৬. দুতিযকামভূসুত্তৰণ্ণনা
৩৪৮. ছট্ঠে কতি নু খো ভন্তে সঙ্খারাতি অযং কির, গহপতি, নিরোধং ৰলঞ্জেতি, তস্মা ‘‘নিরোধপাদকে সঙ্খারে পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ. থেরোপিস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৰা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসু অনেকেসু সঙ্খারেসু ৰিজ্জমানেসুপি কাযসঙ্খারাদযোৰ আচিক্খন্তো তযো খো গহপতীতিআদিমাহ. তত্থ কাযপ্পটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খরীযতি নিব্বত্তীযতীতি কাযসঙ্খারো. ৰাচায সঙ্খরোতি নিব্বত্তেতীতি ৰচীসঙ্খারো. চিত্তপ্পটিবদ্ধত্তা চিত্তেন সঙ্খরীযতি নিব্বত্তীযতীতি চিত্তসঙ্খারো.
কতমো পন ভন্তেতি ইধ কিং পুচ্ছতি? ‘‘ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা. তথা হি কাযদ্ৰারে আদানগ্গহণমুঞ্চনচোপনানি পাপেত্ৰা উপ্পন্না অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা দ্ৰাদস অকুসলচেতনাতি এৰং কুসলাকুসলা ৰীসতি চেতনাপি, অস্সাসপস্সাসাপি কাযসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. ৰচীদ্ৰারে হনুসঞ্চোপনং ৰচীভেদং পাপেত্ৰা উপ্পন্না ৰুত্তপ্পকারাৰ ৰীসতি চেতনাপি ৰিতক্কৰিচারাপি ৰচীসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. কাযৰচীদ্ৰারেসু চোপনং অপত্ৰা রহো নিসিন্নস্স চিন্তযতো উপ্পন্না কুসলাকুসলা একূনতিংসচেতনাপি, সঞ্ঞা চ ৰেদনা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মাপি চিত্তসঙ্খারোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. এৰং ইমে সঙ্খারা অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সা আলুল়িতা অৰিভূতা দুদ্দীপনা, তে পাকটে ৰিভূতে কত্ৰা কথাপেস্সামী’’তি পুচ্ছি.
কস্মা পন ভন্তেতি ইধ কাযসঙ্খারাদিনামস্স পদত্থং পুচ্ছতি. তস্স ৰিস্সজ্জনে কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযনিস্সিতা. কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি. চিত্তপ্পটিবদ্ধাতি চিত্তনিস্সিতা. চিত্তে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি.
ইদানি ‘‘কিং নু খো এস সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং ৰলঞ্জেতি, নো ৰলঞ্জেতি, চিণ্ণৰসী ৰা তত্থ নো চিণ্ণৰসী’’তি জাননত্থং পুচ্ছন্তো কথং পন ভন্তে সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি হোতীতি আহ. তস্স ৰিস্সজ্জনে সমাপজ্জিস্সন্তি ৰা সমাপজ্জামীতি ৰা পদদ্ৰযেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো. সমাপন্নোতি পদেন অন্তোনিরোধো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি সচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন অচিত্তককালো.
পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ ‘‘এত্তকং কালং অচিত্তকো ভৰিস্সামী’’তি অদ্ধানপরিচ্ছেদং চিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং পন এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায অচিত্তকভাৰায উপনেতি. ৰচীসঙ্খারো পঠমং নিরুজ্ঝতীতি সেসসঙ্খারেহি পঠমং দুতিযজ্ঝানেযেৰ নিরুজ্ঝতি. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং কাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে নিরুজ্ঝতি. ততো চিত্তসঙ্খারোতি ততো পরং চিত্তসঙ্খারো অন্তোনিরোধে নিরুজ্ঝতি. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং. ৰিপরিভিন্নানীতি উপহতানি ৰিনট্ঠানি.
