নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
খন্ধৰগ্গ-অট্ঠকথা
১. খন্ধসংযুত্তং
১. নকুলপিতুৰগ্গো
১. নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা
১. খন্ধিযৰগ্গস্স পঠমে ভগ্গেসূতি এৰংনামকে জনপদে. সুসুমারগিরেতি সুসুমারগিরনগরে. তস্মিং কির মাপিযমানে সুসুমারো সদ্দমকাসি, তেনস্স ‘‘সুসুমারগির’’ন্ত্ৰেৰ নামং অকংসু. ভেসকল়াৰনেতি ভেসকল়ায নাম যক্খিনিযা অধিৰুত্থত্তা এৰংলদ্ধনামে ৰনে. তদেৰ মিগগণস্স অভযত্থায দিন্নত্তা মিগদাযোতি ৰুচ্চতি. ভগৰা তস্মিং জনপদে তং নগরং নিস্সায তস্মিং ৰনসণ্ডে ৰিহরতি. নকুলপিতাতি নকুলস্স নাম দারকস্স পিতা.
জিণ্ণোতি জরাজিণ্ণো. ৰুড্ঢোতি ৰযোৰুড্ঢো. মহল্লকোতি জাতিমহল্লকো. অদ্ধগতোতি তিযদ্ধগতো. ৰযোঅনুপ্পত্তোতি তেসু তীসু অদ্ধেসু পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তো. আতুরকাযোতি গিলানকাযো. ইদঞ্হি সরীরং সুৰণ্ণৰণ্ণম্পি নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেন আতুরংযেৰ নাম. ৰিসেসেন পনস্স জরাতুরতা ব্যাধাতুরতা মরণাতুরতাতি তিস্সো আতুরতা হোন্তি. তাসু কিঞ্চাপি এসো মহল্লকত্তা জরাতুরোৰ, অভিণ্হরোগতায পনস্স ব্যাধাতুরতা ইধ অধিপ্পেতা. অভিক্খণাতঙ্কোতি অভিণ্হরোগো নিরন্তররোগো. অনিচ্চদস্সাৰীতি তায আতুরতায ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে আগন্তুং অসক্কোন্তো কদাচিদেৰ দট্ঠুং লভামি, ন সব্বকালন্তি অত্থো. মনোভাৰনীযানন্তি মনৰড্ঢকানং. যেসু হি দিট্ঠেসু কুসলৰসেন চিত্তং ৰড্ঢতি, তে সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাথেরা মনোভাৰনীযা নাম. অনুসাসতূতি পুনপ্পুনং সাসতু. পুরিমঞ্হি ৰচনং ওৰাদো নাম, অপরাপরং অনুসাসনী নাম. ওতিণ্ণে ৰা ৰত্থুস্মিং ৰচনং ওৰাদো নাম, অনোতিণ্ণে তন্তিৰসেন ৰা পৰেণিৰসেন ৰা ৰুত্তং অনুসাসনী নাম. অপিচ ওৰাদোতি ৰা অনুসাসনীতি ৰা অত্থতো একমেৰ, ব্যঞ্জনমত্তমেৰ নানং.
আতুরো হাযন্তি আতুরো হি অযং, সুৰণ্ণৰণ্ণো পিযঙ্গুসামোপি সমানো নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেন আতুরোযেৰ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডং ৰিয ভূতো দুব্বলো. যথা কুক্কুটণ্ডং ৰা মযূরণ্ডং ৰা গেণ্ডুকং ৰিয গহেত্ৰা খিপন্তেন ৰা পহরন্তেন ৰা ন সক্কা কীল়িতুং, তাৰদেৰ ভিজ্জতি, এৰমযম্পি কাযো কণ্টকেপি খাণুকেপি পক্খলিতস্স ভিজ্জতীতি অণ্ডং ৰিয ভূতোতি অণ্ডভূতো. পরিযোনদ্ধোতি সুখুমেন ছৰিমত্তেন পরিযোনদ্ধো. অণ্ডঞ্হি সারতচেন পরিযোনদ্ধং, তেন ডংসমকসাদযো নিলীযিত্ৰাপি ছৰিং ছিন্দিত্ৰা যূসং পগ্ঘরাপেতুং ন সক্কোন্তি. ইমস্মিং পন ছৰিং ছিন্দিত্ৰা যং ইচ্ছন্তি, তং করোন্তি. এৰং সুখুমায ছৰিযা পরিযোনদ্ধো. কিমঞ্ঞত্র বাল্যাতি বালভাৰতো অঞ্ঞং কিমত্থি? বালোযেৰ অযন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা অযং কাযো এৰরূপো, তস্মা.
তেনুপসঙ্কমীতি রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৰা অনন্তরং পরিণাযকরতনস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তো রাজপুরিসো ৰিয, সদ্ধম্মচক্কৰত্তিস্স ভগৰতো উপট্ঠানং গন্ত্ৰা, অনন্তরং ধম্মসেনাপতিস্স অপচিতিং কাতুকামো যেনাযস্মা সারিপুত্তো, তেনুপসঙ্কমি. ৰিপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. ইন্দ্রিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি. পরিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো. পরিযোদাতোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নিরুপক্কিলেসতাযেৰ হি এস পরিযোদাতোতি ৰুত্তো, ন সেতভাৰেন. এতস্স চ পরিযোদাততং দিস্ৰাৰ ইন্দ্রিযানং ৰিপ্পসন্নতং অঞ্ঞাসি. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিরেসা থেরস্স.
কথঞ্হি নো সিযাতি কেন কারণেন ন লদ্ধা ভৰিস্সতি? লদ্ধাযেৰাতি অত্থো. ইমিনা কিং দীপেতি? সত্থুৰিস্সাসিকভাৰং. অযং কির সত্থু দিট্ঠকালতো পট্ঠায পিতিপেমং, উপাসিকা চস্স মাতিপেমং পটিলভতি. উভোপি ‘‘মম পুত্তো’’তি সত্থারং ৰদন্তি. ভৰন্তরগতো হি নেসং সিনেহো. সা কির উপাসিকা পঞ্চ জাতিসতানি তথাগতস্স মাতাৰ, সো চ, গহপতি, পিতাৰ অহোসি. পুন পঞ্চ জাতিসতানি উপাসিকা মহামাতা, উপাসকো মহাপিতা, তথা চূল়ামাতা চূল়পিতাতি. এৰং সত্থা দিযড্ঢঅত্তভাৰসহস্সং তেসংযেৰ হত্থে ৰড্ঢিতো. তেনেৰ তে যং নেৰ পুত্তস্স, ন পিতু সন্তিকে কথেতুং সক্কা, তং সত্থু সন্তিকে নিসিন্না কথেন্তি. ইমিনাযেৰ চ কারণেন ভগৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং উপাসকানং ৰিস্সাসিকানং যদিদং নকুলপিতা গহপতি, যদিদং নকুলমাতা গহপতানী’’তি (অ. নি. ১.২৫৭) তে এতদগ্গে ঠপেসি. ইতি সো ইমং ৰিস্সাসিকভাৰং পকাসেন্তো কথঞ্হি নো সিযাতি আহ. অমতেন অভিসিত্তোতি নস্সিধ অঞ্ঞং কিঞ্চি ঝানং ৰা ৰিপস্সনা ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি দট্ঠব্বো, মধুরধম্মদেসনাযেৰ পন ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৰেদিতব্বো. দূরতোপীতি তিরোরট্ঠাপি তিরোজনপদাপি.
অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি ইদং ৰুত্তত্থমেৰ. অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযো’’তি ৰুচ্চতীতি (সং. নি. ৫.১০৯৮). সপ্পুরিসানন্তি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ, পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো,
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং,
তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো, কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী, ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগ্গহণতো ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চেতে অরিযানং দস্সাৰিনো নাম.
তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা, থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা, পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি – ‘‘অরিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি? থেরো আহ – ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা সহচরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰং দুজ্জানাৰুসো, অরিযা’’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতি. যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.
অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি, সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –
‘‘দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৰতো তস্স অযং, অৰিনীতোতি ৰুচ্চতি’’.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি অযং (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস.৪) –
অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’ ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায. উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.
যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স, তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা নযেন (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম.
যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকরণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ –
‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো, সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.
রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘যং রূপং, সো অহং, যো অহং, তং রূপ’’ন্তি রূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি, সো ৰণ্ণো. যো ৰণ্ণো, সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি, এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অদ্ৰযং সমনুপস্সতীতি এৰং রূপং ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয তং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা করণ্ডকে মণিং ৰিয তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. পরিযুট্ঠট্ঠাযীতি পরিযুট্ঠানাকারেন অভিভৰনাকারেন ঠিতো, ‘‘অহং রূপং, মম রূপ’’ন্তি এৰং তণ্হাদিট্ঠীহি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হনকো নাম হোতীতি অত্থো. তস্স তং রূপন্তি তস্স তং এৰং গহিতং রূপং. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. ‘‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং অত্ততো…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং অত্তাতি কথিতং. ‘‘ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তান’’ন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠীতি এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি, তা সব্বাপি মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, পঠমমগ্গৰজ্ঝাতি ৰেদিতব্বা.
এৰং খো, গহপতি, আতুরকাযো চেৰ হোতি আতুরচিত্তো চাতি কাযো নাম বুদ্ধানম্পি আতুরোযেৰ. চিত্তং পন রাগদোসমোহানুগতং আতুরং নাম, তং ইধ দস্সিতং. নো চ আতুরচিত্তোতি ইধ নিক্কিলেসতায চিত্তস্স অনাতুরভাৰো দস্সিতো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে লোকিযমহাজনো আতুরকাযো চেৰ আতুরচিত্তো চাতি দস্সিতো, খীণাসৰা আতুরকাযা অনাতুরচিত্তা, সত্ত সেখা নেৰ আতুরচিত্তা, ন অনাতুরচিত্তাতি ৰেদিতব্বা. ভজমানা পন অনাতুরচিত্ততংযেৰ ভজন্তীতি. পঠমং.
২. দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযে দেৰদহন্তি দেৰা ৰুচ্চন্তি রাজানো, তেসং মঙ্গলদহো, সযংজাতো ৰা সো দহোতি, তস্মা ‘‘দেৰদহো’’তি ৰুত্তো. তস্স অৰিদূরে নিগমো দেৰদহন্ত্ৰেৰ নপুংসকলিঙ্গৰসেন সঙ্খং গতো. পচ্ছাভূমগমিকাতি পচ্ছাভূমং অপরদিসাযং নিৰিট্ঠং জনপদং গন্তুকামা. নিৰাসন্তি তেমাসং ৰস্সাৰাসং. অপলোকিতোতি আপুচ্ছিতো. অপলোকেথাতি আপুচ্ছথ. কস্মা থেরং আপুচ্ছাপেতি? তে সভারে কাতুকামতায. যো হি একৰিহারে ৰসন্তোপি সন্তিকং ন গচ্ছতি পক্কমন্তো অনাপুচ্ছা পক্কমতি, অযং নিব্ভারো নাম. যো একৰিহারে ৰসন্তোপি আগন্ত্ৰা পস্সতি, পক্কমন্তো আপুচ্ছতি, অযং সভারো নাম. ইমেপি ভিক্খূ ভগৰা ‘‘এৰমিমে সীলাদীহি ৰড্ঢিস্সন্তী’’তি সভারে কাতুকামো আপুচ্ছাপেতি.
পণ্ডিতোতি ধাতুকোসল্লাদিনা চতুব্বিধেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. অনুগ্গাহকোতি আমিসানুগ্গহেন চ ধম্মানুগ্গহেন চাতি দ্ৰীহিপি অনুগ্গহেহি অনুগ্গাহকো. থেরো কির অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰিয পাতোৰ পিণ্ডায অগন্ত্ৰা সব্বভিক্খূসু গতেসু সকলং সঙ্ঘারামং অনুৰিচরন্তো অসম্মট্ঠট্ঠানং সম্মজ্জতি, অছড্ডিতং কচৰরং ছড্ডেতি, সঙ্ঘারামে দুন্নিক্খিত্তানি মঞ্চপীঠদারুভণ্ডমত্তিকাভণ্ডানি পটিসামেতি. কিং কারণা? ‘‘মা অঞ্ঞতিত্থিযা ৰিহারং পৰিট্ঠা দিস্ৰা পরিভৰং অকংসূ’’তি. ততো গিলানসালং গন্ত্ৰা গিলানে অস্সাসেত্ৰা ‘‘কেনত্থো’’তি পুচ্ছিত্ৰা যেন অত্থো হোতি, তদত্থং তেসং দহরসামণেরে আদায ভিক্খাচারৰত্তেন ৰা সভাগট্ঠানে ৰা ভেসজ্জং পরিযেসিত্ৰা তেসং দত্ৰা, ‘‘গিলানুপট্ঠানং নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধেহি ৰণ্ণিতং, গচ্ছথ সপ্পুরিসা অপ্পমত্তা হোথা’’তি তে পেসেত্ৰা সযং পিণ্ডায চরিত্ৰা উপট্ঠাককুলে ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা ৰিহারং গচ্ছতি. ইদং তাৰস্স নিবদ্ধৰাসট্ঠানে আচিণ্ণং.
ভগৰতি পন চারিকং চরমানে ‘‘অহং অগ্গসাৰকো’’তি উপাহনং আরুয্হ ছত্তং গহেত্ৰা পুরতো পুরতো ন গচ্ছতি. যে পন তত্থ মহল্লকা ৰা আবাধিকা ৰা অতিদহরা ৰা, তেসং রুজ্জনট্ঠানানি তেলেন মক্খাপেত্ৰা পত্তচীৰরং অত্তনো দহরসামণেরেহি গাহাপেত্ৰা তংদিৰসং ৰা দুতিযদিৰসং ৰা তে গণ্হিত্ৰাৰ গচ্ছতি. একদিৰসঞ্হি তঞ্ঞেৰ আযস্মন্তং অতিৰিকালে সম্পত্তত্তা সেনাসনং অলভিত্ৰা, চীৰরকুটিযং নিসিন্নং দিস্ৰা, সত্থা পুনদিৰসে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা, হত্থিৰানরতিত্তিরৰত্থুং কথেত্ৰা, ‘‘যথাৰুড্ঢং সেনাসনং দাতব্ব’’ন্তি সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. এৰং তাৰেস আমিসানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি. ওৰদন্তো পনেস সতৰারম্পি সহস্সৰারম্পি তাৰ ওৰদতি, যাৰ সো পুগ্গলো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাতি, অথ নং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অঞ্ঞং ওৰদতি. ইমিনা নযেন ওৰদতো চস্স ওৰাদে ঠত্ৰা অরহত্তং পত্তা গণনপথং অতিক্কন্তা. এৰং ধম্মানুগ্গহেন অনুগ্গণ্হাতি.
পচ্চস্সোসুন্তি তে ভিক্খূ ‘‘অম্হাকং নেৰ উপজ্ঝাযো, ন আচরিযো ন সন্দিট্ঠসম্ভত্তো. কিং তস্স সন্তিকে করিস্সামা’’তি? তুণ্হীভাৰং অনাপজ্জিত্ৰা ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু. এল়গলাগুম্বেতি গচ্ছমণ্ডপকে. সো কির এল়গলাগুম্বো ধুৰসলিলট্ঠানে জাতো. অথেত্থ চতূহি পাদেহি মণ্ডপং কত্ৰা তস্স উপরি তং গুম্বং আরোপেসুং, সো তং মণ্ডপং ছাদেসি. অথস্স হেট্ঠা ইট্ঠকাহি পরিচিনিত্ৰা ৰালিকং ওকিরিত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপযিংসু. সীতলং দিৰাট্ঠানং উদকৰাতো ৰাযতি. থেরো তস্মিং নিসীদি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘এল়গলাগুম্বে’’তি.
