ অতিমানো চ পেসুঞ্ঞঞ্চাতি – ইমে অট্ঠ কিলেসা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি. ইমেসং অট্ঠন্নং কিলেসানং মূলং পুচ্ছতি, হেতুং পুচ্ছতি, নিদানং পুচ্ছতি, সম্ভৰং পুচ্ছতি, পভৰং পুচ্ছতি, সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, আহারং পুচ্ছতি, আরম্মণং পুচ্ছতি, পচ্চযং পুচ্ছতি, সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘং ব্রূহীতি. ইঙ্ঘ ব্রূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্রূহি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদা, পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, কুতোপহূতা তে তদিঙ্ঘ ব্রূহী’’তি.
৯৮. পিযপ্পহূতা কলহা ৰিৰাদা, পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, মচ্ছেরযুত্তা কলহা ৰিৰাদা;
ৰিৰাদজাতেসু চ পেসুণানি.
পিযপ্পহূতা কলহা ৰিৰাদা, পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চাতি. পিযাতি দ্ৰে পিযা – সত্তা ৰা সঙ্খারা ৰা. কতমে সত্তা পিযা? ইধ যস্স তে হোন্তি অত্থকামা হিতকামা ফাসুকামা যোগক্খেমকামা মাতা ৰা পিতা ৰা ভাতা ৰা ভগিনী ৰা পুত্তো ৰা ধীতা ৰা মিত্তা ৰা অমচ্চা ৰা ঞাতী ৰা সালোহিতা ৰা – ইমে সত্তা পিযা. কতমে সঙ্খারা পিযা? মনাপিকা রূপা মনাপিকা সদ্দা মনাপিকা গন্ধা মনাপিকা রসা মনাপিকা ফোট্ঠব্বা – ইমে সঙ্খারা পিযা.
পিযং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি কলহং করোন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি কলহং করোন্তি, অচ্ছিন্নেপি কলহং করোন্তি. পিযং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি কলহং করোন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি কলহং করোন্তি, ৰিপরিণতেপি কলহং করোন্তি. পিযং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি ৰিৰদন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি ৰিৰদন্তি, অচ্ছিন্নেপি ৰিৰদন্তি. পিযং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি ৰিৰদন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি ৰিৰদন্তি, ৰিপরিণতেপি ৰিৰদন্তি. পিযং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি পরিদেৰন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি পরিদেৰন্তি, অচ্ছিন্নেপি পরিদেৰন্তি. পিযং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি পরিদেৰন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি পরিদেৰন্তি, ৰিপরিণতেপি পরিদেৰন্তি. পিযং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি সোচন্তি, অচ্ছিজ্জন্তেপি সোচন্তি, অচ্ছিন্নেপি সোচন্তি. পিযং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি সোচন্তি, ৰিপরিণামন্তেপি সোচন্তি, ৰিপরিণতেপি সোচন্তি. পিযং ৰত্থুং রক্খন্তি গোপেন্তি পরিগ্গণ্হন্তি মমাযন্তি মচ্ছরাযন্তি.
মানাতিমানা সহপেসুণা চাতি. পিযং ৰত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি, পিযং ৰত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি. কথং পিযং ৰত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি? মযং লাভিনো মনাপিকানং রূপানং সদ্দানং গন্ধানং রসানং ফোট্ঠব্বানন্তি. এৰং পিযং ৰত্থুং নিস্সায মানং জনেন্তি. কথং পিযং ৰত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি? মযং লাভিনো মনাপিকানং রূপানং সদ্দানং গন্ধানং রসানং ফোট্ঠব্বানং, ইমে পনঞ্ঞে ন লাভিনো মনাপিকানং রূপানং সদ্দানং গন্ধানং রসানং ফোট্ঠব্বানন্তি. এৰং পিযং ৰত্থুং নিস্সায অতিমানং জনেন্তি. পেসুঞ্ঞন্তি ইধেকচ্চো পিসুণৰাচো হোতি, ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায…পে… এৰং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহরতীতি…পে… মানাতিমানা সহপেসুণা চ.
মচ্ছেরযুত্তা কলহা ৰিৰাদাতি. কলহো চ ৰিৰাদো চ পরিদেৰো চ সোকো চ মানো চ অতিমানো চ পেসুঞ্ঞঞ্চাতি – ইমে সত্ত কিলেসা মচ্ছরিযে যুত্তা পযুত্তা আযুত্তা সমাযুত্তাতি – মচ্ছেরযুত্তা কলহা ৰিৰাদা.
ৰিৰাদজাতেসু চ পেসুণানীতি. ৰিৰাদে জাতে সঞ্জাতে নিব্বত্তে অভিনিব্বত্তে পাতুভূতে পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তি; ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাযন্তি ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাযন্তি অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৰা ভেত্তারো, ভিন্নানং ৰা অনুপ্পদাতারো, ৰগ্গারামা ৰগ্গরতা ৰগ্গনন্দী ৰগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতারো হোন্তি – ইদং ৰুচ্চতি পেসুঞ্ঞং. অপি চ দ্ৰীহি কারণেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তি – পিযকম্যতায ৰা ভেদাধিপ্পাযেন ৰা. কথং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তি? ইমস্স পিযা ভৰিস্সাম, মনাপা ভৰিস্সাম, ৰিস্সাসিকা ভৰিস্সাম, অব্ভন্তরিকা ভৰিস্সাম, সুহদযা ভৰিস্সামাতি. এৰং পিযকম্যতায পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তি. কথং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তি? ‘‘কথং ইমে নানা অস্সু, ৰিনা অস্সু, ৰগ্গা অস্সু, দ্ৰেধা অস্সু, দ্ৰেজ্ঝা অস্সু, দ্ৰে পক্খা অস্সু, ভিজ্জেয্যুং ন সমাগচ্ছেয্যুং, দুক্খং ন ফাসু ৰিহরেয্যু’’ন্তি – এৰং ভেদাধিপ্পাযেন পেসুঞ্ঞং উপসংহরন্তীতি – ৰিৰাদজাতেসু চ পেসুণানি.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘পিযপ্পহূতা কলহা ৰিৰাদা, পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চ;
মানাতিমানা সহপেসুণা চ, মচ্ছেরযুত্তা কলহা ৰিৰাদা;
ৰিৰাদজাতেসু চ পেসুণানী’’তি.
