১. নকুলপিতুৰগ্গো

১. নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা

১. খন্ধিযৰগ্গস্স পঠমে ভগ্গেসূতি এৰংনামকে জনপদে. সুসুমারগিরেতি সুসুমারগিরনগরে. তস্মিং কির মাপিযমানে সুসুমারো সদ্দমকাসি, তেনস্স ‘‘সুসুমারগির’’ন্ত্ৰেৰ নামং অকংসু. ভেসকল়াৰনেতি ভেসকল়ায নাম যক্খিনিযা অধিৰুত্থত্তা এৰংলদ্ধনামে ৰনে. তদেৰ মিগগণস্স অভযত্থায দিন্নত্তা মিগদাযোতি ৰুচ্চতি. ভগৰা তস্মিং জনপদে তং নগরং নিস্সায তস্মিং ৰনসণ্ডে ৰিহরতি. নকুলপিতাতি নকুলস্স নাম দারকস্স পিতা.

জিণ্ণোতি জরাজিণ্ণো. ৰুড্ঢোতি ৰযোৰুড্ঢো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি তিযদ্ধগতো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি তেসু তীসু অদ্ধেসু পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তো. আতুরকাযোতি গিলানকাযো. ইদঞ্হি সরীরং সুৰণ্ণৰণ্ণম্পি নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেন আতুরংযেৰ নাম. ৰিসেসেন পনস্স জরাতুরতা ব্যাধাতুরতা মরণাতুরতাতি তিস্সো আতুরতা হোন্তি. তাসু কিঞ্চাপি এসো মহল্লকত্তা জরাতুরোৰ, অভিণ্হরোগতায পনস্স ব্যাধাতুরতা ইধ অধিপ্পেতা. অভিক্খণাতঙ্কোতি অভিণ্হরোগো নিরন্তররোগো. অনিচ্চদস্সাৰীতি তায আতুরতায ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে আগন্তুং অসক্কোন্তো কদাচিদেৰ দট্ঠুং লভামি, ন সব্বকালন্তি অত্থো. মনোভাৰনীযানন্তি মনৰড্ঢকানং. যেসু হি দিট্ঠেসু কুসলৰসেন চিত্তং ৰড্ঢতি, তে সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাথেরা মনোভাৰনীযা নাম. অনুসাসতূতি পুনপ্পুনং সাসতু. পুরিমঞ্হি ৰচনং ওৰাদো নাম, অপরাপরং অনুসাসনী নাম. ওতিণ্ণে ৰা ৰত্থুস্মিং ৰচনং ওৰাদো নাম, অনোতিণ্ণে তন্তিৰসেন ৰা পৰেণিৰসেন ৰা ৰুত্তং অনুসাসনী নাম. অপিচ ওৰাদোতি ৰা অনুসাসনীতি ৰা অত্থতো একমেৰ, ব্যঞ্জনমত্তমেৰ নানং.

আতুরো হাযন্তি আতুরো হি অযং, সুৰণ্ণৰণ্ণো পিযঙ্গুসামোপি সমানো নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেন আতুরোযেৰ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডং ৰিয ভূতো দুব্বলো. যথা কুক্কুটণ্ডং ৰা মযূরণ্ডং ৰা গেণ্ডুকং ৰিয গহেত্ৰা খিপন্তেন ৰা পহরন্তেন ৰা ন সক্কা কীল়িতুং, তাৰদেৰ ভিজ্জতি, এৰমযম্পি কাযো কণ্টকেপি খাণুকেপি পক্খলিতস্স ভিজ্জতীতি অণ্ডং ৰিয ভূতোতি অণ্ডভূতো. পরিযোনদ্ধোতি সুখুমেন ছৰিমত্তেন পরিযোনদ্ধো. অণ্ডঞ্হি সারতচেন পরিযোনদ্ধং, তেন ডংসমকসাদযো নিলীযিত্ৰাপি ছৰিং ছিন্দিত্ৰা যূসং পগ্ঘরাপেতুং ন সক্কোন্তি. ইমস্মিং পন ছৰিং ছিন্দিত্ৰা যং ইচ্ছন্তি, তং করোন্তি. এৰং সুখুমায ছৰিযা পরিযোনদ্ধো. কিমঞ্ঞত্র বাল্যাতি বালভাৰতো অঞ্ঞং কিমত্থি? বালোযেৰ অযন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা অযং কাযো এৰরূপো, তস্মা.