নানাৰেরজ্জগতন্তি একস্স রঞ্ঞো রজ্জতো নানাৰিধং রজ্জগতং. ৰিরজ্জন্তি অঞ্ঞং রজ্জং. যথা হি সদেসতো অঞ্ঞো ৰিদেসো, এৰং নিৰুত্থরজ্জতো অঞ্ঞং রজ্জং ৰিরজ্জং নাম, তং ৰেরজ্জন্তি ৰুত্তং. খত্তিযপণ্ডিতাতি বিম্বিসারকোসলরাজাদযো পণ্ডিতরাজানো. ব্রাহ্মণপণ্ডিতাতি চঙ্কীতারুক্খাদযো পণ্ডিতব্রাহ্মণা. গহপতিপণ্ডিতাতি চিত্তসুদত্তাদযো পণ্ডিতগহপতযো. সমণপণ্ডিতাতি সভিযপিলোতিকাদযো পণ্ডিতপরিব্বাজকা. ৰীমংসকাতি অত্থগৰেসিনো. কিংৰাদীতি কিং অত্তনো দস্সনং ৰদতি, কিং লদ্ধিকোতি অত্থো. কিমক্খাযীতি কিং সাৰকানং ওৰাদানুসাসনিং আচিক্খতি? ধম্মস্স চানুধম্মন্তি ভগৰতা ৰুত্তব্যাকরণস্স অনুব্যাকরণং. সহধম্মিকোতি সকারণো. ৰাদানুৰাদোতি ভগৰতা ৰুত্তৰাদস্স অনুৰাদো. ‘‘ৰাদানুপাতো’’তিপি পাঠো, সত্থু ৰাদস্স অনুপাতো অনুপতনং, অনুগমনন্তি অত্থো. ইমিনাপি ৰাদং অনুগতো ৰাদোযেৰ দীপিতো হোতি.
অৰিগতরাগস্সাতিআদীসু তণ্হাৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তণ্হা হি রজ্জনতো রাগো, ছন্দিযনতো ছন্দো, পিযাযনট্ঠেন পেমং, পিৰিতুকামট্ঠেন পিপাসা, অনুদহনট্ঠেন পরিল়াহোতি ৰুচ্চতি. অকুসলে চাৰুসো, ধম্মেতিআদি কস্মা আরদ্ধং? পঞ্চসু খন্ধেসু অৰীতরাগস্স আদীনৰং, ৰীতরাগস্স চ আনিসংসং দস্সেতুং. তত্র অৰিঘাতোতি নিদ্দুক্খো. অনুপাযাসোতি নিরুপতাপো. অপরিল়াহোতি নিদ্দাহো. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. দুতিযং.
৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে অৰন্তীসূতি অৰন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে অৰন্তিরট্ঠে. কুররঘরেতি এৰংনামকে নগরে. পপাতেতি একতো পপাতে. তস্স কির পব্বতস্স একং পস্সং ছিন্দিত্ৰা পাতিতং ৰিয অহোসি. ‘‘পৰত্তে’’তিপি পাঠো, নানাতিত্থিযানং লদ্ধিপৰত্তট্ঠানেতি অত্থো. ইতি থেরো তস্মিং রট্ঠে তং নগরং নিস্সায তস্মিং পব্বতে ৰিহরতি. হালিদ্দিকানীতি এৰংনামকো. অট্ঠকৰগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হেতি অট্ঠকৰগ্গিকম্হি মাগণ্ডিযপঞ্হো নাম অত্থি, তস্মিং পঞ্হে. রূপধাতূতি রূপক্খন্ধো অধিপ্পেতো. রূপধাতুরাগৰিনিবদ্ধন্তি রূপধাতুম্হি রাগেন ৰিনিবদ্ধং. ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং. ওকসারীতি গেহসারী আলযসারী.
কস্মা পনেত্থ ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি ন ৰুত্তন্তি? সম্মোহৰিঘাতত্থং. ‘‘ওকো’’তি হি অত্থতো পচ্চযো ৰুচ্চতি, পুরেজাতঞ্চ কম্মৰিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতস্স কম্মৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণঞ্চ ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্সপি কম্মৰিঞ্ঞাণস্সপি পচ্চযো হোতি, তস্মা ‘‘কতরং নু খো ইধ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? সম্মোহো ভৰেয্য, তস্স ৰিঘাতত্থং তং অগহেত্ৰা অসম্ভিন্নাৰ দেসনা কতা. অপিচ আরম্মণৰসেন চতস্সো অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৰুত্তাতি তা দস্সেতুম্পি ইধ ৰিঞ্ঞাণং ন গহিতং.
উপযুপাদানাতি তণ্হূপযদিট্ঠূপযৰসেন দ্ৰে উপযা, কামুপাদানাদীনি চত্তারি উপাদানানি চ. চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযাতি অকুসলচিত্তস্স অধিট্ঠানভূতা চেৰ অভিনিৰেসভূতা চ অনুসযভূতা চ. তথাগতস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স. সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং এতে পহীনাৰ, সত্থু পন খীণাসৰভাৰো লোকে অতিপাকটোতি উপরিমকোটিযা এৰং ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি ইধ ৰিঞ্ঞাণং কস্মা গহিতং? কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং. কিলেসা হি ন কেৰলং চতূসুযেৰ খন্ধেসু পহীনা পহীযন্তি, পঞ্চসুপি পহীযন্তিযেৰাতি কিলেসপ্পহানদস্সনত্থং গহিতং. এৰং খো, গহপতি, অনোকসারী হোতীতি এৰং কম্মৰিঞ্ঞাণেন ওকং অসরন্তেন অনোকসারী নাম হোতি.
রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধাতি রূপমেৰ কিলেসানং পচ্চযট্ঠেন নিমিত্তং, আরম্মণকিরিযসঙ্খাতনিৰাসনট্ঠানট্ঠেন নিকেতন্তি রূপনিমিত্তনিকেতং. ৰিসারো চ ৰিনিবন্ধো চ ৰিসারৰিনিবন্ধা. উভযেনপি হি কিলেসানং পত্থটভাৰো চ ৰিনিবন্ধনভাৰো চ ৰুত্তো, রূপনিমিত্তনিকেতে ৰিসারৰিনিবন্ধাতি রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা, তস্মা রূপনিমিত্তনিকেতম্হি উপ্পন্নেন কিলেসৰিসারেন চেৰ কিলেসবন্ধনেন চাতি অত্থো. নিকেতসারীতি ৰুচ্চতীতি আরম্মণকরণৰসেন নিৰাসনট্ঠানং সারীতি ৰুচ্চতি. পহীনাতি তে রূপনিমিত্তনিকেতকিলেসৰিসারৰিনিবন্ধা পহীনা.
কস্মা পনেত্থ পঞ্চক্খন্ধা ‘‘ওকা’’তি ৰুত্তা, ছ আরম্মণানি ‘‘নিকেত’’ন্তি? ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতায. সমানেপি হি এতেসং আলযট্ঠেন ৰিসযভাৰে ওকোতি নিচ্চনিৰাসনট্ঠানগেহমেৰ ৰুচ্চতি, নিকেতন্তি ‘‘অজ্জ অসুকট্ঠানে কীল়িস্সামা’’তি কতসঙ্কেতট্ঠানং নিৰাসট্ঠানং উয্যানাদি. তত্থ যথা পুত্তদারধনধঞ্ঞপুণ্ণগেহে ছন্দরাগো বলৰা হোতি, এৰং অজ্ঝত্তিকেসু খন্ধেসু. যথা পন উয্যানট্ঠানাদীসু ততো দুব্বলতরো হোতি, এৰং বাহিরেসু ছসু আরম্মণেসূতি ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতায এৰং দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বো.