৯৯. পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা, যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা, যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তি.
পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানাতি. পিযা কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি পিযানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা.
যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকেতি. যে চাপীতি খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ ৰেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৰা চ মনুস্সা চ. লোভাতি যো লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সারাগো সারজ্জনা সারজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৰিচরন্তীতি ৰিচরন্তি ৰিহরন্তি ইরিযন্তি ৰত্তন্তি পালেন্তি যপেন্তি যাপেন্তি. লোকেতি অপাযলোকে মনুস্সলোকে দেৰলোকে খন্ধলোকে ধাতুলোকে আযতনলোকেতি – যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকে.
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানাতি. আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি আসায চ নিট্ঠায চ মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা. যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তীতি. যে নরস্স পরাযনা হোন্তি দীপা হোন্তি তাণা হোন্তি লেণা হোন্তি সরণা হোন্তি নিট্ঠা পরাযনা হোন্তীতি – যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তি.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘পিযা সু লোকস্মিং কুতোনিদানা, যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ কুতোনিদানা, যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তী’’তি.
১০০. ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে, যে চাপি [যে ৰাপি (স্যা.)] লোভা ৰিচরন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা, যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তি.
ছন্দানিদানানি পিযানি লোকেতি. ছন্দোতি যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং কামোঘো কামযোগো কামুপাদানং কামচ্ছন্দনীৰরণং. অপি চ পঞ্চ ছন্দা – পরিযেসনচ্ছন্দো, পটিলাভচ্ছন্দো, পরিভোগচ্ছন্দো, সন্নিধিচ্ছন্দো, ৰিসজ্জনচ্ছন্দো. কতমো পরিযেসনচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৰ অত্থিকো ছন্দজাতো রূপে পরিযেসতি, সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পরিযেসতি – অযং পরিযেসনচ্ছন্দো. কতমো পটিলাভচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৰ অত্থিকো ছন্দজাতো রূপে পটিলভতি, সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পটিলভতি – অযং পটিলাভচ্ছন্দো. কতমো পরিভোগচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৰ অত্থিকো ছন্দজাতো রূপে পরিভুঞ্জতি, সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে পরিভুঞ্জতি – অযং পরিভোগচ্ছন্দো. কতমো সন্নিধিচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৰ অত্থিকো ছন্দজাতো ধনসন্নিচযং করোতি ‘‘আপদাসু ভৰিস্সতী’’তি – অযং সন্নিধিচ্ছন্দো. কতমো ৰিসজ্জনচ্ছন্দো? ইধেকচ্চো অজ্ঝোসিতোযেৰ অত্থিকো ছন্দজাতো ধনং ৰিসজ্জেতি হত্থারোহানং অস্সারোহানং রথিকানং ধনুগ্গহানং পত্তিকানং ‘‘ইমে মং রক্খিস্সন্তি গোপিস্সন্তি সম্পরিৰারিস্সন্তী’’তি – অযং ৰিসজ্জনচ্ছন্দো. পিযানীতি দ্ৰে পিযা – সত্তা ৰা সঙ্খারা ৰা…পে… ইমে সত্তা পিযা…পে… ইমে সঙ্খারা পিযা. ছন্দানিদানানি পিযানি লোকেতি. পিযা ছন্দনিদানা ছন্দসমুদযা ছন্দজাতিকা ছন্দপভৰাতি – ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে.
যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকেতি. যে চাপীতি খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ ৰেস্সা চ সুদ্দা চ গহট্ঠা চ পব্বজিতা চ দেৰা চ মনুস্সা চ. লোভাতি যো লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সারাগো সারজ্জনা সারজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. ৰিচরন্তীতি ৰিচরন্তি ৰিহরন্তি ইরিযন্তি ৰত্তন্তি পালেন্তি যপেন্তি যাপেন্তি. লোকেতি অপাযলোকে…পে… আযতনলোকেতি – যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকে.
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানাতি. আসা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. নিট্ঠাতি ইধেকচ্চো রূপে পরিযেসন্তো রূপং পটিলভতি, রূপনিট্ঠো হোতি, সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৰাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৰরং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং … সুত্তন্তং… ৰিনযং… অভিধম্মং… আরঞ্ঞিকঙ্গং… পিণ্ডপাতিকঙ্গং… পংসুকূলিকঙ্গং… তেচীৰরিকঙ্গং… সপদানচারিকঙ্গং… খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গং… নেসজ্জিকঙ্গং… যথাসন্থতিকঙ্গং… পঠমং ঝানং… দুতিযং ঝানং… ততিযং ঝানং… চতুত্থং ঝানং… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং … নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পরিযেসন্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পটিলভতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিনিট্ঠো হোতি.
