৩. ততিযৰগ্গো
১. পসন্নচিত্তসুত্তং
২১. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, একচ্চং পুগ্গলং পসন্নচিত্তং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমম্হি চাযং সমযে পুগ্গলো কালং করেয্য যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং সগ্গে’. তং কিস্স হেতু? চিত্তং হিস্স, ভিক্খৰে, পসন্নং. চেতোপসাদহেতু খো পন, ভিক্খৰে, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘পসন্নচিত্তং ঞত্ৰান, একচ্চং ইধ পুগ্গলং;
এতমত্থঞ্চ ব্যাকাসি, বুদ্ধো ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘ইমম্হি চাযং সমযে, কালং কযিরাথ পুগ্গলো;
সুগতিং উপপজ্জেয্য, চিত্তং হিস্স পসাদিতং.
‘‘যথা হরিত্ৰা নিক্খিপেয্য, এৰমেৰ তথাৰিধো;
চেতোপসাদহেতু হি, সত্তা গচ্ছন্তি সুগ্গতি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. মেত্তসুত্তং
২২. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘মা, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞানং ভাযিত্থ. সুখস্সেতং, ভিক্খৰে, অধিৰচনং ইট্ঠস্স কন্তস্স পিযস্স মনাপস্স যদিদং পুঞ্ঞানি [পুঞ্ঞানন্তি, (অ. নি. ৭.৬২)]. অভিজানামি খো পনাহং, ভিক্খৰে, দীঘরত্তং কতানং পুঞ্ঞানং ইট্ঠং কন্তং পিযং মনাপং ৰিপাকং পচ্চনুভূতং. সত্ত ৰস্সানি মেত্তচিত্তং ভাৰেত্ৰা সত্ত সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে নযিমং লোকং পুনরাগমাসিং. সংৰট্টমানে সুদং, ভিক্খৰে, কপ্পে আভস্সরূপগো হোমি; ৰিৰট্টমানে কপ্পে সুঞ্ঞং ব্রহ্মৰিমানং উপপজ্জামি.
‘‘তত্র সুদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা হোমি মহাব্রহ্মা অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৰসৰত্তী. ছত্তিংসক্খত্তুং খো পনাহং, ভিক্খৰে, সক্কো অহোসিং দেৰানমিন্দো; অনেকসতক্খত্তুং রাজা অহোসিং চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো সত্তরতনসমন্নাগতো. কো পন ৰাদো পদেসরজ্জস্স!
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিস্স নু খো মে ইদং কম্মস্স ফলং, কিস্স কম্মস্স ৰিপাকো, যেনাহং এতরহি এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘তিণ্ণং খো মে ইদং কম্মানং ফলং, তিণ্ণং কম্মানং ৰিপাকো, যেনাহং এতরহি এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰোতি, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – দানস্স, দমস্স, সঞ্ঞমস্সা’’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘পুঞ্ঞমেৰ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্রযং;
দানঞ্চ সমচরিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰযে.
‘‘এতে ধম্মে ভাৰযিত্ৰা, তযো সুখসমুদ্দযে [সুখসমুদ্রযে (সী. অট্ঠ.)];
অব্যাপজ্ঝং [অব্যাপজ্জং (স্যা. ক.), অব্যাবজ্ঝং (?)] সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. উভযত্থসুত্তং
২৩. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং সম্পরাযিকঞ্চ. কতমো একধম্মো? অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু. অযং খো, ভিক্খৰে, একধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ অত্থং সম্পরাযিকঞ্চা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘অপ্পমাদং পসংসন্তি, পুঞ্ঞকিরিযাসু পণ্ডিতা;
অপ্পমত্তো উভো অত্থে, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অট্ঠিপুঞ্জসুত্তং
২৪. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৰে, কপ্পং সন্ধাৰতো সংসরতো সিযা এৰং মহা অট্ঠিকঙ্কলো অট্ঠিপুঞ্জো অট্ঠিরাসি যথাযং ৰেপুল্লো পব্বতোः সচে সংহারকো অস্স, সম্ভতঞ্চ ন ৰিনস্সেয্যা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘একস্সেকেন কপ্পেন, পুগ্গলস্সট্ঠিসঞ্চযো;
সিযা পব্বতসমো রাসি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা.
‘‘সো খো পনাযং অক্খাতো, ৰেপুল্লো পব্বতো মহা;
উত্তরো গিজ্ঝকূটস্স, মগধানং গিরিব্বজে.