সুখিতেসু সুখিতোতি উপট্ঠাকেসু ধনধঞ্ঞলাভাদিৰসেন সুখিতেসু ‘‘ইদানাহং মনাপং ভোজনং লভিস্সামী’’তি গেহসিতসুখেন সুখিতো হোতি, তেহি পত্তসম্পত্তিং অনুভৰমানো ৰিয চরতি. দুক্খিতেসু দুক্খিতোতি তেসং কেনচিদেৰ কারণেন দুক্খে উপ্পন্নে সযং দ্ৰিগুণেন দুক্খেন দুক্খিতো হোতি. কিচ্চকরণীযেসূতি কিচ্চসঙ্খাতেসু করণীযেসু. তেসু যোগং আপজ্জতীতি উপযোগং সযং তেসং কিচ্চানং কত্তব্বতং আপজ্জতি. কামেসূতি ৰত্থুকামেসু. এৰং খো, গহপতি, কামেহি অরিত্তো হোতীতি এৰং কিলেসকামেহি অরিত্তো হোতি অন্তো কামানং ভাৰেন অতুচ্ছো. সুক্কপক্খো তেসং অভাৰেন রিত্তো তুচ্ছোতি ৰেদিতব্বো.
পুরক্খরানোতি ৰট্টং পুরতো কুরুমানো. এৰংরূপো সিযন্তিআদীসু দীঘরস্সকাল়োদাতাদীসু রূপেসু ‘‘এৰংরূপো নাম ভৰেয্য’’ন্তি পত্থেতি. সুখাদীসু ৰেদনাসু এৰংৰেদনো নাম; নীলসঞ্ঞাদীসু সঞ্ঞাসু এৰং সঞ্ঞো নাম; পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীসু সঙ্খারেসু এৰংসঙ্খারো নাম; চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু ৰিঞ্ঞাণেসু ‘‘এৰং ৰিঞ্ঞাণো নাম ভৰেয্য’’ন্তি পত্থেতি.
অপুরক্খরানোতি ৰট্টং পুরতো অকুরুমানো. সহিতং মে, অসহিতং তেতি তুয্হং ৰচনং অসহিতং অসিলিট্ঠং, ময্হং সহিতং সিলিট্ঠং মধুরপানসদিসং. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তন্তি যং তুয্হং দীঘেন কালেন পরিচিতং সুপ্পগুণং, তং মম ৰাদং আগম্ম সব্বং খণেন ৰিপরাৰত্তং নিৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদোতি তুয্হং দোসো মযা আরোপিতো. চর ৰাদপ্পমোক্খাযাতি তং তং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা উত্তরি পরিযেসন্তো ইমস্স ৰাদস্স মোক্খায চর আহিণ্ডাহি. নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসীতি অথ সযমেৰ পহোসি, ইধেৰ নিব্বেঠেহীতি. ততিযং.
৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৪. চতুত্থে সক্কপঞ্হেতি চূল়সক্কপঞ্হে, মহাসক্কপঞ্হেপেতং ৰুত্তমেৰ. তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তাতি তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে তদারম্মণায ফলৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তা. অচ্চন্তনিট্ঠাতি অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠা সততনিট্ঠা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. চতুত্থং.
৫. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৫. পঞ্চমে সমাধিন্তি ইদং ভগৰা তে ভিক্খূ চিত্তেকগ্গতায পরিহাযন্তে দিস্ৰা, ‘‘চিত্তেকগ্গতং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আহ. অভিনন্দতীতি পত্থেতি. অভিৰদতীতি তায অভিনন্দনায ‘‘অহো পিযং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি ৰদতি. ৰাচং অভিনন্দন্তোপি চ তং আরম্মণং নিস্সায এৰং লোভং উপ্পাদেন্তো অভিৰদতিযেৰ নাম. অজ্ঝোসায তিট্ঠতীতি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হাতি. যা রূপে নন্দীতি যা সা রূপে বলৰপত্থনাসঙ্খাতা নন্দী. তদুপাদানন্তি তং গহণট্ঠেন উপাদানং. নাভিনন্দতীতি ন পত্থেতি. নাভিৰদতীতি পত্থনাৰসেন ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৰদতি. ৰিপস্সনাচিত্তেন চেতসা ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৰচীভেদং করোন্তোপি নাভিৰদতিযেৰ. পঞ্চমং.
৬. পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে পটিসল্লাণেতি ইদং ভগৰা তে ভিক্খূ কাযৰিৰেকেন পরিহাযন্তে দিস্ৰা ‘‘কাযৰিৰেকং লভন্তানং ইমেসং কম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আহ. ছট্ঠং.
৭. উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৭. সত্তমে উপাদাপরিতস্সনন্তি গহণেন উপ্পন্নং পরিতস্সনং. অনুপাদাঅপরিতস্সনন্তি অগ্গহণেন অপরিতস্সনং. রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তিৰিঞ্ঞাণং হোতীতি ‘‘মম রূপং ৰিপরিণত’’ন্তি ৰা ‘‘অহু ৰত মেতং, দানি ৰত মে নত্থী’’তি ৰা আদিনা নযেন কম্মৰিঞ্ঞাণং রূপস্স ভেদানুপরিৰত্তি হোতি. ৰিপরিণামানুপরিৰত্তিজাতি ৰিপরিণামস্স অনুপরিৰত্তিতো ৰিপরিণামারম্মণচিত্ততো জাতা. পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হাপরিতস্সনা চ অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চ. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. পরিযাদায তিট্ঠন্তীতি পরিযাদিযিত্ৰা তিট্ঠন্তি. উত্তাসৰাতি সউত্তাসো. ৰিঘাতৰাতি সৰিঘাতো সদুক্খো. অপেক্খৰাতি সালযো. উপাদায চ পরিতস্সতীতি গণ্হিত্ৰা পরিতস্সকো নাম হোতি. ন রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তীতি খীণাসৰস্স কম্মৰিঞ্ঞাণমেৰ নত্থি, তস্মা রূপভেদানুপরিৰত্তি ন হোতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. সত্তমং.
৮. দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৮. অট্ঠমে তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন দেসনা কতা. ইতি পটিপাটিযা চতূসু সুত্তেসু ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং. অট্ঠমং.
৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্সাতি পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৰ কা, অনিচ্চমেৰ তং. তে কির ভিক্খূ অতীতানাগতং অনিচ্চন্তি সল্লক্খেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু, অথ নেসং ইতো অতীতানাগতেপি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চমানে বুজ্ঝিস্সন্তীতি অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা সত্থা পুগ্গলজ্ঝাসযেন ইমং দেসনং দেসেসি. নৰমং.
১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা
১০-১১. দসমেকাদসমানি দুক্খং অনত্তাতি পদেহি ৰিসেসেত্ৰা তথারূপেনেৰ পুগ্গলজ্ঝাসযেন কথিতানীতি. দসমেকাদসমানি.
নকুলপিতুৰগ্গো পঠমো.
২. অনিচ্চৰগ্গো
১-১০. অনিচ্চসুত্তাদিৰণ্ণনা
১২-২১. অনিচ্চৰগ্গে পরিযোসানসুত্তং পুচ্ছাৰসিকং, সেসানি তথা তথা বুজ্ঝনকানঞ্চ ৰসেন দেসিতানীতি. পঠমাদীনি.
অনিচ্চৰগ্গো দুতিযো.
৩. ভারৰগ্গো
১. ভারসুত্তৰণ্ণনা
২২. ভারৰগ্গস্স পঠমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধাতিস্স ৰচনীযন্তি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ইতি অস্স ৰচনীযং, এৰং ৰত্তব্বং ভৰেয্যাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভারোতি যে ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, অযং ভারোতি ৰুচ্চতি. কেনট্ঠেনাতি? পরিহারভারিযট্ঠেন. এতেসঞ্হি ঠাপনগমননিসীদাপননিপজ্জাপনন্হাপনমণ্ডনখাদাপনভুঞ্জাপনাদিপরিহারো ভারিযোতি পরিহারভারিযট্ঠেন ভারোতি ৰুচ্চতি. এৰংনামোতি তিস্সো দত্তোতিআদিনামো. এৰংগোত্তোতি কণ্হাযনো ৰচ্ছাযনোতিআদিগোত্তো. ইতি ৰোহারমত্তসিদ্ধং পুগ্গলং ‘‘ভারহারো’’তি কত্ৰা দস্সেতি. পুগ্গলো হি পটিসন্ধিক্খণেযেৰ খন্ধভারং উক্খিপিত্ৰা দসপি ৰস্সানি ৰীসতিপি ৰস্সসতম্পীতি যাৰজীৰং ইমং খন্ধভারং ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো মুদুসম্ফস্সমঞ্চপীঠেসু নিসীদাপেন্তো নিপজ্জাপেন্তো পরিহরিত্ৰা চুতিক্খণে ছড্ডেত্ৰা পুন পটিসন্ধিক্খণে অপরং খন্ধভারং আদিযতি, তস্মা ভারহারোতি জাতো.