‘‘আসায কসতে খেত্তং, বীজং আসায ৰপ্পতি;
আসায ৰাণিজা যন্তি, সমুদ্দং ধনহারকা;
যায আসায তিট্ঠামি, সা মে আসা সমিজ্ঝতী’’তি.
আসায সমিদ্ধি ৰুচ্চতে নিট্ঠা. আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানাতি. আসা চ নিট্ঠা চ ইতো ছন্দনিদানা ছন্দসমুদযা ছন্দজাতিকা ছন্দপভৰাতি – আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা.
যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তীতি. যে নরস্স পরাযনা হোন্তি দীপা হোন্তি তাণা হোন্তি লেণা হোন্তি সরণা হোন্তি নিট্ঠা পরাযনা হোন্তীতি – যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তি.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘ছন্দানিদানানি পিযানি লোকে, যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকে;
আসা চ নিট্ঠা চ ইতোনিদানা, যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তী’’তি.
১০১. ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, ৰিনিচ্ছযা চাপি [ৰাপি (সী. স্যা.)] কুতোপহূতা;
কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ, যে চাপি ধম্মা সমণেন ৰুত্তা.
ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানোতি. ছন্দো কুতোনিদানো কুতোজাতো কুতোসঞ্জাতো কুতোনিব্বত্তো কুতোঅভিনিব্বত্তো কুতোপাতুভূতো, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰোতি ছন্দস্স মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো.
ৰিনিচ্ছযা চাপি কুতোপহূতাতি. ৰিনিচ্ছযা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি ৰিনিচ্ছযানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ৰিনিচ্ছযা চাপি কুতোপহূতা.
কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চাতি. কোধোতি যো এৰরূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো, পটিঘং পটিৰিরোধো, কোপো পকোপো সম্পকোপো, দোসো পদোসো সম্পদোসো, চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো, কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং, ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং, ৰিরোধো পটিৰিরোধো, চণ্ডিক্কং অসুরোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স. মোসৰজ্জং ৰুচ্চতি মুসাৰাদো. কথংকথা ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছাতি – কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ.
যে চাপি ধম্মা সমণেন ৰুত্তাতি. যে চাপীতি যে কোধেন চ মোসৰজ্জেন চ কথংকথায চ সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা সম্পযুত্তা, একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা একারম্মণা – ইমে ৰুচ্চন্তি যে চাপি ধম্মা. অথ ৰা যে তে কিলেসা অঞ্ঞজাতিকা অঞ্ঞৰিহিতকা – ইমে ৰুচ্চন্তি যে চাপি ধম্মা. সমণেন ৰুত্তাতি সমণেন সমিতপাপেন ব্রাহ্মণেন বাহিতপাপধম্মেন ভিক্খুনা ভিন্নকিলেসমূলেন সব্বাকুসলমূলবন্ধনা পমুত্তেন ৰুত্তা পৰুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৰিৰটা ৰিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতাতি – যে চাপি ধম্মা সমণেন ৰুত্তা.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, ৰিনিচ্ছতা চাপি কুতোপহূতা;
কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ, যে চাপি ধম্মা সমণেন ৰুত্তা’’তি.
১০২. সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে, তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো;
রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চ, ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি [কূরুতে (স্যা.)] জন্তু লোকে.
সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকেতি. সাতন্তি সুখা চ ৰেদনা, ইট্ঠঞ্চ ৰত্থু [ৰত্থুং (সী. ক.)]. অসাতন্তি দুক্খা চ ৰেদনা, অনিট্ঠঞ্চ ৰত্থু. যমাহু লোকেতি যং আহংসু যং কথেন্তি যং ভণন্তি যং দীপেন্তি যং ৰোহরন্তীতি – সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে.
তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দোতি. সাতাসাতং নিস্সায, সুখদুক্খং নিস্সায, সোমনস্সদোমনস্সং নিস্সায, ইট্ঠানিট্ঠং নিস্সায, অনুনযপটিঘং নিস্সায ছন্দো পহোতি পভৰতি জাযতি সঞ্জাযতি নিব্বত্ততি অভিনিব্বত্ততীতি – তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো.
রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চাতি. রূপেসূতি চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং. কতমো রূপানং ভৰো? যো রূপানং ভৰো জাতি সঞ্জাতি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো – অযং রূপানং ভৰো. কতমো রূপানং ৰিভৰো? যো রূপানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধানং – অযং রূপানং ৰিভৰো. রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চাতি রূপেসু ভৰঞ্চ ৰিভৰঞ্চ দিস্ৰা পস্সিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰাতি – রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চ.
ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকেতি. ৰিনিচ্ছযাতি দ্ৰে ৰিনিচ্ছযা – তণ্হাৰিনিচ্ছযো চ, দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো চ. কথং তণ্হাৰিনিচ্ছযং করোতি? ইধেকচ্চস্স অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তি. তস্স এৰং হোতি – ‘‘কেন নু খো মে উপাযেন অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তী’’তি. তস্স পন এৰং হোতি ‘‘সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠানানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তি; ৰিকালৰিসিখাচরিযানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তি; সমজ্জাভিচরণং অনুযুত্তস্স মে… জুতপ্পমাদট্ঠানানুযোগং অনুযুত্তস্স মে… পাপমিত্তানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তি; আলস্যানুযোগং অনুযুত্তস্স মে অনুপ্পন্না চেৰ ভোগা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তী’’তি এৰং ঞাণং কত্ৰা ছ ভোগানং অপাযমুখানি ন সেৰতি, ছ ভোগানং আযমুখানি সেৰতি. এৰম্পি তণ্হাৰিনিচ্ছযং করোতি.