তেনুপসঙ্কমীতি রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৰা অনন্তরং পরিণাযকরতনস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তো রাজপুরিসো ৰিয, সদ্ধম্মচক্কৰত্তিস্স ভগৰতো উপট্ঠানং গন্ত্ৰা, অনন্তরং ধম্মসেনাপতিস্স অপচিতিং কাতুকামো যেনাযস্মা সারিপুত্তো, তেনুপসঙ্কমি. ৰিপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. ইন্দ্রিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি. পরিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো. পরিযোদাতোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নিরুপক্কিলেসতাযেৰ হি এস পরিযোদাতোতি ৰুত্তো, ন সেতভাৰেন. এতস্স চ পরিযোদাততং দিস্ৰাৰ ইন্দ্রিযানং ৰিপ্পসন্নতং অঞ্ঞাসি. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিরেসা থেরস্স.

কথঞ্হি নো সিযাতি কেন কারণেন ন লদ্ধা ভৰিস্সতি? লদ্ধাযেৰাতি অত্থো. ইমিনা কিং দীপেতি? সত্থুৰিস্সাসিকভাৰং. অযং কির সত্থু দিট্ঠকালতো পট্ঠায পিতিপেমং, উপাসিকা চস্স মাতিপেমং পটিলভতি. উভোপি ‘‘মম পুত্তো’’তি সত্থারং ৰদন্তি. ভৰন্তরগতো হি নেসং সিনেহো. সা কির উপাসিকা পঞ্চ জাতিসতানি তথাগতস্স মাতাৰ, সো চ, গহপতি, পিতাৰ অহোসি. পুন পঞ্চ জাতিসতানি উপাসিকা মহামাতা, উপাসকো মহাপিতা, তথা চূল়ামাতা চূল়পিতাতি. এৰং সত্থা দিযড্ঢঅত্তভাৰসহস্সং তেসংযেৰ হত্থে ৰড্ঢিতো. তেনেৰ তে যং নেৰ পুত্তস্স, ন পিতু সন্তিকে কথেতুং সক্কা, তং সত্থু সন্তিকে নিসিন্না কথেন্তি. ইমিনাযেৰ চ কারণেন ভগৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং উপাসকানং ৰিস্সাসিকানং যদিদং নকুলপিতা গহপতি, যদিদং নকুলমাতা গহপতানী’’তি (অ. নি. ১.২৫৭) তে এতদগ্গে ঠপেসি. ইতি সো ইমং ৰিস্সাসিকভাৰং পকাসেন্তো কথঞ্হি নো সিযাতি আহ. অমতেন অভিসিত্তোতি নস্সিধ অঞ্ঞং কিঞ্চি ঝানং ৰা ৰিপস্সনা ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি দট্ঠব্বো, মধুরধম্মদেসনাযেৰ পন ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৰেদিতব্বো. দূরতোপীতি তিরোরট্ঠাপি তিরোজনপদাপি.

অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি ইদং ৰুত্তত্থমেৰ. অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযো’’তি ৰুচ্চতীতি (সং. নি. ৫.১০৯৮). সপ্পুরিসানন্তি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ, পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো,

কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং,

তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো, কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী, ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগ্গহণতো ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চেতে অরিযানং দস্সাৰিনো নাম.

তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা, থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা, পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি – ‘‘অরিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি? থেরো আহ – ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা সহচরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰং দুজ্জানাৰুসো, অরিযা’’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতি. যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.

অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি, সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –

‘‘দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৰতো তস্স অযং, অৰিনীতোতি ৰুচ্চতি’’.

অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি অযং (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি,

পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস.৪) –

অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’ ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায. উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স, তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা নযেন (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম.

যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকরণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ –

‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো, সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘যং রূপং, সো অহং, যো অহং, তং রূপ’’ন্তি রূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি, সো ৰণ্ণো. যো ৰণ্ণো, সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি, এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৰযং সমনুপস্সতীতি এৰং রূপং ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয তং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা করণ্ডকে মণিং ৰিয তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. পরিযুট্ঠট্ঠাযীতি পরিযুট্ঠানাকারেন অভিভৰনাকারেন ঠিতো, ‘‘অহং রূপং, মম রূপ’’ন্তি এৰং তণ্হাদিট্ঠীহি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হনকো নাম হোতীতি অত্থো. তস্স তং রূপন্তি তস্স তং এৰং গহিতং রূপং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. ‘‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং অত্ততো…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং অত্তাতি কথিতং. ‘‘ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তান’’ন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি, তা সব্বাপি মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, পঠমমগ্গৰজ্ঝাতি ৰেদিতব্বা.