পোনোভৰিকাতি পুনব্ভৰনিব্বত্তিকা. নন্দীরাগসহগতাতি নন্দিরাগেন সহ একত্তমেৰ গতা. তব্ভাৰসহগতঞ্হি ইধ অধিপ্পেতং. তত্র তত্রাভিনন্দিনীতি উপপত্তিট্ঠানে ৰা রূপাদীসু ৰা আরম্মণেসু তত্থ তত্থ অভিনন্দনসীলাৰ. কামতণ্হাদীসু পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামতণ্হা নাম, রূপারূপভৰরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগোতি অযং ভৰতণ্হা নাম, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা নাম. ভারাদানন্তি ভারগহণং. তণ্হায হি এস ভারং আদিযতি. অসেসৰিরাগনিরোধোতিআদি সব্বং নিব্বানস্সেৰ ৰেৰচনং. তঞ্হি আগম্ম তণ্হা অসেসতো ৰিরজ্জতি নিরুজ্ঝতি চজিযতি পটিনিস্সজ্জিযতি ৰিমুচ্চতি, নত্থি চেত্থ কামালযো ৰা দিট্ঠালযো ৰাতি নিব্বানং এতানি নামানি লভতি. সমূলং তণ্হন্তি তণ্হায অৰিজ্জা মূলং নাম. অব্বুয্হাতি অরহত্তমগ্গেন তং সমূলকং উদ্ধরিত্ৰা. নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো পরিনিব্বুতো নামাতি ৰত্তুং ৰট্টতীতি. পঠমং.
২. পরিঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা
২৩. দুতিযে পরিঞ্ঞেয্যেতি পরিজানিতব্বে, সমতিক্কমিতব্বেতি অত্থো. পরিঞ্ঞন্তি অচ্চন্তপরিঞ্ঞং, সমতিক্কমন্তি অত্থো. রাগক্খযোতিআদি নিব্বানস্স নামং. তঞ্হি অচ্চন্তপরিঞ্ঞা নাম. দুতিযং.
৩. অভিজানসুত্তৰণ্ণনা
২৪. ততিযে অভিজানন্তি অভিজানন্তো. ইমিনা ঞাতপরিঞ্ঞা কথিতা, দুতিযপদেন তীরণপরিঞ্ঞা, ততিযচতুত্থেহি পহানপরিঞ্ঞাতি ইমস্মিং সুত্তে তিস্সো পরিঞ্ঞা কথিতাতি. ততিযং.
৪-৯. ছন্দরাগসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৫-৩০. চতুত্থাদীনি ধাতুসংযুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. পটিপাটিযা পনেত্থ পঞ্চমছট্ঠসত্তমেসু চত্তারি সচ্চানি কথিতানি, অট্ঠমনৰমেসু ৰট্টৰিৰট্টং. চতুত্থাদীনি.
১০. অঘমূলসুত্তৰণ্ণনা
৩১. দসমে অঘন্তি দুক্খং. এৰমেত্থ দুক্খলক্খণমেৰ কথিতং. দসমং.
১১. পভঙ্গুসুত্তৰণ্ণনা
৩২. একাদসমে পভঙ্গুন্তি পভিজ্জনসভাৰং. এৰমিধ অনিচ্চলক্খণমেৰ কথিতন্তি. একাদসমং.
ভারৰগ্গো ততিযো.
৪. নতুম্হাকৰগ্গো
১. নতুম্হাকসুত্তৰণ্ণনা
৩৩. নতুম্হাকৰগ্গস্স পঠমে পজহথাতি ছন্দরাগপ্পহানেন পজহথ. তিণাদীসু তিণং নাম অন্তোফেগ্গু বহিসারং তালনাল়িকেরাদি. কট্ঠং নাম অন্তোসারং বহিফেগ্গু খদিরসালসাকপনসাদি. সাখা নাম রুক্খস্স বাহা ৰিয নিক্খন্তা. পলাসং নাম তালনাল়িকেরপণ্ণাদি. পঠমং.
২. দুতিযনতুম্হাকসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. দুতিযং ৰিনা উপমায বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৰুত্তং. দুতিযং.
৩. অঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৫. ততিযে রূপঞ্চে, ভন্তে, অনুসেতীতি যদি রূপং অনুসেতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি কামরাগাদীসু যেন অনুসযেন তং রূপং অনুসেতি, তেনেৰ অনুসযেন ‘‘রত্তো দুট্ঠো মূল়্হো’’তি পণ্ণত্তিং গচ্ছতি. ন তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অভূতেন অনুসযেন ‘‘রত্তো দুট্ঠো মূল়্হো’’তি সঙ্খং ন গচ্ছতীতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅঞ্ঞতরভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৩৬. চতুত্থে তং অনুমীযতীতি তং অনুসযিতং রূপং মরন্তেন অনুসযেন অনুমরতি. ন হি আরম্মণে ভিজ্জমানে তদারম্মণা ধম্মা তিট্ঠন্তি. যং অনুমীযতীতি যং রূপং যেন অনুসযেন অনুমরতি. তেন সঙ্খং গচ্ছতীতি তেন অনুসযেন ‘‘রত্তো দুট্ঠো মূল়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. অথ ৰা যন্তি করণৰচনমেতং, যেন অনুসযেন অনুমীযতি, তেন ‘‘রত্তো দুট্ঠো মূল়্হো’’তি সঙ্খং গচ্ছতীতি অত্থো. চতুত্থং.
৫-৬. আনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৭-৩৮. পঞ্চমে ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ধরমানস্স জীৰমানস্স জরা পঞ্ঞাযতি. ঠিতীতি হি জীৰিতিন্দ্রিযসঙ্খাতায অনুপালনায নামং. অঞ্ঞথত্তন্তি জরায. তেনাহু পোরাণা –
‘‘উপ্পাদো জাতি অক্খাতো, ভঙ্গো ৰুত্তো ৰযোতি চ;
অঞ্ঞথত্তং জরা ৰুত্তা, ঠিতী চ অনুপালনা’’তি.
এৰং একেকস্স খন্ধস্স উপ্পাদজরাভঙ্গসঙ্খাতানি তীণি লক্খণানি হোন্তি যানি সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭).
তত্থ সঙ্খতং নাম পচ্চযনিব্বত্তো যো কোচি সঙ্খারো. সঙ্খারো চ ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খারো, ন চ সঙ্খারেন ৰিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং ৰিনা সঙ্খারো, লক্খণেন পন সঙ্খারো পাকটো হোতি. যথা হি ন চ গাৰীযেৰ লক্খণং, লক্খণমেৰ ন গাৰী, নাপি গাৰিং মুঞ্চিত্ৰা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নাপি লক্খণং মুঞ্চিত্ৰা গাৰিং, লক্খণেন পন গাৰী পাকটা হোতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
তত্থ সঙ্খারানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খারোপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ‘‘উপ্পাদোপী’’তি ৰুত্তে সঙ্খারোপি জরালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. ভঙ্গক্খণে সঙ্খারোপি তংলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি. অপরে পন ৰদন্তি ‘‘অরূপধম্মানং জরাখণো নাম ন সক্কা পঞ্ঞাপেতুং, সম্মাসম্বুদ্ধো চ ‘ৰেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’তি ৰদন্তো অরূপধম্মানম্পি তীণি লক্খণানি পঞ্ঞাপেতি, তানি অত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তী’’তি ৰত্ৰা –
‘‘অত্থিতা সব্বধম্মানং, ঠিতি নাম পৰুচ্চতি;
তস্সেৰ ভেদো মরণং, সব্বদা সব্বপাণিন’’ন্তি. –
ইমায আচরিযগাথায তমত্থং সাধেন্তি. অথ ৰা সন্ততিৰসেন ঠানং ঠিতীতি ৰেদিতব্বন্তি চ ৰদন্তি. যস্মা পন সুত্তে অযং ৰিসেসো নত্থি, তস্মা আচরিযমতিযা সুত্তং অপটিবাহেত্ৰা সুত্তমেৰ পমাণং কত্তব্বং. ছট্ঠং উত্তানমেৰ. পঞ্চমছট্ঠানি.