তত্থ কেচি ‘‘নিরোধসমাপন্নস্স ‘চিত্তসঙ্খারো চ নিরুদ্ধো’তি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং হোতি, তস্মা সচিত্তকাপি অযং সমাপত্তী’’তি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা – ‘‘ৰচীসঙ্খারোপিস্স নিরুদ্ধো’’তি ৰচনতো ৰাচা অনিরুদ্ধা হোতি, তস্মা নিরোধসমাপন্নেন ধম্মম্পি কথেন্তেন সজ্ঝাযম্পি করোন্তেন নিসীদিতব্বং সিযা. যো চাযং মতো কালঙ্কতো, তস্সাপি চিত্তসঙ্খারো নিরুদ্ধোতি ৰচনতো চিত্তং অনিরুদ্ধং ভৰেয্য, তস্মা কালঙ্কতে মাতাপিতরো ৰা অরহন্তে ৰা ঝাপেন্তেন আনন্তরিযকম্মং কতং ভৰেয্য. ইতি ব্যঞ্জনে অভিনিৰেসং অকত্ৰা আচরিযানং নযে ঠত্ৰা অত্থো উপপরিক্খিতব্বো. অত্থো হি পটিসরণং, ন ব্যঞ্জনং.
ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানীতি কিরিযমযপৰত্তস্মিঞ্হি ৰত্তমানে বহিদ্ধারম্মণেসু পসাদে ঘট্টেন্তেসু ইন্দ্রিযানি কিলমন্তি, উপহতানি মক্খিত্তানি ৰিয হোন্তি ৰাতাদীহি উট্ঠিতরজেন চতুমহাপথে ঠপিতআদাসো ৰিয. যথা পন থৰিকায পক্খিপিত্ৰা মঞ্জূসাদীসু ঠপিতো আদাসো অন্তোযেৰ ৰিরোচতি, এৰং নিরোধসমাপন্নস্স ভিক্খুনো অন্তোনিরোধে পঞ্চ পসাদা অতিৰিয ৰিরোচন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানী’’তি.
ৰুট্ঠহিস্সন্তি ৰা ৰুট্ঠহামীতি ৰা পদদ্ৰযেন অন্তোনিরোধকালো কথিতো, ৰুট্ঠিতোতি পদেন ফলসমাপত্তিকালো. তথা পুরিমেহি দ্ৰীহি পদেহি অচিত্তককালো কথিতো, পচ্ছিমেন সচিত্তককালো. পুব্বেৰ তথা চিত্তং ভাৰিতং হোতীতি নিরোধসমাপত্তিতো পুব্বে অদ্ধানপরিচ্ছেদকালেযেৰ ‘‘এত্তকং কালং অচিত্তকো হুত্ৰা ততো পরং সচিত্তকো ভৰিস্সামী’’তি অদ্ধানপরিচ্ছেদং চিত্তং ভাৰিতং হোতি. যং তং তথত্তায উপনেতীতি যং এৰং ভাৰিতং চিত্তং, তং পুগ্গলং তথত্তায সচিত্তকভাৰায উপনেতি. ইতি হেট্ঠা নিরোধসমাপজ্জন্নকালো গহিতো, ইধ নিরোধতো ৰুট্ঠানকালো.
ইদানি নিরোধকথং কথেতুং কালোতি নিরোধকথা কথেতব্বা সিযা. সা পনেসা ‘‘দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তযো চ সঙ্খারানং পটিপস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতাপঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তিযং ঞাণ’’ন্তি মাতিকং ঠপেত্ৰা সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা, তস্মা তত্থ কথিতনযেনেৰ গহেতব্বা. কো পনাযং নিরোধো নাম? চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খা অপ্পৰত্তি. অথ কিমত্থমেতং সমাপজ্জন্তীতি? সঙ্খারানং পৰত্তে উক্কণ্ঠিতা সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সাম, দিট্ঠধম্মনিব্বানং নামেতং যদিদং নিরোধোতি এতদত্থং সমাপজ্জন্তি.
চিত্তসঙ্খারো পঠমং উপ্পজ্জতীতি নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স হি ফলসমাপত্তিচিত্তং পঠমং উপ্পজ্জতি. তংসম্পযুত্তং সঞ্ঞঞ্চ ৰেদনঞ্চ সন্ধায ‘‘চিত্তসঙ্খারো পঠমং উপ্পজ্জতী’’তি আহ. ততো কাযসঙ্খারোতি ততো পরং ভৰঙ্গসমযে কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি.