এৰং খো, গহপতি, আতুরকাযো চেৰ হোতি আতুরচিত্তো চাতি কাযো নাম বুদ্ধানম্পি আতুরোযেৰ. চিত্তং পন রাগদোসমোহানুগতং আতুরং নাম, তং ইধ দস্সিতং. নো চ আতুরচিত্তোতি ইধ নিক্কিলেসতায চিত্তস্স অনাতুরভাৰো দস্সিতো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে লোকিযমহাজনো আতুরকাযো চেৰ আতুরচিত্তো চাতি দস্সিতো, খীণাসৰা আতুরকাযা অনাতুরচিত্তা, সত্ত সেখা নেৰ আতুরচিত্তা, ন অনাতুরচিত্তাতি ৰেদিতব্বা. ভজমানা পন অনাতুরচিত্ততংযেৰ ভজন্তীতি. পঠমং.

২. দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা

২. দুতিযে দেৰদহন্তি দেৰা ৰুচ্চন্তি রাজানো, তেসং মঙ্গলদহো, সযংজাতো ৰা সো দহোতি, তস্মা ‘‘দেৰদহো’’তি ৰুত্তো. তস্স অৰিদূরে নিগমো দেৰদহন্ত্ৰেৰ নপুংসকলিঙ্গৰসেন সঙ্খং গতো. পচ্ছাভূমগমিকাতি পচ্ছাভূমং অপরদিসাযং নিৰিট্ঠং জনপদং গন্তুকামা. নিৰাসন্তি তেমাসং ৰস্সাৰাসং. অপলোকিতোতি আপুচ্ছিতো. অপলোকেথাতি আপুচ্ছথ. কস্মা থেরং আপুচ্ছাপেতি? তে সভারে কাতুকামতায. যো হি একৰিহারে ৰসন্তোপি সন্তিকং ন গচ্ছতি পক্কমন্তো অনাপুচ্ছা পক্কমতি, অযং নিব্ভারো নাম. যো একৰিহারে ৰসন্তোপি আগন্ত্ৰা পস্সতি, পক্কমন্তো আপুচ্ছতি, অযং সভারো নাম. ইমেপি ভিক্খূ ভগৰা ‘‘এৰমিমে সীলাদীহি ৰড্ঢিস্সন্তী’’তি সভারে কাতুকামো আপুচ্ছাপেতি.

পণ্ডিতোতি ধাতুকোসল্লাদিনা চতুব্বিধেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. অনুগ্গাহকোতি আমিসানুগ্গহেন চ ধম্মানুগ্গহেন চাতি দ্ৰীহিপি অনুগ্গহেহি অনুগ্গাহকো. থেরো কির অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰিয পাতোৰ পিণ্ডায অগন্ত্ৰা সব্বভিক্খূসু গতেসু সকলং সঙ্ঘারামং অনুৰিচরন্তো অসম্মট্ঠট্ঠানং সম্মজ্জতি, অছড্ডিতং কচৰরং ছড্ডেতি, সঙ্ঘারামে দুন্নিক্খিত্তানি মঞ্চপীঠদারুভণ্ডমত্তিকাভণ্ডানি পটিসামেতি. কিং কারণা? ‘‘মা অঞ্ঞতিত্থিযা ৰিহারং পৰিট্ঠা দিস্ৰা পরিভৰং অকংসূ’’তি. ততো গিলানসালং গন্ত্ৰা গিলানে অস্সাসেত্ৰা ‘‘কেনত্থো’’তি পুচ্ছিত্ৰা যেন অত্থো হোতি, তদত্থং তেসং দহরসামণেরে আদায ভিক্খাচারৰত্তেন ৰা সভাগট্ঠানে ৰা ভেসজ্জং পরিযেসিত্ৰা তেসং দত্ৰা, ‘‘গিলানুপট্ঠানং নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধেহি ৰণ্ণিতং, গচ্ছথ সপ্পুরিসা অপ্পমত্তা হোথা’’তি তে পেসেত্ৰা সযং পিণ্ডায চরিত্ৰা উপট্ঠাককুলে ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা ৰিহারং গচ্ছতি. ইদং তাৰস্স নিবদ্ধৰাসট্ঠানে আচিণ্ণং.