‘‘যতো চ অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি;
দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘স সত্তক্খত্তুং পরমং, সন্ধাৰিত্ৰান পুগ্গলো;
দুক্খস্সন্তকরো হোতি, সব্বসংযোজনক্খযা’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. মুসাৰাদসুত্তং
২৫. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মং অতীতস্স, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলস্স নাহং তস্স কিঞ্চি পাপকম্মং অকরণীযন্তি ৰদামি. কতমং একধম্মং? যদিদং [যথযিদং (সী. স্যা. ক.), যথাযিদং (পী.)] ভিক্খৰে, সম্পজানমুসাৰাদো’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘একধম্মং অতীতস্স, মুসাৰাদিস্স জন্তুনো;
ৰিতিণ্ণপরলোকস্স, নত্থি পাপং অকারিয’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. দানসুত্তং
২৬. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘এৰঞ্চে, ভিক্খৰে, সত্তা জানেয্যুং দানসংৰিভাগস্স ৰিপাকং যথাহং জানামি, ন অদত্ৰা ভুঞ্জেয্যুং, ন চ নেসং মচ্ছেরমলং চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্য. যোপি নেসং অস্স চরিমো আলোপো চরিমং কবল়ং, ততোপি ন অসংৰিভজিত্ৰা ভুঞ্জেয্যুং, সচে নেসং পটিগ্গাহকা অস্সু. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সত্তা ন এৰং জানন্তি দানসংৰিভাগস্স ৰিপাকং যথাহং জানামি, তস্মা অদত্ৰা ভুঞ্জন্তি, মচ্ছেরমলঞ্চ নেসং চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতী’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘এৰং চে সত্তা জানেয্যুং, যথাৰুত্তং মহেসিনা;
ৰিপাকং সংৰিভাগস্স, যথা হোতি মহপ্ফলং.
‘‘ৰিনেয্য মচ্ছেরমলং, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
দজ্জুং কালেন অরিযেসু, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং.
‘‘অন্নঞ্চ দত্ৰা [দত্ৰান (স্যা.)] বহুনো, দক্খিণেয্যেসু দক্খিণং;
ইতো চুতা মনুস্সত্তা, সগ্গং গচ্ছন্তি দাযকা.
‘‘তে চ সগ্গগতা [সগ্গং গতা (সী. পী. ক.)] তত্থ, মোদন্তি কামকামিনো;
ৰিপাকং সংৰিভাগস্স, অনুভোন্তি অমচ্ছরা’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. মেত্তাভাৰনাসুত্তং
২৭. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ৰুত্তমরহতাতি মে সুতং –
‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৰে, ওপধিকানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং. মেত্তাযেৰ তানি চেতোৰিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৰা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যা কাচি তারকরূপানং পভা সব্বা তা চন্দিযা পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, চন্দপভাযেৰ তা অধিগ্গহেত্ৰা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, মেত্তাযেৰ তানি চেতোৰিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৰা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে ৰিদ্ধে ৰিগতৰলাহকে দেৰে [নভে (সী.)] আদিচ্চো নভং অব্ভুস্সক্কমানো [অব্ভুগ্গমমানো (ক. অট্ঠ.)] সব্বং আকাসগতং [আকাসং (স্যা.)] তমগতং অভিৰিহচ্চ [অভিহচ্চ (স্যা.)] ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, মেত্তাযেৰ তানি চেতোৰিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৰা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রত্তিযা পচ্চূসসমযং ওসধিতারকা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, মেত্তাযেৰ তানি চেতোৰিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৰা ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চা’’তি. এতমত্থং ভগৰা অৰোচ. তত্থেতং ইতি ৰুচ্চতি –
‘‘যো চ মেত্তং ভাৰযতি, অপ্পমাণং পটিস্সতো;
তনূ [তনু (সী.)] সংযোজনা হোন্তি, পস্সতো উপধিক্খযং.
‘‘একম্পি চে পাণমদুট্ঠচিত্তো, মেত্তাযতি কুসলো তেন হোতি;
সব্বে চ পাণে মনসানুকম্পং, পহূতমরিযো পকরোতি পুঞ্ঞং.
‘‘যে [যো (সী.)] সত্তসণ্ডং পথৰিং ৰিজিত্ৰা, রাজিসযো [রাজীসযো (সী.)] যজমানানুপরিযগা;
অস্সমেধং পুরিসমেধং, সম্মাপাসং ৰাজপেয্যং নিরগ্গল়ং.
‘‘মেত্তস্স চিত্তস্স সুভাৰিতস্স, কলম্পি তে নানুভৰন্তি সোল়সিং;
চন্দপ্পভা তারগণাৰ সব্বে.
‘‘যো ন হন্তি ন ঘাতেতি, ন জিনাতি ন জাপযে;
মেত্তংসো সব্বভূতেসু, ৰেরং তস্স ন কেনচী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
ততিযো ৰগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
চিত্তং মেত্তং [ঝাযী (সী. স্যা.), ঝাযি (পী. ক.)] উভো অত্থে, পুঞ্জং ৰেপুল্লপব্বতং;
সম্পজানমুসাৰাদো, দানঞ্চ মেত্তভাৰনা [মেত্তভাৰঞ্চ (সী. স্যা. পী.), মেত্তৰাচঞ্চ (ক.)].
সত্তিমানি চ [সত্তিমানিধ (সী. ক.)] সুত্তানি, পুরিমানি চ ৰীসতি;
একধম্মেসু সুত্তন্তা, সত্তৰীসতিসঙ্গহাতি.
এককনিপাতো নিট্ঠিতো.