অথ ৰা কসিযা ৰা ৰণিজ্জায ৰা গোরক্খেন ৰা ইস্সত্থেন [ইস্সত্তেন (ক. সী. ক.) ইসু + সত্থ] ৰা রাজপোরিসেন ৰা সিপ্পঞ্ঞতরেন ৰা পটিপজ্জতি. এৰম্পি তণ্হাৰিনিচ্ছযং করোতি. কথং দিট্ঠিৰিনিচ্ছযং করোতি? চক্খুস্মিং উপ্পন্নে জানাতি – ‘‘অত্তা মে উপ্পন্নো’’তি, চক্খুস্মিং অন্তরহিতে জানাতি – ‘‘অত্তা মে অন্তরহিতো ৰিগতো মে অত্তা’’তি. এৰম্পি দিট্ঠিৰিনিচ্ছযং করোতি. সোতস্মিং… ঘানস্মিং… জিৰ্হায… কাযস্মিং… রূপস্মিং… সদ্দস্মিং… গন্ধস্মিং… রসস্মিং… ফোট্ঠব্বস্মিং উপ্পন্নে জানাতি – ‘‘অত্তা মে উপ্পন্নো’’তি, ফোট্ঠব্বস্মিং অন্তরহিতে জানাতি – ‘‘অত্তা মে অন্তরহিতো ৰিগতো মে অত্তা’’তি. এৰম্পি দিট্ঠিৰিনিচ্ছযং করোতি জনেতি সঞ্জনেতি নিব্বত্তেতি অভিনিব্বত্তেতি. জন্তূতি সত্তো নরো মানৰো…পে… মনুজো. লোকেতি অপাযলোকে …পে… আযতনলোকেতি – ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকে.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘সাতং অসাতন্তি যমাহু লোকে, তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দো;
রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চ, ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকে’’তি.
১০৩. কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ, এতেপি ধম্মা দ্ৰযমেৰ সন্তে;
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে, ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মা.
কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চাতি. কোধোতি যো এৰরূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো…পে… মোসৰজ্জং ৰুচ্চতি মুসাৰাদো. কথংকথা ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছা. ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি কোধো জাযতি, অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি কোধো জাযতি. ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি মুসাৰাদো উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি মুসাৰাদো উপ্পজ্জতি. ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি কথংকথা উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সাযপি কথংকথা উপ্পজ্জতি.
কথং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি? পকতিযা অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি. অনত্থং মে অচরীতি কোধো জাযতি, অনত্থং মে চরতীতি কোধো জাযতি, অনত্থং মে চরিস্সতীতি কোধো জাযতি; পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি … অনত্থং চরতি… অনত্থং চরিস্সতীতি কোধো জাযতি; অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি… অত্থং চরতি… অত্থং চরিস্সতীতি কোধো জাযতি. এৰং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি.
কথং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি? ইট্ঠং ৰত্থুং অচ্ছেদসঙ্কিনোপি কোধো জাযতি, অচ্ছিজ্জন্তেপি কোধো জাযতি, অচ্ছিন্নেপি কোধো জাযতি. ইট্ঠং ৰত্থুং ৰিপরিণামসঙ্কিনোপি কোধো জাযতি, ৰিপরিণামন্তেপি কোধো জাযতি, ৰিপরিণতেপি কোধো জাযতি. এৰং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কোধো জাযতি.
কথং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায মুসাৰাদো উপ্পজ্জতি? ইধেকচ্চো অন্দুবন্ধনেন [অদ্দুবন্ধনেন (স্যা. ক.)] ৰা বদ্ধো [বন্ধো (স্যা. ক.)]; তস্স বন্ধনস্স মোক্খত্থায সম্পজানমুসা ভাসতি… রজ্জুবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… সঙ্খলিকবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… ৰেত্তবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… লতাবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… পক্খেপবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… পরিক্খেপবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… গামনিগমনগররট্ঠবন্ধনেন ৰা বদ্ধো… জনপদবন্ধনেন ৰা বদ্ধো; তস্স বন্ধনস্স মোক্খত্থায সম্পজানমুসা ভাসতি. এৰং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায মুসাৰাদো উপ্পজ্জতীতি.
কথং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায মুসাৰাদো উপ্পজ্জতি? ইধেকচ্চো মনাপিকানং [মনাপানং (সী.)] রূপানং হেতু সম্পজানমুসা ভাসতি… মনাপিকানং সদ্দানং… গন্ধানং… রসানং… ফোট্ঠব্বানং হেতু… চীৰরহেতু… পিণ্ডপাতহেতু… সেনাসনহেতু… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারহেতু সম্পজানমুসা ভাসতি. এৰং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায মুসাৰাদো উপ্পজ্জতি.
কথং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি? ‘‘মুচ্চিস্সামি [মুঞ্চিস্সামি (সী.)] নু খো চক্খুরোগতো, ন নু খো মুচ্চিস্সামি চক্খুরোগতো. মুচ্চিস্সামি নু খো সোতরোগতো… ঘানরোগতো… জিৰ্হারোগতো… কাযরোগতো… সীসরোগতো… কণ্ণরোগতো… মুখরোগতো… মুচ্চিস্সামি নু খো দন্তরোগতো, ন নু খো মুচ্চিস্সামি দন্তরোগতো’’তি. এৰং অনিট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি.
