১. সহস্সভিক্খুনিসঙ্ঘসুত্তৰণ্ণনা
১০০৭. দুতিযস্স পঠমে রাজকারামেতি রঞ্ঞা কারিতত্তা এৰং লদ্ধনামে আরামে, তং রঞ্ঞা পসেনদিকোসলেন কতং. পঠমবোধিযং কির লাভগ্গযসগ্গপত্তং সত্থারং দিস্ৰা তিত্থিযা চিন্তযিংসু – ‘‘সমণো গোতমো লাভগ্গযসগ্গপত্তো, ন খো পনেস অঞ্ঞং কিঞ্চি সীলং ৰা সমাধিং ৰা নিস্সায এৰং লাভগ্গযসগ্গপত্তো. ভূমিসীসং পন তেন গহিতং, সচে মযম্পি জেতৰনসমীপে আরামং কারাপেতুং সক্কুণেয্যাম, লাভগ্গযসগ্গপত্তা ভৰেয্যামা’’তি. তে অত্তনো অত্তনো উপট্ঠাকে সমাদপেত্ৰা সতসহস্সমত্তে কহাপণে লভিত্ৰা তে আদায রঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. রাজা ‘‘কিং এত’’ন্তি? পুচ্ছি. মযং জেতৰনসমীপে তিত্থিযারামং করোম, সচে সমণো গোতমো ৰা সমণস্স গোতমস্স সাৰকা ৰা আগন্ত্ৰা ৰারেস্সন্তি, ৰারেতুং মা অদত্থাতি লঞ্জং অদংসু. রাজা লঞ্জং গহেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ কারেথা’’তি আহ.
তে গন্ত্ৰা, অত্তনো উপট্ঠাকেহি দব্বসম্ভারে আহরাপেত্ৰা, থম্ভুস্সাপনাদীনি করোন্তা, উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা এককোলাহলং অকংসু. সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম পমুখে ঠত্ৰা ‘‘কে পন তে, আনন্দ, উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা কেৰট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৰিলোপে’’তি?, পুচ্ছি. তিত্থিযা, ভন্তে, জেতৰনসমীপে তিত্থিযারামং করোন্তীতি. আনন্দ, ইমে সাসনেন পটিৰিরুদ্ধা ভিক্খুসঙ্ঘস্স অফাসুৰিহারং করিস্সন্তি, রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা ৰারাপেহীতি.
থেরো ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে অট্ঠাসি. রঞ্ঞো ‘‘থেরা, দেৰ, আগতা’’তি নিৰেদযিংসু. রাজা লঞ্জস্স গহিতত্তা ন নিক্খমি. থেরা গন্ত্ৰা সত্থু আরোচযিংসু. সত্থা সারিপুত্তমোগ্গল্লানে পেসেসি. রাজা তেসম্পি দস্সনং ন অদাসি. তে আগন্ত্ৰা সত্থু আরোচযিংসু ‘‘ন, ভন্তে, রাজা নিক্খন্তো’’তি. সত্থা তঙ্খণংযেৰ ব্যাকাসি – ‘‘অত্তনো রজ্জে ঠত্ৰা কালং কাতুং ন লভিস্সতী’’তি.
দুতিযদিৰসে চ সামংযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে অট্ঠাসি. রাজা ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা, নিৰেসনং পৰেসেত্ৰা, সারপল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা, যাগুখজ্জকং অদাসি. সত্থা পরিভুত্তযাগুখাদনীযো ‘‘যাৰ ভত্তং নিট্ঠাতি, তাৰ সত্থু সন্তিকে নিসীদিস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা নিসিন্নং রাজানং ‘‘তযা, মহারাজ, ইদং নাম কত’’ন্তি অৰত্ৰা, ‘‘কারণেনেৰ নং সঞ্ঞাপেস্সামী’’তি ইদং অতীতকারণং আহরি – মহারাজ, পব্বজিতে নাম অঞ্ঞমঞ্ঞং যুজ্ঝাপেতুং ন ৰট্টতি. অতীতেপি ইসযো অঞ্ঞমঞ্ঞং যুজ্ঝাপেত্ৰা সহ রট্ঠেন রাজা সমুদ্দং পৰিট্ঠোতি. কদা ভগৰাতি?