ভগৰতি পন চারিকং চরমানে ‘‘অহং অগ্গসাৰকো’’তি উপাহনং আরুয্হ ছত্তং গহেত্ৰা পুরতো পুরতো ন গচ্ছতি. যে পন তত্থ মহল্লকা ৰা আবাধিকা ৰা অতিদহরা ৰা, তেসং রুজ্জনট্ঠানানি তেলেন মক্খাপেত্ৰা পত্তচীৰরং অত্তনো দহরসামণেরেহি গাহাপেত্ৰা তংদিৰসং ৰা দুতিযদিৰসং ৰা তে গণ্হিত্ৰাৰ গচ্ছতি. একদিৰসঞ্হি তঞ্ঞেৰ আযস্মন্তং অতিৰিকালে সম্পত্তত্তা সেনাসনং অলভিত্ৰা, চীৰরকুটিযং নিসিন্নং দিস্ৰা, সত্থা পুনদিৰসে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা, হত্থিৰানরতিত্তিরৰত্থুং কথেত্ৰা, ‘‘যথাৰুড্ঢং সেনাসনং দাতব্ব’’ন্তি সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. এৰং তাৰেস আমিসানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি. ওৰদন্তো পনেস সতৰারম্পি সহস্সৰারম্পি তাৰ ওৰদতি, যাৰ সো পুগ্গলো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাতি, অথ নং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অঞ্ঞং ওৰদতি. ইমিনা নযেন ওৰদতো চস্স ওৰাদে ঠত্ৰা অরহত্তং পত্তা গণনপথং অতিক্কন্তা. এৰং ধম্মানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি.

পচ্চস্সোসুন্তি তে ভিক্খূ ‘‘অম্হাকং নেৰ উপজ্ঝাযো, ন আচরিযো ন সন্দিট্ঠসম্ভত্তো. কিং তস্স সন্তিকে করিস্সামা’’তি? তুণ্হীভাৰং অনাপজ্জিত্ৰা ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু. এল়গলাগুম্বেতি গচ্ছমণ্ডপকে. সো কির এল়গলাগুম্বো ধুৰসলিলট্ঠানে জাতো. অথেত্থ চতূহি পাদেহি মণ্ডপং কত্ৰা তস্স উপরি তং গুম্বং আরোপেসুং, সো তং মণ্ডপং ছাদেসি. অথস্স হেট্ঠা ইট্ঠকাহি পরিচিনিত্ৰা ৰালিকং ওকিরিত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপযিংসু. সীতলং দিৰাট্ঠানং উদকৰাতো ৰাযতি. থেরো তস্মিং নিসীদি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘এল়গলাগুম্বে’’তি.

নানাৰেরজ্জগতন্তি একস্স রঞ্ঞো রজ্জতো নানাৰিধং রজ্জগতং. ৰিরজ্জন্তি অঞ্ঞং রজ্জং. যথা হি সদেসতো অঞ্ঞো ৰিদেসো, এৰং নিৰুত্থরজ্জতো অঞ্ঞং রজ্জং ৰিরজ্জং নাম, তং ৰেরজ্জন্তি ৰুত্তং. খত্তিযপণ্ডিতাতি বিম্বিসারকোসলরাজাদযো পণ্ডিতরাজানো. ব্রাহ্মণপণ্ডিতাতি চঙ্কীতারুক্খাদযো পণ্ডিতব্রাহ্মণা. গহপতিপণ্ডিতাতি চিত্তসুদত্তাদযো পণ্ডিতগহপতযো. সমণপণ্ডিতাতি সভিযপিলোতিকাদযো পণ্ডিতপরিব্বাজকা. ৰীমংসকাতি অত্থগৰেসিনো. কিংৰাদীতি কিং অত্তনো দস্সনং ৰদতি, কিং লদ্ধিকোতি অত্থো. কিমক্খাযীতি কিং সাৰকানং ওৰাদানুসাসনিং আচিক্খতি? ধম্মস্স চানুধম্মন্তি ভগৰতা ৰুত্তব্যাকরণস্স অনুব্যাকরণং. সহধম্মিকোতি সকারণো. ৰাদানুৰাদোতি ভগৰতা ৰুত্তৰাদস্স অনুৰাদো. ‘‘ৰাদানুপাতো’’তিপি পাঠো, সত্থু ৰাদস্স অনুপাতো অনুপতনং, অনুগমনন্তি অত্থো. ইমিনাপি ৰাদং অনুগতো ৰাদোযেৰ দীপিতো হোতি.