কথং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতি? ‘‘লভিস্সামি নু খো মনাপিকে [মনাপিযে (সী. ক.)] রূপে, ন নু খো লভিস্সামি মনাপিকে রূপে. লভিস্সামি নু খো মনাপিকে সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… কুলং… গণং… আৰাসং… লাভং… যসং… পসংসং… সুখং… চীৰরং… পিণ্ডপাতং… সেনাসনং… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খার’’ন্তি. এৰং ইট্ঠং ৰত্থুং নিস্সায কথংকথা উপ্পজ্জতীতি – কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ.
এতেপি ধম্মা দ্ৰযমেৰ সন্তেতি. সাতাসাতে সন্তে, সুখদুক্খে সন্তে, সোমনস্সদোমনস্সে সন্তে, ইট্ঠানিট্ঠে সন্তে, অনুনযপটিঘে সন্তে সংৰিজ্জমানে অত্থি উপলব্ভমানেতি – এতেপি ধম্মা দ্ৰযমেৰ সন্তে.
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খেতি. ঞাণম্পি ঞাণপথো, ঞাণস্স আরম্মণম্পি ঞাণপথো, ঞাণসহভুনোপি ধম্মা ঞাণপথো. যথা অরিযমগ্গো অরিযপথো, দেৰমগ্গো দেৰপথো, ব্রহ্মমগ্গো ব্রহ্মপথো; এৰমেৰ ঞাণম্পি ঞাণপথো, ঞাণস্স আরম্মণম্পি ঞাণপথো, ঞাণসহভুনোপি ধম্মা ঞাণপথো.
সিক্খেতি তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. কতমা অধিসীলসিক্খা? ইধ ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, খুদ্দকো সীলক্খন্ধো… মহন্তো সীলক্খন্ধো… সীলং পতিট্ঠা আদি চরণং সংযমো সংৰরো মুখং পমুখং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং অধিসীলসিক্খা. কতমা অধিচিত্তসিক্খা? ইধ ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – অযং অধিচিত্তসিক্খা. কতমা অধিপঞ্ঞাসিক্খা? ইধ ভিক্খু পঞ্ঞৰা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. সো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘ইমে আসৰা’’তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি – অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খেতি. কথংকথী পুগ্গলো সকঙ্খো সৰিলেখো সদ্ৰেল়্হকো সৰিচিকিচ্ছো, ঞাণাধিগমায ঞাণফুসনায ঞাণসচ্ছিকিরিযায অধিসীলম্পি সিক্খেয্য, অধিচিত্তম্পি সিক্খেয্য, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খেয্য; ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৰজ্জন্তো সিক্খেয্য, জানন্তো সিক্খেয্য, পস্সন্তো সিক্খেয্য, পচ্চৰেক্খন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খেয্য, ৰীরিযং পগ্গণ্হন্তো সিক্খেয্য, সতিং উপট্ঠহন্তো সিক্খেয্য, চিত্তং সমাদহন্তো সিক্খেয্য, পঞ্ঞায পজানন্তো সিক্খেয্য, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো সিক্খেয্য, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো সিক্খেয্য, পহাতব্বং পজহন্তো সিক্খেয্য, ভাৰেতব্বং ভাৰেন্তো সিক্খেয্য, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোন্তো সিক্খেয্য আচরেয্য সমাচরেয্য সমাদায ৰত্তেয্যাতি – কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে.
ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মাতি. ঞত্ৰাতি ঞত্ৰা জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা ৰুত্তা পৰুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৰিৰটা ৰিভত্তা উত্তানীকতা [উত্তানিং কতা (ক.)] পকাসিতা. ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ঞত্ৰা জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা ৰুত্তা পৰুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৰিৰটা ৰিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতা, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি… ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি… ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি…পে… ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি… ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি…পে… ‘‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’তি… ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি…পে… ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে আসৰা’’তি…পে… ‘‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা পহাতব্বা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা ভাৰেতব্বা’’তি… ‘‘ইমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা’’তি… ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ… পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং… চতুন্নং মহাভূতানং… ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ঞত্ৰা জানিত্ৰা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা ৰুত্তা পৰুত্তা আচিক্খিতা দেসিতা পঞ্ঞপিতা পট্ঠপিতা ৰিৰটা ৰিভত্তা উত্তানীকতা পকাসিতা.
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অনভিঞ্ঞায. সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অনিদানং. সপ্পাটিহারিযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অপ্পাটিহারিযং. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞায ধম্মং দেসযতো, নো অনভিঞ্ঞায, সনিদানং ধম্মং দেসযতো, নো অনিদানং, সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসযতো, নো অপ্পাটিহারিযং, করণীযো ওৰাদো, করণীযা অনুসাসনী. অলঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ৰো তুট্ঠিযা অলং পামোজ্জায অলং সোমনস্সায সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে দসসহস্সী লোকধাতু অকম্পিত্থা’’তি – ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘কোধো মোসৰজ্জঞ্চ কথংকথা চ, এতেপি ধম্মা দ্ৰযমেৰ সন্তে;
কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে, ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মা’’তি.
১০৪. সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা, কিস্মিং অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে;
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং মে পব্রূহি যতোনিদানং.
সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানাতি. সাতা অসাতা কুতোনিদানা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি সাতাসাতানং মূলং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা.
কিস্মিং অসন্তে ন ভৰন্তি হেতেতি. কিস্মিং অসন্তে অসংৰিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে সাতাসাতা ন ভৰন্তি নপ্পভৰন্তি ন জাযন্তি ন সঞ্জাযন্তি ন নিব্বত্তন্তি ন অভিনিব্বত্তন্তীতি – কিস্মিং অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে.