৭-১০. অনুধম্মসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৯-৪২. সত্তমে ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নস্সাতি নৰন্নং লোকুত্তরধম্মানং অনুলোমধম্মং পুব্বভাগপটিপদং পটিপন্নস্স. অযমনুধম্মোতি অযং অনুলোমধম্মো হোতি. নিব্বিদাবহুলোতি উক্কণ্ঠনবহুলো হুত্ৰা. পরিজানাতীতি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানাতি. পরিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে উপ্পন্নায পহানপরিঞ্ঞায পরিমুচ্চতি. এৰং ইমস্মিং সুত্তে মগ্গোৰ কথিতো হোতি, তথা ইতো পরেসু তীসু. ইধ পন অনুপস্সনা অনিযমিতা, তেসু নিযমিতা. তস্মা ইধাপি সা তত্থ নিযমিতৰসেনেৰ নিযমেতব্বা. ন হি সক্কা তীসু অঞ্ঞতরং অনুপস্সনং ৰিনা নিব্বিন্দিতুং পরিজানিতুং ৰাতি. সত্তমাদীনি.
নতুম্হাকৰগ্গো চতুত্থো.
৫. অত্তদীপৰগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তৰণ্ণনা
৪৩. অত্তদীপৰগ্গস্স পঠমে অত্তদীপাতি অত্তানং দীপং তাণং লেণং গতিং পরাযণং পতিট্ঠং কত্ৰা ৰিহরথাতি অত্থো. অত্তসরণাতি ইদং তস্সেৰ ৰেৰচনং. অনঞ্ঞসরণাতি ইদং অঞ্ঞস্স সরণপটিক্খেপৰচনং. ন হি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স সরণং হোতি অঞ্ঞস্স ৰাযামেন অঞ্ঞস্স অসিজ্ঝনতো, ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো,
কো হি নাথো পরো সিযা’’তি. (ধ. প. ১৬০);
তেনাহ ‘‘অনঞ্ঞসরণা’’তি. কো পনেত্থ অত্তা নাম? লোকিযলোকুত্তরো ধম্মো. তেনেৰাহ – ‘‘ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা’’তি. যোনীতি কারণং – ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৭) ৰিয. কিংপহোতিকাতি কিংপভুতিকা, কুতো পভৰন্তীতি অত্থো? রূপস্স ত্ৰেৰাতি ইদং তেসংযেৰ সোকাদীনং পহানদস্সনত্থং আরদ্ধং. ন পরিতস্সতীতি ন গণ্হাতি ন গহতি. তদঙ্গনিব্বুতোতি তেন ৰিপস্সনঙ্গেন কিলেসানং নিব্বুতত্তা তদঙ্গনিব্বুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৰিপস্সনাৰ কথিতা. পঠমং.
২. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা
৪৪. দুতিযে দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি যস্মা সক্কাযো দুক্খং, তস্স চ সমুদযগামিনী পটিপদা নাম ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৰং দিট্ঠিসমনুপস্সনা ৰুত্তা, তস্মা দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনাতি অযমেত্থ অত্থো হোতি. দুক্খনিরোধগামিনী সমনুপস্সনাতি এত্থ সহ ৰিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং ‘‘সমনুপস্সনা’’তি ৰুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং. দুতিযং.
৩. অনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. ততিযে সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বন্তি সহ ৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতীতি মগ্গক্খণে ৰিরজ্জতি, ফলক্খণে ৰিমুচ্চতি. অনুপাদায আসৰেহীতি অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধেহি আসৰেহি অগহেত্ৰা ইতি ৰিমুচ্চতি. রূপধাতুযাতিআদি পচ্চৰেক্খণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সহ ফলেন পচ্চৰেক্খণদস্সনত্থন্তিপি ৰদন্তিযেৰ. ঠিতন্তি উপরি কত্তব্বকিচ্চাভাৰেন ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুস্সিতন্তি পত্তব্বং পত্তভাৰেন সন্তুট্ঠং. পচ্চত্তংযেৰ পরিনিব্বাযতীতি সযমেৰ পরিনিব্বাযতি. ততিযং.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৬. চতুত্থে পুব্বন্তানুদিট্ঠিযোতি পুব্বন্তং অনুগতা অট্ঠারস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. অপরন্তানুদিট্ঠিযোতি অপরন্তং অনুগতা চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি. থামসো পরামাসোতি দিট্ঠিথামসো চেৰ দিট্ঠিপরামাসো চ ন হোতি. এত্তাৰতা পঠমমগ্গো দস্সিতো. ইদানি সহ ৰিপস্সনায তযো মগ্গে চ ফলানি চ দস্সেতুং রূপস্মিন্তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা দিট্ঠিযো নাম ৰিপস্সনায এৰ পহীনা, ইদং পন উপরি সহ ৰিপস্সনায চত্তারো মগ্গে দস্সেতুং আরদ্ধং. চতুত্থং.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৪৭. পঞ্চমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি এতেসং ৰা অঞ্ঞতরন্তি পরিপুণ্ণগাহৰসেন পঞ্চক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি, অপরিপুণ্ণগাহৰসেন এতেসং অঞ্ঞতরং. ইতি অযঞ্চেৰ সমনুপস্সনাতি ইতি অযঞ্চ দিট্ঠিসমনুপস্সনা. অস্মীতি চস্স অৰিগতং হোতীতি যস্স অযং সমনুপস্সনা অত্থি, তস্মিং অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং পপঞ্চত্তযং অৰিগতমেৰ হোতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অৰক্কন্তি হোতীতি তস্মিং কিলেসজাতে সতি কম্মকিলেসপচ্চযানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নিব্বত্তি হোতি.
অত্থি, ভিক্খৰে, মনোতি ইদং কম্মমনং সন্ধায ৰুত্তং. ধম্মাতি আরম্মণং. অৰিজ্জাধাতূতি জৰনক্খণে অৰিজ্জা. অৰিজ্জাসম্ফস্সজেনাতি অৰিজ্জাসম্পযুত্তফস্সতো জাতেন. অপিচ মনোতি ভৰঙ্গক্খণে ৰিপাকমনোধাতু, আৰজ্জনক্খণে কিরিযমনোধাতু. ধম্মাদযো ৰুত্তপ্পকারাৰ. অস্মীতিপিস্স হোতীতি তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অস্মীতি এৰম্পিস্স হোতি. ইতো পরেসু অযমহমস্মীতি রূপাদীসু কিঞ্চিদেৰ ধম্মং গহেত্ৰা ‘‘অযং অহমস্মী’’তি অত্তদিট্ঠিৰসেন ৰুত্তং. ভৰিস্সন্তি সস্সতদিট্ঠিৰসেন. ন ভৰিস্সন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিৰসেন. রূপী ভৰিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৰ ভজন্তি. অথেত্থাতি অথ তেনেৰাকারেন ঠিতেসু এতেসু ইন্দ্রিযেসু. অৰিজ্জা পহীযতীতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণভূতা অৰিজ্জা পহীযতি. ৰিজ্জা উপ্পজ্জতীতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. এৰমেত্থ অস্মীতি তণ্হামানদিট্ঠিযো. কম্মস্স পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্রিযানং অন্তরে একো সন্ধি, ৰিপাকমনং পঞ্চিন্দ্রিযপক্খিকং কত্ৰা পঞ্চন্নঞ্চ ইন্দ্রিযানং কম্মস্স চ অন্তরে একো সন্ধীতি. ইতি তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা, ইন্দ্রিযাদীনি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তত্থ কম্মমনং আদিং কত্ৰা অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতোতি. পঞ্চমং.
