১. হিমৰন্তসুত্তৰণ্ণনা
১৮২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তস্স পঠমে নাগাতি ইমেপি মহাসমুদ্দপিট্ঠে ঊমিঅন্তরৰাসিনোৰ, ন ৰিমানট্ঠকনাগা. তেসং হিমৰন্তং নিস্সায কাযৰড্ঢনাদিসব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. বোজ্ঝঙ্গেতি এত্থ বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৰুত্তং হোতি? যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকিযলোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহন কামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যোপেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৰা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’ইচ্চাদিনা (পটি. ম. ২.১৭) পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৰেদিতব্বো.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদীসু পন পসত্থো সুন্দরো চ বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. সতিযেৰ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তি এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি, অত্তনো চিত্তসন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি, অভিনিব্বত্তেতীতি অত্থো. ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদীনি কোসলসংযুত্তে ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
অযং পন ৰিসেসো – তত্থ তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতন্তি, ৰিৰেকত্তযমেৰ ৰুত্তং, বোজ্ঝঙ্গভাৰনং পত্ৰা পন পঞ্চৰিধৰিৰেকনিস্সিতম্পি একে ৰণ্ণযন্তি. তে হি ন কেৰলং বলৰৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৰ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধরন্তি ৰিপস্সনাপাদক-কসিণজ্ঝান-আনাপানাসুভ-ব্রহ্মৰিহারজ্ঝানেসুপি উদ্ধরন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচরিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৰত্তিক্খণে কিচ্চতো এৰ ৰিক্খম্ভনৰিৰেকনিস্সিতং. যথা চ ৰিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং পটিপস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতম্পি ভাৰেতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.