৪. চতুত্থৰগ্গো
১. চতুধাতুসুত্তৰণ্ণনা
১১৪. চতুত্থৰগ্গস্স পঠমে পথৰীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন ৰীসতিকোট্ঠাসাদিৰসেন এতা কথেতব্বা. পঠমং.
২. পুব্বেসম্বোধসুত্তৰণ্ণনা
১১৫. দুতিযে অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদোতি অযং পথৰীধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং কাযং অব্ভুন্নামেত্ৰা উদরং পসারেত্ৰা, ‘‘ইধ মে অঙ্গুলং পৰেসিতুং ৰাযমথা’’তি ৰা হত্থং পসারেত্ৰা, ‘‘ইমং নামেতুং ৰাযমথা’’তি ৰা ৰদতি, এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. অনিচ্চাতিআদীসু হুত্ৰা অভাৰাকারেন অনিচ্চা, পটিপীল়নাকারেন দুক্খা, সভাৰৰিগমাকারেন ৰিপরিণামধম্মা. অযং পথৰীধাতুযা আদীনৰোতি যেন আকারেন সা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযমাকারো পথৰীধাতুযা আদীনৰোতি অত্থো. ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানন্তি নিব্বানং আগম্ম পথৰীধাতুযা ছন্দরাগো ৰিনীযতি চেৰ পহীযতি চ, তস্মা নিব্বানমস্সা নিস্সরণং.
অযং আপোধাতুযা অস্সাদোতি অযং আপোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং অঞ্ঞং আপোধাতুযা উপদ্দুতং দিস্ৰা, ‘‘কিং অযং নিপন্নকালতো পট্ঠায পস্সাৰট্ঠানাভিমুখো নিক্খমতি চেৰ পৰিসতি চ, অপ্পমত্তকম্পিস্স কম্মং করোন্তস্স সেদতিন্তং ৰত্থং পীল়েতব্বতাকারং পাপুণাতি, অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তস্স তালৰণ্টং গণ্হিতব্বং হোতি, মযং পন সাযং নিপন্না পাতোৰ উট্ঠহাম, মাসপুণ্ণঘটো ৰিয নো সরীরং, মহাকম্মং করোন্তানং সেদমত্তম্পি নো ন উপ্পজ্জতি, অসনিসদ্দেন ৰিয ধম্মং কথেন্তানং সরীরে উসুমাকারমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো.
অযং তেজোধাতুযা অস্সাদোতি অযং তেজোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং সীতগহণিকে দিস্ৰা, ‘‘কিং ইমে কিঞ্চিদেৰ যাগুভত্তখজ্জমত্তং অজ্ঝোহরিত্ৰা থদ্ধকুচ্ছিনো নিসীদিত্ৰা সব্বরত্তিং অঙ্গারকটাহং পরিযেসন্তি, ফুসিতমত্তেসুপি সরীরে পতিতেসু অঙ্গারকটাহং ওত্থরিত্ৰা পারুপিত্ৰাৰ নিপজ্জন্তি? মযং পন অতিথদ্ধম্পি মংসং ৰা পূৰং ৰা খাদাম, কুচ্ছিপূরং ভত্তং ভুঞ্জাম, তাৰদেৰ নো সব্বং ফেণপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযতি, সত্তাহৰদ্দলিকায ৰত্তমানায সরীরে সীতানুদহনমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো.
অযং ৰাযোধাতুযা অস্সাদোতি অযং ৰাযোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং অঞ্ঞে ৰাতভীরুকে দিস্ৰা, ‘‘ইমেসং অপ্পমত্তকম্পি কম্মং করোন্তানং অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তানং সরীরং ৰাতো ৰিজ্ঝতি, গাৰুতমত্তম্পি অদ্ধানং গতানং হত্থপাদা সীদন্তি, পিট্ঠি রুজ্জতি, কুচ্ছিৰাতসীসৰাতকণ্ণৰাতাদীহি নিচ্চুপদ্দুতা তেলফাণিতাদীনি ৰাতভেসজ্জানেৰ করোন্তা অতিনামেন্তি, অম্হাকং পন মহাকম্মং করোন্তানম্পি তিযামরত্তিং ধম্মং কথেন্তানম্পি একদিৰসেনেৰ দস যোজনানি গচ্ছন্তানম্পি হত্থপাদসংসীদনমত্তং ৰা পিট্ঠিরুজ্জনমত্তং ৰা ন হোতী’’তি, এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. এৰং পৰত্তা হি এতা ধাতুযো অস্সাদেন্তি নাম.
অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন অঞ্ঞাসিং. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি উত্তরৰিরহিতং সব্বসেট্ঠং সম্মা সামঞ্চ বোধিং, অথ ৰা পসত্থং সুন্দরঞ্চ বোধিং. বোধীতি রুক্খোপি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি নিব্বানম্পি. ‘‘বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১) চ ‘‘অন্তরা চ বোধিং অন্তরা চ গয’’ন্তি (মহাৰ. ১১; ম.নি. ১.২৮৫) চ আগতট্ঠানেসু হি রুক্খো বোধীতি ৰুচ্চতি. ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) আগতট্ঠানে মগ্গো. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) আগতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘পত্ৰান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে নিব্বানং. ইধ পন ভগৰতো অরহত্তমগ্গো অধিপ্পেতো.