অতীতে, মহারাজ, ভরুরট্ঠে ভরুরাজা নাম রজ্জং কারেতি. পঞ্চসতা পঞ্চসতা দ্ৰে ইসিগণা পব্বতপাদতো লোণম্বিলসেৰনত্থায ভরুনগরং গন্ত্ৰা নগরস্স অৰিদূরে দ্ৰে রুক্খা অত্থি, পঠমং আগতো ইসিগণো একস্স রুক্খস্স মূলে নিসীদি, পচ্ছাগতোপি একস্সাতি. তে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা পব্বতপাদং এৰ অগমংসু. তে পুন আগচ্ছন্তাপি অত্তনো রুক্খমূলেযেৰ নিসীদন্তি. অদ্ধানে গচ্ছন্তে একো রুক্খো সুক্খি, তস্মিং সুক্খে আগতা তাপসা ‘‘অযং রুক্খো মহা, অম্হাকম্পি তেসম্পি পহোস্সতী’’তি ইতরেসং রুক্খমূলস্স একপদেসে নিসীদিংসু. তে পচ্ছা আগচ্ছন্তা রুক্খমূলং অপৰিসিত্ৰা বহি ঠিতাৰ ‘‘কস্মা তুম্হে এত্থ নিসীদথা’’তি আহংসু. আচরিযা অম্হাকং রুক্খো সুক্খো, অযং রুক্খো মহা, তুম্হেপি পৰিসথ, তুম্হাকম্পি অম্হাকম্পি পহোস্সতীতি. তে ‘‘ন মযং পৰিসাম, নিক্খমথ তুম্হে’’তি কথং ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘ন তুম্হে অত্তনোৰ মনেন নিক্খমিস্সথা’’তি হত্থাদীসু গহেত্ৰা নিক্কড্ঢিংসু. তে ‘‘হোতু সিক্খাপেস্সাম নে’’তি ইদ্ধিযা সোৰণ্ণমযানি দ্ৰে চক্কানি রজতমযঞ্চ অক্খং মাপেত্ৰা পৰট্টেন্তা রাজদ্ৰারং অগমিংসু. রঞ্ঞো ‘‘এৰরূপং, দেৰ, তাপসা পণ্ণাকারং গহেত্ৰা ঠিতা’’তি নিৰেদযিংসু. রাজা তুট্ঠো ‘‘পক্কোসথা’’তি তে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মহাকম্মং তুম্হেহি কতং, অত্থি ৰো কিঞ্চি মযা কত্তব্ব’’ন্তি আহ. আম, মহারাজ, অম্হাকং নিসিন্নট্ঠানং একরুক্খমূলং অত্থি, তং অঞ্ঞেহি ইসীহি গহিতং, তং নো দাপেহীতি. রাজা পুরিসে পেসেত্ৰা তাপসে নিক্কড্ঢাপেসি.
তে বহি ঠিতা ‘‘কিং নু খো দত্ৰা লভিংসূ’’তি ওলোকযমানা ‘‘ইদং নামা’’তি দিস্ৰা ‘‘মযম্পি লঞ্জং দত্ৰা পুন গণ্হিস্সামা’’তি ইদ্ধিযা সোৰণ্ণমযং রথপঞ্জরং মাপেত্ৰা আদায অগমংসু. রাজা দিস্ৰা তুট্ঠো – ‘‘কিং, ভন্তে, কাতব্ব’’ন্তি?, আহ. মহারাজ অম্হাকং রুক্খমূলে অঞ্ঞো ইসিগণো নিসিন্নো, তং নো রুক্খমূলং দাপেহীতি. রাজা পুরিসে পেসেত্ৰা তে নিক্কড্ঢাপেসি. তাপসা অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কত্ৰা, ‘‘অননুচ্ছৰিকং অম্হেহি কত’’ন্তি ৰিপ্পটিসারিনো হুত্ৰা পব্বতপাদমেৰ অগমংসু. ততো দেৰতা ‘‘অযং রাজা দ্ৰিন্নং ইসিগণানং হত্থতো লঞ্জং গহেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কারাপেসী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা মহাসমুদ্দং উব্বট্টেত্ৰা তস্স রঞ্ঞো ৰিজিতং যোজনসহস্সমত্তট্ঠানং সমুদ্দমেৰ অকংসূতি.
‘‘ইসীনমন্তরং কত্ৰা, ভরুরাজাতি মে সুতং;
উচ্ছিন্নো সহ রট্ঠেহি, স রাজা ৰিভৰঙ্গতো’’তি. (জা. ১.২.১২৫) –
এৰং ভগৰতা ইমস্মিং অতীতে দস্সিতে যস্মা বুদ্ধানং নাম কথা ওকপ্পনিযা হোতি, ‘‘তস্মা রাজা অত্তনো কিরিযং সল্লক্খেত্ৰা অনুপধারেত্ৰা মযা অকত্তব্বং কম্মং কত’’ন্তি ‘‘গচ্ছথ, ভণে, তিত্থিযে নিক্কড্ঢথা’’তি নিক্কড্ঢাপেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মযা কারিতো ৰিহারো নাম নত্থি, তস্মিংযেৰ ঠানে ৰিহারং কারেস্সামী’’তি তেসং দব্বসম্ভারেপি অদত্ৰা ৰিহারং কারেসি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.