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থন্তি. কতমো সাতাসাতানং ভৰো? যো সাতাসাতানং ভৰো পভৰো জাতি সঞ্জাতি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো – অযং সাতাসাতানং ভৰো. কতমো সাতাসাতানং ৰিভৰো? যো সাতাসাতানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধানং – অযং সাতাসাতানং ৰিভৰো. যমেতমত্থন্তি যং পরমত্থন্তি – ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং.
এতং মে পব্রূহি যতোনিদানন্তি. এতন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমি. পব্রূহীতি ব্রূহি ৰদেহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – এতং মে পব্রূহি. যতোনিদানন্তি যংনিদানং যংসমুদযং যংজাতিকং যংপভৰন্তি – এতং মে পব্রূহি যতোনিদানং.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানা, কিস্মিং অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে;
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং মে পব্রূহি যতোনিদান’’ন্তি.
১০৫. ফস্সনিদানং সাতং অসাতং, ফস্সে অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে;
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং তে পব্রূমি ইতোনিদানং.
ফস্সনিদানং সাতং অসাতন্তি. সুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. যা তস্সেৰ সুখৰেদনীযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং সুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. দুক্খৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. যা তস্সেৰ দুক্খৰেদনীযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং দুক্খৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. যা তস্সেৰ অদুক্খমসুখৰেদনীযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং অদুক্খমসুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি, ৰূপসম্মতি. ফস্সনিদানং সাতং অসাতন্তি. সাতাসাতা ফস্সনিদানা ফস্সসমুদযা ফস্সজাতিকা ফস্সপ্পভৰাতি – ফস্সনিদানং সাতং অসাতং.
ফস্সে অসন্তে ন ভৰন্তি হেতেতি. ফস্সে অসন্তে অসংৰিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে সাতাসাতা ন ভৰন্তি নপ্পভৰন্তি ন জাযন্তি ন সঞ্জাযন্তি ন নিব্বত্তন্তি নাভিনিব্বত্তন্তি ন পাতুভৰন্তীতি – ফস্সে অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে.
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থন্তি. ভৰদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা, ৰিভৰদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা. যমেতমত্থন্তি যং পরমত্থন্তি – ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং.
এতং তে পব্রূমি ইতোনিদানন্তি. এতন্তি যং পুচ্ছসি যং যাচসি যং অজ্ঝেসসি যং পসাদেসি. পব্রূমীতি ব্রূমি আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি পকাসেমীতি – এতং তে পব্রূমি. ইতোনিদানন্তি ইতো ফস্সনিদানং ফস্সসমুদযং ফস্সজাতিকং ফস্সপ্পভৰন্তি – এতং তে পব্রূমি ইতোনিদানং.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘ফস্সনিদানং সাতং অসাতং, ফস্সে অসন্তে ন ভৰন্তি হেতে;
ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং, এতং তে পব্রূমি ইতোনিদান’’ন্তি.
১০৬. ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, পরিগ্গহা চাপি [ৰাপি (সী. স্যা.)] কুতোপহূতা;
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি, কিস্মিং ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানোতি. ফস্সো কুতোনিদানো কুতোজাতো কুতোসঞ্জাতো কুতোনিব্বত্তো কুতোঅভিনিব্বত্তো কুতোপাতুভূতো, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰোতি ফস্সস্স মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো.
পরিগ্গহা চাপি কুতোপহূতাতি পরিগ্গহা কুতোপহূতা কুতোজাতা কুতোসঞ্জাতা কুতোনিব্বত্তা কুতোঅভিনিব্বত্তা কুতোপাতুভূতা, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰাতি পরিগ্গহানং মূলং পুচ্ছতি হেতুং পুচ্ছতি…পে… সমুদযং পুচ্ছতি পপুচ্ছতি যাচতি অজ্ঝেসতি পসাদেতীতি – পরিগ্গহা চাপি কুতোপহূতা.
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থীতি. কিস্মিং অসন্তে অসংৰিজ্জমানে নত্থি অনুপলব্ভমানে মমত্তা নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি.
কিস্মিং ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. কিস্মিং ৰিভূতে ৰিভৰিতে অতিক্কন্তে সমতিক্কন্তে ৰীতিৰত্তে ফস্সা ন ফুসন্তীতি – কিস্মিং ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘ফস্সো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো, পরিগ্গহা চাপি কুতোপহূতা;
কিস্মিং অসন্তে ন মমত্তমত্থি, কিস্মিং ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা’’তি.
১০৭. নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো, ইচ্ছানিদানানি পরিগ্গহানি;
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি, রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সোতি. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. চক্খু চ [চক্খুঞ্চ (বহূসু)] রূপা চ রূপস্মিং চক্খুসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. সোতঞ্চ সদ্দা চ রূপস্মিং সোতসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ঘানঞ্চ গন্ধা চ রূপস্মিং ঘানসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. জিৰ্হা চ রসা চ রূপস্মিং জিৰ্হাসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. কাযো চ ফোট্ঠব্বা চ রূপস্মিং কাযসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো. মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ৰত্থু রূপং রূপস্মিং, ধম্মা রূপিনো রূপস্মিং মনোসম্ফস্সং ঠপেত্ৰা সম্পযুত্তকা ধম্মা নামস্মিং. এৰম্পি নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো.
