২. দুতিযৰগ্গো
১. মোহপরিঞ্ঞাসুত্তং
১১. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘মোহং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং তত্থ চিত্তং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. মোহঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং তত্থ চিত্তং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যেন মোহেন মূল়্হাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং;
তং মোহং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনো;
পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচন’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. কোধপরিঞ্ঞাসুত্তং
১২. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘কোধং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং তত্থ চিত্তং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. কোধঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং তত্থ চিত্তং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যেন কোধেন কুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং;
তং কোধং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনো;
পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচন’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩.মক্খপরিঞ্ঞাসুত্তং
১৩. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘মক্খং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং তত্থ চিত্তং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. মক্খঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং তত্থ চিত্তং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যেন মক্খেন মক্খাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং;
তং মক্খং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনো;
পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচন’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অৰিজ্জানীৰরণসুত্তং
১৪. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনীৰরণম্পি সমনুপস্সামি যেন [যেনেৰং (?)] নীৰরণেন নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তি যথযিদং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণং [অৰিজ্জানীৰরণেন (?)]. অৰিজ্জানীৰরণেন হি, ভিক্খৰে, নিৰুতা পজা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘নত্থঞ্ঞো একধম্মোপি, যেনেৰং [যেনেৰ (সী. পী. ক.)] নিৰুতা পজা;
সংসরন্তি অহোরত্তং, যথা মোহেন আৰুতা.
‘‘যে চ মোহং পহন্ত্ৰান, তমোখন্ধং [তমোক্খন্ধং (সী. স্যা. পী.)] পদালযুং;
ন তে পুন সংসরন্তি, হেতু তেসং ন ৰিজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. তণ্হাসংযোজনসুত্তং
১৫. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একসংযোজনম্পি সমনুপস্সামি যেন [যেনেৰং (স্যা.)] সংযোজনেন সংযুত্তা সত্তা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তি যথযিদং, ভিক্খৰে, তণ্হাসংযোজনং [তণ্হাসংযোজনেন (?)]. তণ্হাসংযোজনেন হি, ভিক্খৰে, সংযুত্তা সত্তা দীঘরত্তং সন্ধাৰন্তি সংসরন্তী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং [ইত্থম্ভাৰঞ্ঞথাভাৰং (স্যা.)], সংসারং নাতিৰত্ততি.
‘‘এতমাদীনৰং [এৰমাদীনৰং (সী. পী. ক.)] ঞত্ৰা, তণ্হং [তণ্হা (সী. ক.)] দুক্খস্স সম্ভৰং;
ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. পঠমসেখসুত্তং
১৬. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘সেখস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অপ্পত্তমানসস্স অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানস্স ৰিহরতো অজ্ঝত্তিকং অঙ্গন্তি করিত্ৰা নাঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি যং এৰং বহূপকারং যথযিদং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারো. যোনিসো, ভিক্খৰে, ভিক্খু মনসি করোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যোনিসো মনসিকারো, ধম্মো সেখস্স ভিক্খুনো;
নত্থঞ্ঞো এৰং বহুকারো, উত্তমত্থস্স পত্তিযা;
যোনিসো পদহং ভিক্খু, খযং দুক্খস্স পাপুণে’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. দুতিযসেখসুত্তং
১৭. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘সেখস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অপ্পত্তমানসস্স অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানস্স ৰিহরতো বাহিরং অঙ্গন্তি করিত্ৰা নাঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি যং এৰং বহূপকারং যথযিদং, ভিক্খৰে, কল্যাণমিত্ততা. কল্যাণমিত্তো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘কল্যাণমিত্তো যো ভিক্খু, সপ্পতিস্সো সগারৰো;
করং মিত্তানং ৰচনং, সম্পজানো পতিস্সতো;
পাপুণে অনুপুব্বেন, সব্বসংযোজনক্খয’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
৮. সঙ্ঘভেদসুত্তং
১৮. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. কতমো একধম্মো? সঙ্ঘভেদো. সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৰে, ভিন্নে অঞ্ঞমঞ্ঞং ভণ্ডনানি চেৰ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিভাসা চ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিক্খেপা চ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্চজনা চ হোন্তি. তত্থ অপ্পসন্না চেৰ নপ্পসীদন্তি, পসন্নানঞ্চ একচ্চানং অঞ্ঞথত্তং হোতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘আপাযিকো নেরযিকো, কপ্পট্ঠো সঙ্ঘভেদকো;
ৰগ্গারামো অধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা পধংসতি [যোগক্খেমতো ধংসতি (স্যা. পী.), যোগক্খেমা ৰিমংসতি (সী. ক.)];
সঙ্ঘং সমগ্গং ভেত্ৰান [ভিত্ৰান (সী. ক.), ভিন্দিত্ৰা (চূল়ৰ. ৩৫৪; অ. নি. ১০.৩৯)], কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. অট্ঠমং.
৯. সঙ্ঘসামগ্গীসুত্তং
১৯. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একধম্মো? সঙ্ঘসামগ্গী. সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৰে, সমগ্গে ন চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভণ্ডনানি হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিভাসা হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিক্খেপা হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্চজনা হোন্তি. তত্থ অপ্পসন্না চেৰ পসীদন্তি, পসন্নানঞ্চ ভিয্যোভাৰো হোতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গী, সমগ্গানঞ্চনুগ্গহো;
সমগ্গরতো ধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা ন ধংসতি;
সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৰান, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. নৰমং.
১০. পদুট্ঠচিত্তসুত্তং
২০. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, একচ্চং পুগ্গলং পদুট্ঠচিত্তং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমম্হি চাযং সমযে পুগ্গলো কালঙ্করেয্য যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে’. তং কিস্স হেতু? চিত্তং হিস্স, ভিক্খৰে, পদুট্ঠং. চেতোপদোসহেতু খো পন, ভিক্খৰে, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘পদুট্ঠচিত্তং ঞত্ৰান, একচ্চং ইধ পুগ্গলং;
এতমত্থঞ্চ ব্যাকাসি, বুদ্ধো ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘ইমম্হি চাযং সমযে, কালং কযিরাথ পুগ্গলো;
নিরযং উপপজ্জেয্য, চিত্তং হিস্স পদূসিতং.
‘‘যথা হরিত্ৰা নিক্খিপেয্য, এৰমেৰ তথাৰিধো;
চেতোপদোসহেতু হি, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দসমং.
দুতিযো ৰগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
মোহো কোধো অথ মক্খো, ৰিজ্জা তণ্হা সেখদুৰে চ;
ভেদো সামগ্গিপুগ্গলো [মোহকোধ অথ মক্খাগতো, মূহা কামসেক্খদুৰে; ভেদসামগ্গপুগ্গলো চ (সী. ক.) মোহকোধা অথ মক্খো মোহকামা সেক্খা দুৰে; ভেদমোদা পুগ্গলো চ (স্যা. পী.)], ৰগ্গমাহু দুতিযন্তি ৰুচ্চতীতি.