কিং পন ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. ইমস্স পন চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি, সা ন সমুট্ঠাপেতি. কিং ৰা এতেন? ফলসমাপত্তি পঠমজ্ঝানিকা ৰা হোতু দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানিকা ৰা, সন্তসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তি, তেসং অব্বোহারিকভাৰো সঞ্জীৰত্থেরৰত্থুনা ৰেদিতব্বো. সঞ্জীৰত্থেরস্স হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায কিংসুকপুপ্ফসদিসে ৰীতচ্চিতঙ্গারে মদ্দমানস্স গচ্ছতো চীৰরে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযি, উস্মাকারমত্তম্পি নাহোসি. সমাপত্তিবলং নামেতন্তি ৰদন্তি. এৰমেৰ সন্তায ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স ভিক্খুনো অস্সাসপস্সাসা অব্বোহারিকা হোন্তীতি ভৰঙ্গসমযেনেৰেতং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ততো ৰচীসঙ্খারোতি ততো পরং কিরিযমযপৰত্তৰলঞ্জনকালে ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতি. কিং ভৰঙ্গং ৰিতক্কৰিচারে ন সমুট্ঠাপেতীতি? সমুট্ঠাপেতি. তংসমুট্ঠানা পন ৰিতক্কৰিচারা ৰাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তীতি কিরিযমযপৰত্তৰলঞ্জনকালেনেৰেতং কথিতং.
সুঞ্ঞতো ফস্সোতিআদযো সগুণেনাপি আরম্মণেনাপি কথেতব্বা. সগুণেন তাৰ সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি, তায সহজাতফস্সং সন্ধায ‘‘সুঞ্ঞতো ফস্সো’’তি ৰুত্তং. অনিমিত্তপ্পণিহিতেসুপি এসেৰ নযো. আরম্মণেন পন নিব্বানং রাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতা নাম, রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তং, রাগদোসমোহপ্পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতং, সুঞ্ঞতং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নফলসমাপত্তিসম্ফস্সো সুঞ্ঞতো নাম. অনিমিত্তপ্পণিহিতেসুপি এসেৰ নযো.
অপরা আগমনিযকথা নাম হোতি. সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিতাতি হি ৰিপস্সনাপি ৰুচ্চতি. তত্থ যো ভিক্খু সঙ্খারে অনিচ্চতো পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চতো দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. যো দুক্খতো পরিগ্গহেত্ৰা দুক্খতো দিস্ৰা দুক্খতো ৰুট্ঠাতি, তস্স অপ্পণিহিতা নাম. যো অনত্ততো পরিগ্গহেত্ৰা অনত্ততো দিস্ৰা অনত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্স সুঞ্ঞতা নাম. তত্থ অনিমিত্তৰিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো নাম, অনিমিত্তমগ্গস্স ফলং অনিমিত্তং নাম, অনিমিত্তফলসমাপত্তিসহজাতে ফস্সে ফুসন্তে ‘‘অনিমিত্তো ফস্সো ফুসতী’’তি ৰুচ্চতি. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতেসুপি এসেৰ নযো. আগমনিযেন কথিতে পন সুঞ্ঞতো ৰা ফস্সো অনিমিত্তো ৰা ফস্সো অপ্পণিহিতো ৰা ফস্সোতি ৰিকপ্পো আপজ্জেয্য, তস্মা সগুণেন চেৰ আরম্মণেন চ কথেতব্বং. এৰঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি সমেতি.
ৰিৰেকনিন্নন্তিআদীসু নিব্বানং ৰিৰেকো নাম. তস্মিং ৰিৰেকে নিন্নং ওনতন্তি ৰিৰেকনিন্নং. ৰিৰেকপোণন্তি অঞ্ঞতো অগন্ত্ৰা যেন ৰিৰেকো, তেন ৰঙ্কং ৰিয হুত্ৰা ঠিতন্তি ৰিৰেকপোণং. যেন ৰিৰেকো, তেন পতমানং ৰিয ঠিতন্তি ৰিৰেকপব্ভারং.