সাৰকানং অরহত্তমগ্গো অনুত্তরা বোধি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অসব্বগুণদাযকত্তা. তেসঞ্হি কস্সচি অরহত্তমগ্গো অরহত্তফলমেৰ দেতি, কস্সচি তিস্সো ৰিজ্জা, কস্সচি ছ অভিঞ্ঞা, কস্সচি চতস্সো পটিসম্ভিদা, কস্সচি সাৰকপারমীঞাণং. পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চেকবোধিঞাণমেৰ দেতি. বুদ্ধানং পন সব্বগুণসম্পত্তিং দেতি অভিসেকো ৰিয রঞ্ঞো সব্বলোকিস্সরিযভাৰং. তস্মা অঞ্ঞস্স কস্সচিপি অনুত্তরা বোধি ন হোতি.
অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিন্তি ‘‘অভিসম্বুদ্ধো অহং পত্তো পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো’’তি এৰং পটিজানিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি অধিগতগুণদস্সনসমত্থং পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ মে উদপাদি. অকুপ্পা মে ৰিমুত্তীতি ‘‘অযং ময্হং অরহত্তফলৰিমুত্তি অকুপ্পা’’তি এৰং ঞাণং উদপাদি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অকুপ্পতা ৰেদিতব্বা কারণতো চ আরম্মণতো চ. সা হি চতূহি মগ্গেহি সমুচ্ছিন্নকিলেসানং পুন অনিৰত্তনতায কারণতোপি অকুপ্পা, অকুপ্পধম্মং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততায আরম্মণতোপি অকুপ্পা. অন্তিমাতি পচ্ছিমা. নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি ইদানি পুন অঞ্ঞো ভৰো নাম নত্থীতি.
ইমস্মিং সুত্তে চত্তারি সচ্চানি কথিতানি. কথং? চতূসু হি ধাতূসু অস্সাদো সমুদযসচ্চং, আদীনৰো দুক্খসচ্চং, নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননো মগ্গো মগ্গসচ্চং. ৰিত্থারৰসেনপি কথেতুং ৰট্টতিযেৰ. এত্থ হি যং পথৰীধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদোতি পহানপটিৰেধো সমুদযসচ্চং. যা পথৰীধাতু অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পথৰীধাতুযা, আদীনৰোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো দুক্খসচ্চং. যো পথৰীধাতুযা ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং পথৰীধাতুযা নিস্সরণন্তি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো নিরোধসচ্চং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৰাচা কম্মন্তো আজীৰো ৰাযামো সতি সমাধি, অযং ভাৰনাপটিৰেধো মগ্গসচ্চন্তি. দুতিযং.
৩. অচরিংসুত্তৰণ্ণনা
১১৬. ততিযে অচরিন্তি ঞাণচারেন অচরিং, অনুভৰনচারেনাতি অত্থো. যাৰতাতি যত্তকো. ততিযং.
৪. নোচেদংসুত্তৰণ্ণনা
১১৭. চতুত্থে নিস্সটাতিআদীনি আদিতো ৰুত্তপটিসেধেন যোজেত্ৰা ‘‘ন নিস্সটা, ন ৰিসংযুত্তা, ন ৰিপ্পমুত্তা, ন ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরিংসূ’’তি এৰং ৰেদিতব্বানি. দুতিযনযে ৰিমরিযাদিকতেনাতি নিম্মরিযাদিকতেন. তত্থ দুৰিধা মরিযাদা কিলেসমরিযাদা ৰট্টমরিযাদাতি. তত্থ চ যস্স উপড্ঢা কিলেসা পহীনা, উপড্ঢা অপ্পহীনা, ৰট্টং ৰা পন উপড্ঢং পহীনং, উপড্ঢং অপ্পহীনং, তস্স চিত্তং পহীনকিলেসে ৰা ৰট্টং ৰা সন্ধায ৰিমরিযাদিকতং, অপ্পহীনকিলেসে ৰা ৰট্টং ৰা সন্ধায ন ৰিমরিযাদিকতং. ইধ পন উভযস্সাপি পহীনত্তা ‘‘ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা’’তি ৰুত্তং, মরিযাদং অকত্ৰা ঠিতেন অতিক্কন্তমরিযাদেন চেতসাতি অত্থো. ইতি তীসুপি ইমেসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৰ কথিতং. চতুত্থং.
৫. একন্তদুক্খসুত্তৰণ্ণনা
১১৮. পঞ্চমে একন্তদুক্খাতি অতিক্কমিত্ৰা ঠিতস্স তত্তকারো ৰিয একন্তেনেৰ দুক্খা. দুক্খানুপতিতাতি দুক্খেন অনুপতিতা. দুক্খাৰক্কন্তাতি দুক্খেন ওক্কন্তা ওতিণ্ণা. সুখাতি সুখৰেদনায পচ্চযভূতা. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং সুত্তে দুক্খলক্খণং কথিতং. পঞ্চমং.
৬-১০. অভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা
১১৯-১২৩. ছট্ঠসত্তমেসু ৰিৰট্টং, অৰসানে তীসু চতুসচ্চমেৰাতি. ছট্ঠাদীনি.
চতুত্থো ৰগ্গো.
ধাতুসংযুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.