অৰিগতরাগস্সাতিআদীসু তণ্হাৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তণ্হা হি রজ্জনতো রাগো, ছন্দিযনতো ছন্দো, পিযাযনট্ঠেন পেমং, পিৰিতুকামট্ঠেন পিপাসা, অনুদহনট্ঠেন পরিল়াহোতি ৰুচ্চতি. অকুসলে চাৰুসো, ধম্মেতিআদি কস্মা আরদ্ধং? পঞ্চসু খন্ধেসু অৰীতরাগস্স আদীনৰং, ৰীতরাগস্স চ আনিসংসং দস্সেতুং. তত্র অৰিঘাতোতি নিদ্দুক্খো. অনুপাযাসোতি নিরুপতাপো. অপরিল়াহোতি নিদ্দাহো. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. দুতিযং.

৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা

৩. ততিযে অৰন্তীসূতি অৰন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে অৰন্তিরট্ঠে. কুররঘরেতি এৰংনামকে নগরে. পপাতেতি একতো পপাতে. তস্স কির পব্বতস্স একং পস্সং ছিন্দিত্ৰা পাতিতং ৰিয অহোসি. ‘‘পৰত্তে’’তিপি পাঠো, নানাতিত্থিযানং লদ্ধিপৰত্তট্ঠানেতি অত্থো. ইতি থেরো তস্মিং রট্ঠে তং নগরং নিস্সায তস্মিং পব্বতে ৰিহরতি. হালিদ্দিকানীতি এৰংনামকো. অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হেতি অট্ঠকৰগ্গিকম্হি মাগণ্ডিযপঞ্হো নাম অত্থি, তস্মিং পঞ্হে. রূপধাতূতি রূপক্খন্ধো অধিপ্পেতো. রূপধাতুরাগৰিনিবদ্ধন্তি রূপধাতুম্হি রাগেন ৰিনিবদ্ধং. ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং. ওকসারীতি গেহসারী আলযসারী.

কস্মা পনেত্থ ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি ন ৰুত্তন্তি? সম্মোহৰিঘাতত্থং. ‘‘ওকো’’তি হি অত্থতো পচ্চযো ৰুচ্চতি, পুরেজাতঞ্চ কম্মৰিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতস্স কম্মৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণঞ্চ ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্সপি কম্মৰিঞ্ঞাণস্সপি পচ্চযো হোতি, তস্মা ‘‘কতরং নু খো ইধ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? সম্মোহো ভৰেয্য, তস্স ৰিঘাতত্থং তং অগহেত্ৰা অসম্ভিন্নাৰ দেসনা কতা. অপিচ আরম্মণৰসেন চতস্সো অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৰুত্তাতি তা দস্সেতুম্পি ইধ ৰিঞ্ঞাণং ন গহিতং.

উপযুপাদানাতি তণ্হূপযদিট্ঠূপযৰসেন দ্ৰে উপযা, কামুপাদানাদীনি চত্তারি উপাদানানি চ. চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযাতি অকুসলচিত্তস্স অধিট্ঠানভূতা চেৰ অভিনিৰেসভূতা চ অনুসযভূতা চ. তথাগতস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স. সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং এতে পহীনাৰ, সত্থু পন খীণাসৰভাৰো লোকে অতিপাকটোতি উপরিমকোটিযা এৰং ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি ইধ ৰিঞ্ঞাণং কস্মা গহিতং? কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং. কিলেসা হি ন কেৰলং চতূসুযেৰ খন্ধেসু পহীনা পহীযন্তি, পঞ্চসুপি পহীযন্তিযেৰাতি কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং গহিতং. এৰং খো, গহপতি, অনোকসারী হোতীতি এৰং কম্মৰিঞ্ঞাণেন ওকং অসরন্তেন অনোকসারী নাম হোতি.

রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধাতি রূপমেৰ কিলেসানং পচ্চযট্ঠেন নিমিত্তং, আরম্মণকিরিযসঙ্খাতনিৰাসনট্ঠানট্ঠেন নিকেতন্তি রূপনিমিত্তনিকেতং. ৰিসারো চ ৰিনিবন্ধো চ ৰিসারৰিনিবন্ধা. উভযেনপি হি কিলেসানং পত্থটভাৰো চ ৰিনিবন্ধনভাৰো চ ৰুত্তো, রূপনিমিত্তনিকেতে ৰিসারৰিনিবন্ধাতি রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা, তস্মা রূপনিমিত্তনিকেতম্হি উপ্পন্নেন কিলেসৰিসারেন চেৰ কিলেসবন্ধনেন চাতি অত্থো. নিকেতসারীতি ৰুচ্চতীতি আরম্মণকরণৰসেন নিৰাসনট্ঠানং সারীতি ৰুচ্চতি. পহীনাতি তে রূপনিমিত্তনিকেতকিলেসৰিসারৰিনিবন্ধা পহীনা.

কস্মা পনেত্থ পঞ্চক্খন্ধা ‘‘ওকা’’তি ৰুত্তা, ছ আরম্মণানি ‘‘নিকেত’’ন্তি? ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতায. সমানেপি হি এতেসং আলযট্ঠেন ৰিসযভাৰে ওকোতি নিচ্চনিৰাসনট্ঠানগেহমেৰ ৰুচ্চতি, নিকেতন্তি ‘‘অজ্জ অসুকট্ঠানে কীল়িস্সামা’’তি কতসঙ্কেতট্ঠানং নিৰাসট্ঠানং উয্যানাদি. তত্থ যথা পুত্তদারধনধঞ্ঞপুণ্ণগেহে ছন্দরাগো বলৰা হোতি, এৰং অজ্ঝত্তিকেসু খন্ধেসু. যথা পন উয্যানট্ঠানাদীসু ততো দুব্বলতরো হোতি, এৰং বাহিরেসু ছসু আরম্মণেসূতি ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতায এৰং দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বো.

সুখিতেসু সুখিতোতি উপট্ঠাকেসু ধনধঞ্ঞলাভাদিৰসেন সুখিতেসু ‘‘ইদানাহং মনাপং ভোজনং লভিস্সামী’’তি গেহসিতসুখেন সুখিতো হোতি, তেহি পত্তসম্পত্তিং অনুভৰমানো ৰিয চরতি. দুক্খিতেসু দুক্খিতোতি তেসং কেনচিদেৰ কারণেন দুক্খে উপ্পন্নে সযং দ্ৰিগুণেন দুক্খেন দুক্খিতো হোতি. কিচ্চকরণীযেসূতি কিচ্চসঙ্খাতেসু করণীযেসু. তেসু যোগং আপজ্জতীতি উপযোগং সযং তেসং কিচ্চানং কত্তব্বতং আপজ্জতি. কামেসূতি ৰত্থুকামেসু. এৰং খো, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতীতি এৰং কিলেসকামেহি অরিত্তো হোতি অন্তো কামানং ভাৰেন অতুচ্ছো. সুক্কপক্খো তেসং অভাৰেন রিত্তো তুচ্ছোতি ৰেদিতব্বো.

পুরক্খরানোতি ৰট্টং পুরতো কুরুমানো. এৰংরূপো সিযন্তিআদীসু দীঘরস্সকাল়োদাতাদীসু রূপেসু ‘‘এৰংরূপো নাম ভৰেয্য’’ন্তি পত্থেতি. সুখাদীসু ৰেদনাসু এৰংৰেদনো নাম; নীলসঞ্ঞাদীসু সঞ্ঞাসু এৰং সঞ্ঞো নাম; পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসু সঙ্খারেসু এৰংসঙ্খারো নাম; চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু ৰিঞ্ঞাণেসু ‘‘এৰং ৰিঞ্ঞাণো নাম ভৰেয্য’’ন্তি পত্থেতি.

অপুরক্খরানোতি ৰট্টং পুরতো অকুরুমানো. সহিতং মে, অসহিতং তেতি তুয্হং ৰচনং অসহিতং অসিলিট্ঠং, ময্হং সহিতং সিলিট্ঠং মধুরপানসদিসং. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তন্তি যং তুয্হং দীঘেন কালেন পরিচিতং সুপ্পগুণং, তং মম ৰাদং আগম্ম সব্বং খণেন ৰিপরাৰত্তং নিৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদোতি তুয্হং দোসো মযা আরোপিতো. চর ৰাদপ্পমোক্খাযাতি তং তং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা উত্তরি পরিযেসন্তো ইমস্স ৰাদস্স মোক্খায চর আহিণ্ডাহি. নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসীতি অথ সযমেৰ পহোসি, ইধেৰ নিব্বেঠেহীতি. ততিযং.

৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা

৪. চতুত্থে সক্কপঞ্হেতি চূল়সক্কপঞ্হে, মহাসক্কপঞ্হেপেতং ৰুত্তমেৰ. তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তাতি তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে তদারম্মণায ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তা. অচ্চন্তনিট্ঠাতি অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠা সততনিট্ঠা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. চতুত্থং.

৫. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা

৫. পঞ্চমে সমাধিন্তি ইদং ভগৰা তে ভিক্খূ চিত্তেকগ্গতায পরিহাযন্তে দিস্ৰা, ‘‘চিত্তেকগ্গতং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আহ. অভিনন্দতীতি পত্থেতি. অভিৰদতীতি তায অভিনন্দনায ‘‘অহো পিযং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি ৰদতি. ৰাচং অভিনন্দন্তোপি চ তং আরম্মণং নিস্সায এৰং লোভং উপ্পাদেন্তো অভিৰদতিযেৰ নাম. অজ্ঝোসায তিট্ঠতীতি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হাতি. যা রূপে নন্দীতি যা সা রূপে বলৰপত্থনাসঙ্খাতা নন্দী. তদুপাদানন্তি তং গহণট্ঠেন উপাদানং. নাভিনন্দতীতি ন পত্থেতি. নাভিৰদতীতি পত্থনাৰসেন ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৰদতি. ৰিপস্সনাচিত্তেন চেতসা ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৰচীভেদং করোন্তোপি নাভিৰদতিযেৰ. পঞ্চমং.

৬. পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা

৬. ছট্ঠে পটিসল্লাণেতি ইদং ভগৰা তে ভিক্খূ কাযৰিৰেকেন পরিহাযন্তে দিস্ৰা ‘‘কাযৰিৰেকং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আহ. ছট্ঠং.

৭. উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা

৭. সত্তমে উপাদাপরিতস্সনন্তি গহণেন উপ্পন্নং পরিতস্সনং. অনুপাদাঅপরিতস্সনন্তি অগ্গহণেন অপরিতস্সনং. রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তিৰিঞ্ঞাণং হোতীতি ‘‘মম রূপং ৰিপরিণত’’ন্তি ৰা ‘‘অহু ৰত মেতং, দানি ৰত মে নত্থী’’তি ৰা আদিনা নযেন কম্মৰিঞ্ঞাণং রূপস্স ভেদানুপরিৰত্তি হোতি. ৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজাতি ৰিপরিণামস্স অনুপরিৰত্তিতো ৰিপরিণামারম্মণচিত্ততো জাতা. পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হাপরিতস্সনা চ অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চ. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. পরিযাদায তিট্ঠন্তীতি পরিযাদিযিত্ৰা তিট্ঠন্তি. উত্তাসৰাতি সউত্তাসো. ৰিঘাতৰাতি সৰিঘাতো সদুক্খো. অপেক্খৰাতি সালযো. উপাদায চ পরিতস্সতীতি গণ্হিত্ৰা পরিতস্সকো নাম হোতি. ন রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তীতি খীণাসৰস্স কম্মৰিঞ্ঞাণমেৰ নত্থি, তস্মা রূপভেদানুপরিৰত্তি ন হোতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. সত্তমং.

৮. দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা

৮. অট্ঠমে তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন দেসনা কতা. ইতি পটিপাটিযা চতূসু সুত্তেসু ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং. অট্ঠমং.

৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা

৯. নৰমে কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্সাতি পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৰ কা, অনিচ্চমেৰ তং. তে কির ভিক্খূ অতীতানাগতং অনিচ্চন্তি সল্লক্খেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু, অথ নেসং ইতো অতীতানাগতেপি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চমানে বুজ্ঝিস্সন্তীতি অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা সত্থা পুগ্গলজ্ঝাসযেন ইমং দেসনং দেসেসি. নৰমং.

১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০-১১. দসমেকাদসমানি দুক্খং অনত্তাতি পদেহি ৰিসেসেত্ৰা তথারূপেনেৰ পুগ্গলজ্ঝাসযেন কথিতানীতি. দসমেকাদসমানি.

নকুলপিতুৰগ্গো পঠমো.