৬. খন্ধসুত্তৰণ্ণনা
৪৮. ছট্ঠে রূপক্খন্ধো কামাৰচরো, চত্তারো খন্ধা চতুভূমকা. সাসৰন্তি আসৰানং আরম্মণভাৰেন পচ্চযভূতং. উপাদানিযন্তি তথেৰ চ উপাদানানং পচ্চযভূতং. ৰচনত্থো পনেত্থ – আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তেহি সহ আসৰেহীতি সাসৰং. উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপি রূপক্খন্ধো কামাৰচরো, অৰসেসা তেভূমকা ৰিপস্সনাচারৰসেন ৰুত্তা. এৰমেত্থ রূপং রাসট্ঠেন খন্ধেসু পৰিট্ঠং, সাসৰরাসট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু. ৰেদনাদযো সাসৰাপি অত্থি, অনাসৰাপি অত্থি. তে রাসট্ঠেন সব্বেপি খন্ধেসু পৰিট্ঠা, তেভূমকা পনেত্থ সাসৰট্ঠেন উপাদানক্খন্ধেসু পৰিট্ঠাতি. ছট্ঠং.
৭-৮. সোণসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪৯-৫০. সত্তমে সেয্যোহমস্মীতি ৰিসিট্ঠো উত্তমো অহমস্মি. কিমঞ্ঞত্র যথাভূতস্স অদস্সনাতি যথাভূতস্স অদস্সনতো অঞ্ঞং কিং ভৰেয্য? অদস্সনং অঞ্ঞাণমেৰ ভৰেয্যাতি অত্থো. ইদানিস্স তে পরিৰট্টং ৰজিরভেদদেসনং আরভন্তো তং কিং মঞ্ঞসি সোণোতিআদিমাহ. অট্ঠমং উত্তানমেৰ. সত্তমঅট্ঠমানি.
৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫১-৫২. নৰমদসমেসু নন্দিক্খযা রাগক্খযো, রাগক্খযা নন্দিক্খযোতি ইদং নন্দীতি ৰা রাগোতি ৰা ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকরণতায ৰুত্তং. নিব্বিদানুপস্সনায ৰা নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরাগানুপস্সনায ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি. এত্তাৰতা ৰিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৰা ‘‘রাগক্খযা নন্দিক্খযো’’তি ইধ মগ্গং দস্সেত্ৰা ‘‘নন্দিরাগক্খযা চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি ফলং দস্সিতন্তি. নৰমদসমানি.
অত্তদীপৰগ্গো পঞ্চমো.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.
৬. উপযৰগ্গো
১. উপযসুত্তৰণ্ণনা
৫৩. উপযৰগ্গস্স পঠমে উপযোতি তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন পঞ্চক্খন্ধে উপগতো. ৰিঞ্ঞাণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং. আপজ্জেয্যাতি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায ৰুদ্ধিআদীনি আপজ্জেয্য. ৰিঞ্ঞাণুপযন্তি পদস্স অগ্গহণে কারণং ৰুত্তমেৰ. ৰোচ্ছিজ্জতারম্মণন্তি পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায অভাৰেন আরম্মণং ৰোচ্ছিজ্জতি. পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্সাতি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতন্তি তং অপ্পতিট্ঠিতং. অনভিসঙ্খচ্চ ৰিমুত্তন্তি পটিসন্ধিং অনভিসঙ্খরিত্ৰা ৰিমুত্তং. পঠমং.
২. বীজসুত্তৰণ্ণনা
৫৪. দুতিযে বীজজাতানীতি বীজানি. মূলবীজন্তি ৰচং ৰচত্তং হলিদ্দং সিঙ্গিৰেরন্তি এৰমাদি. খন্ধবীজন্তি অস্সত্থো নিগ্রোধোতি এৰমাদি. ফলুবীজন্তি উচ্ছু ৰেল়ু নল়োতি এৰমাদি. অগ্গবীজন্তি অজ্জুকং ফণিজ্জকন্তি এৰমাদি. বীজবীজন্তি সালিৰীহিআদি পুব্বণ্ণঞ্চেৰ মুগ্গমাসাদি অপরণ্ণঞ্চ. অখণ্ডানীতি অভিন্নানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অপূতিকানীতি উদকতেমনেন অপূতিকানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অৰাতাতপহতানীতি ৰাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিরোজতং ন পাপিতানি. নিরোজঞ্হি কসটং বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সারাদানীতি গহিতসারানি পতিট্ঠিতসারানি. নিস্সারঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সুখসযিতানীতি চত্তারো মাসে কোট্ঠে পক্খিত্তনিযামেনেৰ সুখং সযিতানি. পথৰীতি হেট্ঠা পতিট্ঠানপথৰী. আপোতি উপরিস্নেহনআপো. চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভূতা রূপাদযো চত্তারো খন্ধা. তে হি আরম্মণৰসেন পতিট্ঠাভূতত্তা পথৰীধাতুসদিসা. নন্দিরাগো সিনেহনট্ঠেন আপোধাতুসদিসো. ৰিঞ্ঞাণং সাহারন্তি সপ্পচ্চযং কম্মৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি বীজং ৰিয পথৰিযং আরম্মণপথৰিযং ৰিরুহতি. দুতিযং.
৩. উদানসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. ততিযে উদানং উদানেসীতি বলৰসোমনস্সসমুট্ঠানং উদানং উদাহরি. কিং নিস্সায পনেস ভগৰতো উপ্পন্নোতি. সাসনস্স নিয্যানিকভাৰং. কথং? এৰং কিরস্স অহোসি, ‘‘তযোমে উপনিস্সযা – দানূপনিস্সযো সীলূপনিস্সযো ভাৰনূপনিস্সযো চা’’তি. তেসু দানসীলূপনিস্সযা দুব্বলা, ভাৰনূপনিস্সযো বলৰা. দানসীলূপনিস্সযা হি তযো মগ্গে চ ফলানি চ পাপেন্তি, ভাৰনূপনিস্সযো অরহত্তং পাপেতি. ইতি দুব্বলূপনিস্সযে পতিট্ঠিতো ভিক্খু ঘটেন্তো ৰাযমন্তো পঞ্চোরম্ভাগিযানি বন্ধনানি ছেত্ৰা তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি, ‘‘অহো সাসনং নিয্যানিক’’ন্তি আৰজ্জেন্তস্স অযং উদপাদি.
তত্থ ‘‘দুব্বলূপনিস্সযে ঠত্ৰা ঘটমানো তীণি মগ্গফলানি পাপুণাতী’’তি ইমস্সত্থস্সাৰিভাৰনত্থং মিলকত্থেরস্স ৰত্থু ৰেদিতব্বং – সো কির গিহিকালে পাণাতিপাতকম্মেন জীৰিকং কপ্পেন্তো অরঞ্ঞে পাসসতঞ্চেৰ অদূহলসতঞ্চ যোজেসি. অথেকদিৰসং অঙ্গারপক্কমংসং খাদিত্ৰা পাসট্ঠানেসু ৰিচরন্তো পিপাসাভিভূতো একস্স অরঞ্ঞৰাসিত্থেরস্স ৰিহারং গন্ত্ৰা থেরস্স চঙ্কমন্তস্স অৰিদূরে ঠিতং পানীযঘটং ৰিৰরি, হত্থতেমনমত্তম্পি উদকং নাদ্দস. সো কুজ্ঝিত্ৰা আহ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু তুম্হে গহপতিকেহি দিন্নং ভুঞ্জিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা সুপথ, পানীযঘটে অঞ্জলিমত্তম্পি উদকং ন ঠপেথ, ন যুত্তমেত’’ন্তি. থেরো ‘‘মযা পানীযঘটো পূরেত্ৰা ঠপিতো, কিং নু খো এত’’ন্তি? গন্ত্ৰা ওলোকেন্তো পরিপুণ্ণঘটং দিস্ৰা পানীযসঙ্খং পূরেত্ৰা অদাসি. সো দ্ৰত্তিসঙ্খপূরং পিৰিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘এৰং পূরিতঘটো নাম মম কম্মং আগম্ম তত্তকপালো ৰিয জাতো. কিং নু খো অনাগতে অত্তভাৰে ভৰিস্সতী’’তি? সংৰিগ্গচিত্তো ধনুং ছড্ডেত্ৰা, ‘‘পব্বাজেথ মং, ভন্তে’’তি আহ. থেরো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা তং পব্বাজেসি.