ইচ্ছানিদানানি পরিগ্গহানীতি. ইচ্ছা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. পরিগ্গহাতি দ্ৰে পরিগ্গহা – তণ্হাপরিগ্গহো চ দিট্ঠিপরিগ্গহো চ…পে… অযং তণ্হাপরিগ্গহো…পে… অযং দিট্ঠিপরিগ্গহো. ইচ্ছানিদানানি পরিগ্গহানীতি. পরিগ্গহা ইচ্ছানিদানা ইচ্ছাহেতুকা ইচ্ছাপচ্চযা ইচ্ছাকারণা ইচ্ছাপভৰাতি – ইচ্ছানিদানানি পরিগ্গহানি.
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থীতি. ইচ্ছা ৰুচ্চতি তণ্হা. যো রাগো সারাগো…পে… অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং. মমত্তাতি দ্ৰে মমত্তা – তণ্হামমত্তঞ্চ দিট্ঠিমমত্তঞ্চ …পে… ইদং তণ্হামমত্তং …পে… ইদং দিট্ঠিমমত্তং. ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থীতি. ইচ্ছায অসন্ত্যা অসংৰিজ্জমানায নত্থি অনুপলব্ভমানায মমত্তা নত্থি ন সন্তি ন সংৰিজ্জন্তি নুপলব্ভন্তি, পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢাতি – ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি.
রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. রূপেতি চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং. রূপে ৰিভূতেতি চতূহাকারেহি [চতূহি কারণেহি (স্যা.)] রূপং ৰিভূতং হোতি – ঞাতৰিভূতেন [ঞাণৰিভূতেন (সী.), তদট্ঠকথাযং পন ঞাতৰীতিৰত্তেনাতি দিস্সতি], তীরণৰিভূতেন, পহানৰিভূতেন, সমতিক্কমৰিভূতেন. কথং ঞাতৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি? রূপং জানাতি – ‘‘যং কিঞ্চি রূপং সব্বং রূপং চত্তারি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপ’’ন্তি জানাতি পস্সতি. এৰং ঞাতৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি.
কথং তীরণৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি? এৰং ঞাতং কত্ৰা রূপং তীরেতি, অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো ঈতিতো উপদ্দৰতো ভযতো উপসগ্গতো চলতো পভঙ্গুতো অধুৰতো অতাণতো অলেণতো অসরণতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো আদীনৰতো ৰিপরিণামধম্মতো অসারকতো অঘমূলতো ৰধকতো ৰিভৰতো সাসৰতো সঙ্খততো মারামিসতো জাতিধম্মতো জরাধম্মতো ব্যাধিধম্মতো মরণধম্মতো, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মতো সংকিলেসিকধম্মতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতো তীরেতি. এৰং তীরণৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি.
কথং পহানৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি? এৰং তীরযিত্ৰা রূপে ছন্দরাগং পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তিং করোতি অনভাৰং গমেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপে ছন্দরাগো তং পজহথ. এৰং তং রূপং পহীনং ভৰিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. এৰং পহানৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি.
কথং সমতিক্কমৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি. চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো পটিলদ্ধস্স রূপা ৰিভূতা হোন্তি ৰিভাৰিতা অতিক্কন্তা সমতিক্কন্তা ৰীতিৰত্তা. এৰং সমতিক্কমৰিভূতেন রূপং ৰিভূতং হোতি. ইমেহি চতূহি কারণেহি রূপং ৰিভূতং হোতি.
রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি. রূপে ৰিভূতে ৰিভাৰিতে অতিক্কন্তে সমতিক্কন্তে ৰীতিৰত্তে পঞ্চ ফস্সা ন ফুসন্তি – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৰ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সোতি – রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ফস্সো, ইচ্ছানিদানানি পরিগ্গহানি;
ইচ্ছাযসন্ত্যা ন মমত্তমত্থি, রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সা’’তি.
১০৮. কথং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং, সুখং দুখঞ্চাপি [দুক্খং ৰাপি (স্যা.)] কথং ৰিভোতি;
এতং মে পব্রূহি যথা ৰিভোতি, তং জানিযামাতি [জানিস্সামাতি (সী. ক.)] মে মনো অহু.
কথং সমেতস্স ৰিভোতি রূপন্তি. কথং সমেতস্সাতি কথং সমেতস্স কথং পটিপন্নস্স কথং ইরিযন্তস্স কথং ৰত্তেন্তস্স কথং পালেন্তস্স কথং যপেন্তস্স কথং যাপেন্তস্স রূপং ৰিভোতি ৰিভাৰীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি [ৰিভাৰিয্যতি অতিক্কমিয্যতি সমতিক্কমিয্যতি (বহূসু)] ৰীতিৰত্তীযতীতি – কথং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং.
সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৰিভোতীতি সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ কথং ৰিভোতি ৰিভাৰীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৰীতিৰত্তীযতীতি – সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৰিভোতি.
এতং মে পব্রূহি যথা ৰিভোতীতি. এতন্তি যং পুচ্ছামি যং যাচামি যং অজ্ঝেসামি যং পসাদেমীতি – এতং. মে পব্রূহীতি মে পব্রূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – এতং মে পব্রূহি. যথা ৰিভোতীতি যথা ৰিভোতি ৰিভাৰীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৰীতিৰত্তীযতীতি – এতং মে পব্রূহি যথা ৰিভোতি.