তস্স সমণধম্মং করোন্তস্স বহূনং মিগসূকরানং মারিতট্ঠানং পাসঅদূহলানঞ্চ যোজিতট্ঠানং উপট্ঠাতি. তং অনুস্সরতো সরীরে দাহো উপ্পজ্জতি, কূটগোণো ৰিয কম্মট্ঠানম্পি ৰীথিং ন পটিপজ্জতি. সো ‘‘কিং করিস্সামি ভিক্খুভাৰেনা’’তি? অনভিরতিযা পীল়িতো থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে, সমণধম্মং কাতু’’ন্তি. অথ নং থেরো ‘‘হত্থকম্মং করোহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা উদুম্বরাদযো অল্লরুক্খে ছিন্দিত্ৰা মহন্তং রাসিং কত্ৰা, ‘‘ইদানি কিং করোমী’’তি পুচ্ছি? ঝাপেহি নন্তি. সো চতূসু দিসাসু অগ্গিং দত্ৰা ঝাপেতুং অসক্কোন্তো, ‘‘ভন্তে, ন সক্কোমী’’তি আহ. থেরো ‘‘তেন হি অপেহী’’তি পথৰিং দ্ৰিধা কত্ৰা অৰীচিতো খজ্জোপনকমত্তং অগ্গিং নীহরিত্ৰা তত্থ পক্খিপি. সো তাৰ মহন্তং রাসিং সুক্খপণ্ণং ৰিয খণেন ঝাপেসি. অথস্স থেরো অৰীচিং দস্সেত্ৰা, ‘‘সচে ৰিব্ভমিস্সসি, এত্থ পচ্চিস্সসী’’তি সংৰেগং জনেসি. সো অৰীচিদস্সনতো পট্ঠায পৰেধমানো ‘‘নিয্যানিকং, ভন্তে, বুদ্ধসাসন’’ন্তি পুচ্ছি, আমাৰুসোতি. ভন্তে, বুদ্ধসাসনস্স নিয্যানিকত্তে সতি মিলকো অত্তমোক্খং করিস্সতি, মা চিন্তযিত্থাতি. ততো পট্ঠায সমণধম্মং করোতি ঘটেতি, তস্স ৰত্তপটিৰত্তং পূরেতি, নিদ্দায বাধযমানায তিন্তং পলালং সীসে ঠপেত্ৰা পাদে সোণ্ডিযং ওতারেত্ৰা নিসীদতি. সো একদিৰসং পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা ঘটং ঊরুম্হি ঠপেত্ৰা উদকমণিকানং পচ্ছেদং আগমযমানো অট্ঠাসি. অথ খো থেরো সামণেরস্স ইমং উদ্দেসং দেতি –
‘‘উট্ঠানৰতো সতীমতো,
সুচিকম্মস্স নিসম্মকারিনো;
সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৰিনো,
অপ্পমত্তস্স যসোভিৰড্ঢতী’’তি. (ধ. প. ২৪);
সো চতুপ্পদিকম্পি তং গাথং অত্তনিযেৰ উপনেসি – ‘‘উট্ঠানৰতা নাম মাদিসেন ভৰিতব্বং. সতিমতাপি মাদিসেনেৰ…পে… অপ্পমত্তেনপি মাদিসেনেৰ ভৰিতব্ব’’ন্তি. এৰং তং গাথং অত্তনি উপনেত্ৰা তস্মিংযেৰ পদৰারে ঠিতো পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দিত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠায হট্ঠতুট্ঠো –
‘‘অল্লং পলালপুঞ্জাহং, সীসেনাদায চঙ্কমিং;
পত্তোস্মি ততিযং ঠানং, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তি. –
ইমং উদানগাথং আহ. এৰং দুব্বলূপনিস্সযে ঠিতো ঘটেন্তো ৰাযমন্তো পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দিত্ৰা তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতীতি এৰং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি.
তত্থ নো চস্সং, নো চ মে সিযাতি সচে অহং ন ভৰেয্যং, মম পরিক্খারোপি ন ভৰেয্য. সচে ৰা পন মে অতীতে কম্মাভিসঙ্খারো নাভৰিস্স, ইদং মে এতরহি খন্ধপঞ্চকং ন ভৰেয্য. নাভৰিস্স, ন মে ভৰিস্সতীতি ইদানি পন তথা পরক্কমিস্সামি, যথা মে আযতিং খন্ধাভিনিব্বত্তকো কম্মসঙ্খারো ন ভৰিস্সতি, তস্মিং অসতি আযতিং পটিসন্ধি নাম ন মে ভৰিস্সতি. এৰং অধিমুচ্চমানোতি এৰং অধিমুচ্চন্তো ভিক্খু দুব্বলূপনিস্সযে ঠিতো পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি ছিন্দেয্য. এৰং ৰুত্তেতি এৰং সাসনস্স নিয্যানিকভাৰং আৰজ্জেন্তেন ভগৰতা ইমস্মিং উদানে ৰুত্তে. রূপং ৰিভৰিস্সতীতি রূপং ভিজ্জিস্সতি. রূপস্স ৰিভৰাতি ৰিভৰদস্সনেন সহৰিপস্সনেন. সহৰিপস্সনকা হি চত্তারো মগ্গা রূপাদীনং ৰিভৰদস্সনং নাম. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. এৰং অধিমুচ্চমানো, ভন্তে, ভিক্খু ছিন্দেয্যাতি, ভন্তে, এৰং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্যেৰ পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি. কস্মা ন ছিন্দিস্সতীতি?
ইদানি উপরি মগ্গফলং পুচ্ছন্তো কথং পন, ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ অনন্তরাতি দ্ৰে অনন্তরানি আসন্নানন্তরঞ্চ দূরানন্তরঞ্চ. ৰিপস্সনা মগ্গস্স আসন্নানন্তরং নাম, ফলস্স দূরানন্তরং নাম. তং সন্ধায ‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ৰিপস্সনানন্তরা ‘আসৰানং খযো’তি সঙ্খং গতং অরহত্তফলং হোতী’’তি পুচ্ছতি. অতসিতাযেতি অতসিতব্বে অভাযিতব্বে ঠানম্হি. তাসং আপজ্জতীতি ভযং আপজ্জতি. তাসো হেসোতি যা এসা ‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা’’তি এৰং পৰত্তা দুব্বলৰিপস্সনা, সা যস্মা অত্তসিনেহং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, তস্মা অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স তাসো নাম হোতি. সো হি ‘‘ইদানাহং উচ্ছিজ্জিস্সামি, ন দানি কিঞ্চি ভৰিস্সামী’’তি অত্তানং পপাতে পতন্তং ৰিয পস্সতি অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো ৰিয. লোহপাসাদস্স কির হেট্ঠা তিপিটকচূল়নাগত্থেরো তিলক্খণাহতং ধম্মং পরিৰত্তেতি. অথ অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স একমন্তে ঠত্ৰা ধম্মং সুণন্তস্স সঙ্খারা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো পপাতে পতন্তো ৰিয হুত্ৰা ৰিৰটদ্ৰারেন ততো পলাযিত্ৰা গেহং পৰিসিত্ৰা, পুত্তং উরে সযাপেত্ৰা, ‘‘তাত, সক্যসমযং আৰজ্জেন্তো মনম্হি নট্ঠো’’তি আহ. ন হেসো ভিক্খু তাসোতি এসা এৰং পৰত্তা বলৰৰিপস্সনা সুতৰতো অরিযসাৰকস্স ন তাসো নাম হোতি. ন হি তস্স এৰং হোতি ‘‘অহং উচ্ছিজ্জিস্সামী’’তি ৰা ‘‘ৰিনস্সিস্সামী’’তি ৰাতি. এৰং পন হোতি ‘‘সঙ্খারাৰ উপ্পজ্জন্তি, সঙ্খারাৰ নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ততিযং.