তং জানিযামাতি মে মনো অহূতি. তং জানিযামাতি তং জানেয্যাম আজানেয্যাম ৰিজানেয্যাম পটিৰিজানেয্যাম পটিৰিজ্ঝেয্যামাতি – তং জানিযাম. ইতি মে মনো অহূতি ইতি মে মনো অহু, ইতি মে চিত্তং অহু, ইতি মে সঙ্কপ্পো অহু, ইতি মে ৰিঞ্ঞাণং অহূতি – তং জানিযাম ইতি মে মনো অহু.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘কথং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং, সুখং দুখঞ্চাপি কথং ৰিভোতি;
এতং মে পব্রূহি যথা ৰিভোতি, তং জানিযামাতি মে মনো অহূ’’তি.
১০৯. ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞী, নোপি অসঞ্ঞী ন ৰিভূতসঞ্ঞী;
এৰং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং, সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা.
ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞীতি. সঞ্ঞসঞ্ঞিনো ৰুচ্চন্তি যে পকতিসঞ্ঞায ঠিতা, নপি সো পকতিসঞ্ঞায ঠিতো. ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞিনো ৰুচ্চন্তি উম্মত্তকা যে চ খিত্তচিত্তা [উক্খিত্তচিত্তা (স্যা.)], নপি সো উম্মত্তকো, নোপি খিত্তচিত্তোতি – ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞী.
নোপি অসঞ্ঞী ন ৰিভূতসঞ্ঞীতি. অসঞ্ঞিনো ৰুচ্চন্তি নিরোধসমাপন্না যে চ অসঞ্ঞসত্তা, নপি সো নিরোধসমাপন্নো, নপি অসঞ্ঞসত্তো. ৰিভূতসঞ্ঞিনো ৰুচ্চন্তি যে চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং লাভিনো, নপি সো চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং লাভীতি – নোপি অসঞ্ঞী ন ৰিভূতসঞ্ঞী.
এৰং সমেতস্স ৰিভোতি রূপন্তি. ইধ ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতি আরুপ্পমগ্গসমঙ্গীতি. এৰং সমেতস্স এৰং পটিপন্নস্স এৰং ইরিযন্তস্স এৰং ৰত্তেন্তস্স এৰং পালেন্তস্স এৰং যপেন্তস্স এৰং যাপেন্তস্স রূপং ৰিভোতি ৰিভাৰীযতি অতিক্কমীযতি সমতিক্কমীযতি ৰীতিৰত্তীযতীতি – এৰং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং.
সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খাতি. পপঞ্চাযেৰ পপঞ্চসঙ্খা তণ্হাপপঞ্চসঙ্খা, দিট্ঠিপপঞ্চসঙ্খা, মানপপঞ্চসঙ্খা সঞ্ঞানিদানা সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞাজাতিকা সঞ্ঞাপভৰাতি – সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা.
তেনাহ ভগৰা –
‘‘ন সঞ্ঞসঞ্ঞী ন ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞী, নোপি অসঞ্ঞী ন ৰিভূতসঞ্ঞী;
এৰং সমেতস্স ৰিভোতি রূপং, সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি.
১১০. যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি;
এত্তাৰতগ্গং নু ৰদন্তি হেকে, যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে;
উদাহু অঞ্ঞম্পি ৰদন্তি এত্তো.
যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নোতি. যং তং অপুচ্ছিম্হ অযাচিম্হ অজ্ঝেসিম্হ পসাদযিম্হ. অকিত্তযী নোতি কিত্তিতং পকিত্তিতং আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞপিতং পট্ঠপিতং ৰিৰটং ৰিভত্তং উত্তানীকতং পকাসিতন্তি – যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো.
অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি. অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম, অঞ্ঞং তং যাচাম, অঞ্ঞং তং অজ্ঝেসাম, অঞ্ঞং তং পসাদেম, উত্তরিং তং পুচ্ছাম. তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি ইঙ্ঘ ব্রূহি আচিক্খ দেসেহি পঞ্ঞপেহি পট্ঠপেহি ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি পকাসেহীতি – অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি.
এত্তাৰতগ্গং নু ৰদন্তি হেকে যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসেতি. একে সমণব্রাহ্মণা এতা অরূপসমাপত্তিযো অগ্গং সেট্ঠং ৰিসিট্ঠং পামোক্খং উত্তমং পৰরং ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তি. যক্খস্সাতি সত্তস্স নরস্স মানৰস্স পোসস্স পুগ্গলস্স জীৰস্স জাগুস্স জন্তুস্স ইন্দগুস্স মনুজস্স. সুদ্ধিন্তি সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং. ইধ পণ্ডিতাসেতি ইধ পণ্ডিতৰাদা থিরৰাদা ঞাযৰাদা হেতুৰাদা লক্খণৰাদা কারণৰাদা ঠানৰাদা সকায লদ্ধিযাতি – এত্তাৰতগ্গং নু ৰদন্তি হেকে যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে.
উদাহু অঞ্ঞম্পি ৰদন্তি এত্তোতি. উদাহু একে সমণব্রাহ্মণা এতা অরূপসমাপত্তিযো অতিক্কমিত্ৰা সমতিক্কমিত্ৰা ৰীতিৰত্তেত্ৰা এত্তো অরূপসমাপত্তিতো অঞ্ঞং উত্তরিং যক্খস্স সুদ্ধিং ৰিসুদ্ধিং পরিসুদ্ধিং মুত্তিং ৰিমুত্তিং পরিমুত্তিং ৰদন্তি কথেন্তি ভণন্তি দীপযন্তি ৰোহরন্তীতি – উদাহু অঞ্ঞম্পি ৰদন্তি এত্তো.
তেনাহ সো নিম্মিতো –
‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্রূহি;
এত্তাৰতগ্গং নু ৰদন্তি হেকে, যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে;