৩. ধাতুসংযুত্তং

১. নানত্তৰগ্গো

১.ধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৫. ধাতুসংযুত্তস্স পঠমে নিস্সত্তট্ঠসুঞ্ঞতট্ঠসঙ্খাতেন সভাৰট্ঠেন ধাতূতি লদ্ধনামানং ধম্মানং নানাসভাৰো ধাতুনানত্তং. চক্খুধাতূতিআদীসু চক্খুপসাদো চক্খুধাতু, রূপারম্মণং রূপধাতু, চক্খুপসাদৰত্থুকং চিত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. সোতপসাদো সোতধাতু, সদ্দারম্মণং সদ্দধাতু, সোতপসাদৰত্থুকং চিত্তং সোতৰিঞ্ঞাণধাতু. ঘানপসাদো ঘানধাতু, গন্ধারম্মণং গন্ধধাতু, ঘানপসাদৰত্থুকং চিত্তং ঘানৰিঞ্ঞাণধাতু. জিৰ্হাপসাদো জিৰ্হাধাতু, রসারম্মণং রসধাতু, জিৰ্হাপসাদৰত্থুকং চিত্তং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতু. কাযপসাদো কাযধাতু, ফোট্ঠব্বারম্মণং ফোট্ঠব্বধাতু, কাযপসাদৰত্থুকং চিত্তং কাযৰিঞ্ঞাণধাতু. তিস্সো মনোধাতুযো মনোধাতু, ৰেদনাদযো তযো খন্ধা সুখুমরূপানি নিব্বানঞ্চ ধম্মধাতু, সব্বম্পি মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি. এত্থ চ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, অৰসানে দ্ৰে চতুভূমিকাতি. পঠমং.

২. ফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৬. দুতিযে উপ্পজ্জতি ফস্সনানত্তন্তি নানাসভাৰো ফস্সো উপ্পজ্জতি. তত্থ চক্খুসম্ফস্সাদযো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসম্পযুত্তা, মনোসম্ফস্সো মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তো, তস্মা. মনোধাতুং পটিচ্চাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুং পটিচ্চ পঠমজৰনসম্ফস্সো উপ্পজ্জতীতি অযমেত্থ অত্থো. দুতিযং.

৩. নোফস্সনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. ততিযে নো মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মনোধাতূতি মনোদ্ৰারে পঠমজৰনসম্পযুত্তং ফস্সং পটিচ্চ আৰজ্জনকিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতু নো উপ্পজ্জতীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ততিযং.

৪. ৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৮. চতুত্থে চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনাতি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুতো পট্ঠায সব্বাপি তস্মিং দ্ৰারে ৰেদনা ৰত্তেয্যুং, নিব্বত্তিফাসুকত্থং পন অনন্তরং সম্পটিচ্ছনৰেদনমেৰ গহেতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তং. মনোসম্ফস্সং পটিচ্চাতি মনোদ্ৰারে আৰজ্জনসম্ফস্সং পটিচ্চ পঠমজৰনৰেদনা, পঠমজৰনসম্ফস্সং পটিচ্চ দুতিযজৰনৰেদনাতি অযমধিপ্পাযো. চতুত্থং.

৫. দুতিযৰেদনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৮৯. পঞ্চমে ততিযচতুত্থেসু ৰুত্তনযাৰ একতো কত্ৰা দেসিতাতি. ইতি দুতিযাদীসু চতূসু সুত্তেসু মনোধাতুং মনোধাতূতি অগহেত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং মনোধাতূতি গহিতং. সব্বানি চেতানি তথা তথা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন দেসিতানি. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. পঞ্চমং.

৬. বাহিরধাতুনানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯০. ছট্ঠে পন পঞ্চ ধাতুযো কামাৰচরা, ধম্মধাতু চতুভূমিকাতি. ছট্ঠং.

৭. সঞ্ঞানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯১. সত্তমে রূপধাতূতি আপাথে পতিতং অত্তনো ৰা পরস্স ৰা সাটকৰেঠনাদিৰত্থুকং রূপারম্মণং. রূপসঞ্ঞাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞা. রূপসঙ্কপ্পোতি সম্পটিচ্ছনাদীহি তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো. রূপচ্ছন্দোতি রূপে ছন্দিকতট্ঠেন ছন্দো. রূপপরিল়াহোতি রূপে অনুডহনট্ঠেন পরিল়াহো. রূপপরিযেসনাতি পরিল়াহে উপ্পন্নে সন্দিট্ঠসম্ভত্তে গহেত্ৰা তস্স রূপস্স পটিলাভত্থায পরিযেসনা. এত্থ চ সঞ্ঞাসঙ্কপ্পছন্দা একজৰনৰারেপি নানাজৰনৰারেপি লব্ভন্তি, পরিল়াহপরিযেসনা পন নানাজৰনৰারেযেৰ লব্ভন্তীতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ধাতুনানত্তন্তি এত্থ চ এৰং রূপাদিনানাসভাৰং ধাতুং পটিচ্চ রূপসঞ্ঞাদিনানাসভাৰসঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সত্তমং.

৮. নোপরিযেসনানানত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯২. অট্ঠমে নো ধম্মপরিযেসনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ধম্মপরিল়াহোতি এৰং আগতং পটিসেধমত্তমেৰ নানং. অট্ঠমং.

৯. বাহিরফস্সনানত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা

৯৩-৯৪. নৰমে উপ্পজ্জতি রূপসঞ্ঞাতি ৰুত্তপ্পকারে আরম্মণে উপ্পজ্জতি সঞ্ঞা. রূপসঙ্কপ্পোতি তস্মিংযেৰ আরম্মণে তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তসঙ্কপ্পো. রূপসম্ফস্সোতি তদেৰারম্মণং ফুসমানো ফস্সো. ৰেদনাতি তদেৰ আরম্মণং অনুভৰমানা ৰেদনা. ছন্দাদযো ৰুত্তনযাৰ. রূপলাভোতি পরিযেসিত্ৰা লদ্ধং সহ তণ্হায আরম্মণং ‘‘রূপলাভো’’তি ৰুত্তং. অযং তাৰ সব্বসঙ্গাহিকনযো একস্মিং যেৰারম্মণে সব্বধম্মানং উপ্পত্তিৰসেন ৰুত্তো. অপরো আগন্তুকারম্মণমিস্সকো হোতি – রূপসঞ্ঞা রূপসঙ্কপ্পো ফস্সো ৰেদনাতি ইমে তাৰ চত্তারো ধম্মা ধুৰপরিভোগে নিবদ্ধারম্মণে হোন্তি. নিবদ্ধারম্মণঞ্হি ইট্ঠং কন্তং মনাপং পিযং যংকিঞ্চি ৰিয উপট্ঠাতি, আগন্তুকারম্মণং পন যংকিঞ্চি সমানম্পি খোভেত্ৰা তিট্ঠতি.

তত্রিদং ৰত্থু – একো কির অমচ্চপুত্তো গামিযেহি পরিৰারিতো গামমজ্ঝে ঠত্ৰা কম্মং করোতি. তস্মিঞ্চস্স সমযে উপাসিকা নদিং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তা ধাতিগণপরিৰুতা গেহং গচ্ছতি. সো দূরতো দিস্ৰা ‘‘আগন্তুকমাতুগামো ভৰিস্সতী’’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, ভণে জানাহি, কা এসা’’তি পুরিসং পেসেসি. সো গন্ত্ৰা তং দিস্ৰা পচ্চাগতো, ‘‘কা এসা’’তি পুট্ঠো যথাসভাৰং আরোচেসি. এৰং আগন্তুকারম্মণং খোভেতি. তস্মিং উপ্পন্নো ছন্দো রূপছন্দো নাম, তদেৰ আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নো পরিল়াহো রূপপরিল়াহো নাম, সহাযে গণ্হিত্ৰা তস্স পরিযেসনং রূপপরিযেসনা নাম, পরিযেসিত্ৰা লদ্ধং সহ তণ্হায আরম্মণং রূপলাভো নাম.

উরুৰল্লিযৰাসী চূল়তিস্সত্থেরো পনাহ – ‘‘কিঞ্চাপি ভগৰতা ফস্সৰেদনা পাল়িযা মজ্ঝে গহিতা, পাল়িং পন পরিৰট্টেত্ৰা ৰুত্তপ্পকারে আরম্মণে উপ্পন্না সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, তস্মিংযেৰ সঙ্কপ্পো রূপসঙ্কপ্পো তস্মিং ছন্দো রূপচ্ছন্দো, তস্মিং পরিল়াহো রূপপরিল়াহো, তস্মিং পরিযেসনা রূপপরিযেসনা, পরিযেসিত্ৰা লদ্ধং সহ তণ্হায আরম্মণং রূপলাভো. এৰং লদ্ধারম্মণে পন ফুসনং ফস্সো, অনুভৰনং ৰেদনা. রূপসম্ফস্সো রূপসম্ফস্সজা ৰেদনাতি ইদং দ্ৰযং লব্ভতী’’তি. অপরম্পি অৰিভূতৰারং নাম গণ্হন্তি. আরম্মণঞ্হি সাণিপাকারেহি ৰা পরিক্খিত্তং তিণপণ্ণাদীহি ৰা পটিচ্ছন্নং হোতি, তং ‘‘উপড্ঢং দিট্ঠং মে আরম্মণং, সুট্ঠু নং পস্সিস্সামী’’তি ওলোকযতো তস্মিং আরম্মণে উপ্পন্না সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা নাম. তস্মিংযেৰ উপ্পন্না সঙ্কপ্পাদযো রূপসঙ্কপ্পাদযো নামাতি ৰেদিতব্বা. এত্থাপি চ সঞ্ঞাসঙ্কপ্পফস্সৰেদনাছন্দা একজৰনৰারেপি নানাজৰনৰারেপি লব্ভন্তি, পরিল়াহপরিযেসনালাভা নানাজৰনৰারেযেৰাতি. দসমং উত্তানমেৰাতি. নৰমদসমানি.

নানত্তৰগ্গো পঠমো.

২. দুতিযৰগ্গো

১. সত্তধাতুসুত্তৰণ্ণনা

৯৫. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে আভাধাতূতি আলোকধাতু. আলোকস্সপি আলোককসিণে পরিকম্মং কত্ৰা উপ্পন্নজ্ঝানস্সাপীতি সহারম্মণস্স ঝানস্স এতং নামং. সুভধাতূতি সুভকসিণে উপ্পন্নজ্ঝানৰসেন সহারম্মণজ্ঝানমেৰ. আকাসানঞ্চাযতনমেৰ আকাসানঞ্চাযতনধাতু. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধোৰ সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধধাতু. ইতি ভগৰা অনুসন্ধিকুসলস্স ভিক্খুনো তত্থ নিসীদিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিতুকামস্স ওকাসং দেন্তো দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অন্ধকারং পটিচ্চাতি অন্ধকারো হি আলোকেন পরিচ্ছিন্নো, আলোকোপি অন্ধকারেন. অন্ধকারেন হি সো পাকটো হোতি. তস্মা ‘‘অন্ধকারং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. অসুভং পটিচ্চাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অসুভঞ্হি সুভেন, সুভঞ্চ অসুভেন পরিচ্ছিন্নং, অসুভে সতি সুভং পঞ্ঞাযতি, তস্মা এৰমাহ. রূপং পটিচ্চাতি রূপাৰচরসমাপত্তিং পটিচ্চ. রূপাৰচরসমাপত্তিযা হি সতি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতি রূপসমতিক্কমো ৰা, তস্মা এৰমাহ. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো. নিরোধং পটিচ্চাতি চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খাঅপ্পৰত্তিং পটিচ্চ. খন্ধনিরোধঞ্হি পটিচ্চ নিরোধসমাপত্তি নাম পঞ্ঞাযতি, ন খন্ধপৰত্তিং, তস্মা এৰমাহ. এত্থ চ চতুন্নং খন্ধানং নিরোধোৰ নিরোধসমাপত্তীতি ৰেদিতব্বো.

কথং সমাপত্তি পত্তব্বাতি কথং সমাপত্তিযো কীদিসা সমাপত্তিযো নাম হুত্ৰা পত্তব্বাতি? সঞ্ঞাসমাপত্তি পত্তব্বাতি সঞ্ঞায অত্থিভাৰেন সঞ্ঞাসমাপত্তিযো সঞ্ঞাসমাপত্তিযো নাম হুত্ৰা পত্তব্বা. সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তি পত্তব্বাতি সুখুমসঙ্খারানং অৰসিট্ঠতায সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তি নাম হুত্ৰা পত্তব্বা. নিরোধসমাপত্তি পত্তব্বাতি নিরোধোৰ নিরোধসমাপত্তি নিরোধসমাপত্তি নাম হুত্ৰা পত্তব্বাতি অত্থো. পঠমং.

২. সনিদানসুত্তৰণ্ণনা

৯৬. দুতিযে সনিদানন্তি ভাৰনপুংসকমেতং, সনিদানো সপচ্চযো হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. কামধাতুং, ভিক্খৰে, পটিচ্চাতি এত্থ কামৰিতক্কোপি কামধাতু কামাৰচরধম্মাপি, ৰিসেসতো সব্বাকুসলম্পি. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিরোপনা মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি কামধাতু. হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং, অযং ৰুচ্চতি কামধাতু. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

এত্থ সব্বসঙ্গাহিকা অসম্ভিন্নাতি দ্ৰে কথা হোন্তি. কথং? কামধাতুগ্গহণেন হি ব্যাপাদধাতুৰিহিংসাধাতুযো গহিতা হোন্তীতি অযং সব্বসঙ্গাহিকা. তাসং পন দ্ৰিন্নং ধাতূনং ৰিসুং আগতত্তা সেসধম্মা কামধাতূতি অযং অসম্ভিন্নকথা. অযমিধ গহেতব্বা ইমং কামধাতুং আরম্মণৰসেন ৰা সম্পযোগৰসেন ৰা পটিচ্চ কামসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. কামসঞ্ঞং পটিচ্চাতি কামসঞ্ঞং পন সম্পযোগৰসেন ৰা উপনিস্সযৰসেন ৰা পটিচ্চ কামসঙ্কপ্পো নাম উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. তীহি ঠানেহীতি তীহি কারণেহি. মিচ্ছা পটিপজ্জতীতি অযাথাৰপটিপদং অনিয্যানিকপটিপদং পটিপজ্জতি.

ব্যাপাদধাতুং, ভিক্খৰেতি এত্থ ব্যাপাদৰিতক্কোপি ব্যাপাদধাতু ব্যাপাদোপি. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা ব্যাপাদধাতু? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. দসসু আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিৰিরোধো কোপো পকোপো…পে… অনত্তমনতা চিত্তস্স, অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

ইমং ব্যাপাদধাতুং সহজাতপচ্চযাদিৰসেন পটিচ্চ ব্যাপাদসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

ৰিহিংসাধাতুং, ভিক্খৰেতি এত্থ ৰিহিংসাৰিতক্কোপি ৰিহিংসাধাতু ৰিহিংসাপি. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা ৰিহিংসাধাতু? ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি ৰিহিংসাধাতু. ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা সত্তে ৰিহেঠেতি. যা এৰরূপা হেঠনা ৰিহেঠনা হিংসনা ৰিহিংসনা রোসনা পরূপঘাতো, অযং ৰুচ্চতি ৰিহিংসাধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

ইমং ৰিহিংসাধাতুং সহজাতপচ্চযাদিৰসেন পটিচ্চ ৰিহিংসাসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসমিধাপি পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

তিণদাযেতি তিণগহনে অরঞ্ঞে. অনযব্যসনন্তি অৰুড্ঢিং ৰিনাসং. এৰমেৰ খোতি এত্থ সুক্খতিণদাযো ৰিয আরম্মণং দট্ঠব্বং, তিণুক্কা ৰিয অকুসলসঞ্ঞা, তিণকট্ঠনিস্সিতা পাণা ৰিয ইমে সত্তা. যথা সুক্খতিণদাযে ঠপিতং তিণুক্কং খিপ্পং ৰাযমিত্ৰা অনিব্বাপেন্তস্স তে পাণা অনযব্যসনং পাপুণন্তি. এৰমেৰ যে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা উপ্পন্নং অকুসলসঞ্ঞং ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপ্পহানেহি নপ্পজহন্তি, তে দুক্খং ৰিহরন্তি.

ৰিসমগতন্তি রাগৰিসমাদীনি অনুগতং অকুসলসঞ্ঞং. ন খিপ্পমেৰ পজহতীতি ৰিক্খম্ভনাদিৰসেন সীঘং নপ্পজহতি. ন ৰিনোদেতীতি ন নীহরতি. ন ব্যন্তীকরোতীতি ভঙ্গমত্তম্পি অনৰসেসেন্তো ন ৰিগতন্তং করোতি. ন অনভাৰং গমেতীতি ন অনুঅভাৰং গমেতি. এৰং সব্বপদেসু ন – কারো আহরিতব্বো. পাটিকঙ্খাতি পাটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা.

নেক্খম্মধাতুং, ভিক্খৰেতি এত্থ নেক্খম্মৰিতক্কোপি নেক্খম্মধাতু সব্বেপি কুসলা ধম্মা. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা নেক্খম্মধাতু? নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

ইধাপি দুৰিধা কথা. নেক্খম্মধাতুগ্গহণেন হি ইতরাপি দ্ৰে ধাতুযো গহণং গচ্ছন্তি কুসলধম্মপরিযাপন্নত্তা, অযং সব্বসঙ্গাহিকা. তা পন ধাতুযো ৰিসুং দীপেতব্বাতি তা ঠপেত্ৰা সেসা সব্বকুসলা নেক্খম্মধাতূতি অযং অসম্ভিন্না. ইমং নেক্খম্মধাতুং সহজাতাদিপচ্চযৰসেন পটিচ্চ নেক্খম্মসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সঞ্ঞাদীনি পটিচ্চ ৰিতক্কাদযো যথানুরূপং.

অব্যাপাদধাতুং, ভিক্খৰেতি এত্থ অব্যাপাদৰিতক্কোপি অব্যাপাদধাতু অব্যাপাদোপি. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা অব্যাপাদধাতু? অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

ইমং অব্যাপাদধাতুং পটিচ্চ ৰুত্তনযেনেৰ অব্যাপাদসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি.

অৰিহিংসাধাতুং, ভিক্খৰেতি এত্থাপি অৰিহিংসাৰিতক্কোপি অৰিহিংসাধাতু করুণাপি. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা অৰিহিংসাধাতু? অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮২).

ইমং অৰিহিংসাধাতুং পটিচ্চ ৰুত্তনযেনেৰ অৰিহিংসাসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. দুতিযং.

৩. গিঞ্জকাৰসথসুত্তৰণ্ণনা

৯৭. ততিযে ধাতুং, ভিক্খৰেতি ইতো পট্ঠায অজ্ঝাসযং ধাতূতি দীপেতি. উপ্পজ্জতি সঞ্ঞাতি অজ্ঝাসযং পটিচ্চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ৰিতক্কো উপ্পজ্জতীতি. ইধাপি ‘‘কচ্চানো পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স ওকাসদানত্থং এত্তাৰতাৰ দেসনং নিট্ঠাপেসি. অসম্মাসম্বুদ্ধেসূতি ছসু সত্থারেসু. সম্মাসম্বুদ্ধাতি মযমস্ম সম্মাসম্বুদ্ধাতি. কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি কিস্মিং সতি হোতীতি? সত্থারানং উপ্পন্নং দিট্ঠিং পুচ্ছতি. অসম্মাসম্বুদ্ধেসু তেসু সম্মাসম্বুদ্ধা এতেতি এৰং উপ্পন্নং তিত্থিযসাৰকানম্পি দিট্ঠিং পুচ্ছতিযেৰ.

ইদানি যস্মা তেসং অৰিজ্জাধাতুং পটিচ্চ সা দিট্ঠি হোতি, অৰিজ্জাধাতু চ নাম মহতী ধাতু, তস্মা মহতিং ধাতুং পটিচ্চ তস্সা উপ্পত্তিং দীপেন্তো মহতী খো এসাতিআদিমাহ. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চাতি হীনং অজ্ঝাসযং পটিচ্চ. পণিধীতি চিত্তট্ঠপনং. সা পনেসা ইত্থিভাৰং ৰা মক্কটাদিতিরচ্ছানভাৰং ৰা পত্থেন্তস্স উপ্পজ্জতি. হীনো পুগ্গলোতি যস্সেতে হীনা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, সব্বো সো পুগ্গলোপি হীনো নাম. হীনা ৰাচাতি যা তস্স ৰাচা, সাপি হীনা. হীনং আচিক্খতীতি সো আচিক্খন্তোপি হীনমেৰ আচিক্খতি, দেসেন্তোপি হীনমেৰ দেসেতীতি সব্বপদানি যোজেতব্বানি. উপপত্তীতি দ্ৰে উপপত্তিযো পটিলাভো চ নিব্বত্তি চ. নিব্বত্তি হীনকুলাদিৰসেন ৰেদিতব্বা, পটিলাভো চিত্তুপ্পাদক্খণে হীনত্তিকৰসেন. কথং? তস্স হি পঞ্চসু নীচকুলেসু উপ্পজ্জনতো হীনা নিব্বত্তি, ৰেস্সসুদ্দকুলেসু উপ্পজ্জনতো মজ্ঝিমা, খত্তিযব্রাহ্মণকুলেসু উপ্পজ্জনতো পণীতা. দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদানং পন পটিলাভতো হীনো পটিলাভো, তেভূমকধম্মানং পটিলাভতো মজ্ঝিমো, নৰলোকুত্তরধম্মানং পটিলাভতো পণীতো. ইমস্মিং পন ঠানে নিব্বত্তিযেৰ অধিপ্পেতাতি. ততিযং.

৪. হীনাধিমুত্তিকসুত্তৰণ্ণনা

৯৮. চতুত্থে সংসন্দন্তীতি একতো হোন্তি. সমেন্তীতি সমাগচ্ছন্তি, নিরন্তরা হোন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা. কল্যাণাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. চতুত্থং.

৫. চঙ্কমসুত্তৰণ্ণনা

৯৯. পঞ্চমে পস্সথ নোতি পস্সথ নু. সব্বে খো এতেতি সারিপুত্তত্থেরো ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯) মহাপঞ্ঞেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘খন্ধন্তরং ধাত্ৰন্তরং আযতনন্তরং সতিপট্ঠানবোধিপক্খিযধম্মন্তরং তিলক্খণাহতং গম্ভীরং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামা’’তি মহাপঞ্ঞাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং পথৰিং পত্থরেন্তো ৰিয সিনেরুপাদতো ৰালিকং উদ্ধরন্তো ৰিয চক্কৰাল়পব্বতং ভিন্দন্তো ৰিয সিনেরুং উক্খিপন্তো ৰিয আকাসং ৰিত্থারেন্তো ৰিয চন্দিমসূরিযে উট্ঠাপেন্তো ৰিয চ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি.

মহামোগ্গল্লানোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘পরিকম্মং আনিসংসং অধিট্ঠানং ৰিকুব্বনং পুচ্ছিস্সামা’’তি ইদ্ধিমন্তোৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং ৰুত্তনযেনেৰ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মহিদ্ধিকা’’তি.

মহাকস্সপোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধুতৰাদানং যদিদং মহাকস্সপো’’তি ধুতৰাদেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘ধুতঙ্গপরিহারং আনিসংসং সমোধানং অধিট্ঠানং ভেদং পুচ্ছিস্সামা’’তি ধুতৰাদাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং তথেৰ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং ব্যাকরোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ধুতৰাদা’’তি.

অনুরুদ্ধত্থেরোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং দিব্বচক্খুকানং যদিদং অনুরুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৯২) দিব্বচক্খুকেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘দিব্বচক্খুস্স পরিকম্মং আনিসংসং উপক্কিলেসং পুচ্ছিস্সামা’’তি দিব্বচক্খুকাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং তথেৰ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ দিব্বচক্খুকা’’তি.

পুণ্ণত্থেরোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬) ধম্মকথিকেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘ধম্মকথায সঙ্খেপৰিত্থারগম্ভীরুত্তানৰিচিত্রকথাদীসু তং তং আকারং পুচ্ছিস্সামা’’তি ধম্মকথিকাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং ‘‘আৰুসো, ধম্মকথিকেন নাম আদিতো পরিসং ৰণ্ণেতুং ৰট্টতি, মজ্ঝে সুঞ্ঞতং পকাসেতুং, অন্তে চতুসচ্চৰসেন কূটং গণ্হিতু’’ন্তি এৰং তং তং ধম্মকথানযং আচিক্খতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ধম্মকথিকা’’তি.

উপালিত্থেরোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ৰিনযধরানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২২৮) ৰিনযধরেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘গরুকলহুকং সতেকিচ্ছঅতেকিচ্ছং আপত্তানাপত্তিং পুচ্ছিস্সামা’’তি ৰিনযধরাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং পুচ্ছিতপুচ্ছিতং তথেৰ কথেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ৰিনযধরা’’তি.

আনন্দত্থেরোপি ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২৩) বহুস্সুতেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘দসৰিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অট্ঠুপ্পত্তিং অনুসন্ধিং পুব্বাপরং পুচ্ছিস্সামা’’তি বহুস্সুতাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং ‘‘ইদং এৰং ৰত্তব্বং, ইদং এৰং গহেতব্ব’’ন্তি সব্বং কথেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ বহুস্সুতা’’তি.

দেৰদত্তো পন পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো, তেন নং ‘‘কুলসঙ্গণ্হনপরিহারং নানপ্পকারকং কোহঞ্ঞতং পুচ্ছিস্সামা’’তি পাপিচ্ছাৰ পরিৰারেন্তি. সোপি তেসং তং তং নিযামং আচিক্খতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পাপিচ্ছা’’তি.

কস্মা পনেতে অৰিদূরে চঙ্কমিংসূতি. ‘‘দেৰদত্তো সত্থরি পদুট্ঠচিত্তো অনত্থম্পি কাতুং উপক্কমেয্যা’’তি আরক্খগ্গহণত্থং. অথ দেৰদত্তো কস্মা চঙ্কমীতি? ‘‘অকারকো অযং, যদি কারকো ভৰেয্য, ন ইধ আগচ্ছেয্যা’’তি অত্তনো কতদোসপটিচ্ছাদনত্থং. কিং পন দেৰদত্তো ভগৰতো অনত্থং কাতুং সমত্থো, ভগৰতো ৰা আরক্খকিচ্চং অত্থীতি? নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৰকাসো, যং তথাগতো পরূপক্কমেন পরিনিব্বাযেয্যা’’তি (চূল়ৰ. ৩৪১). ভিক্খূ পন সত্থরি গারৰেন আগতা. তেনেৰ ভগৰা এৰং ৰত্ৰা ‘‘ৰিস্সজ্জেহি, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি ৰিস্সজ্জাপেসি. পঞ্চমং.

৬. সগাথাসুত্তৰণ্ণনা

১০০. ছট্ঠে গূথো গূথেন সংসন্দতি সমেতীতি সমুদ্দন্তরে জনপদন্তরে চক্কৰাল়ন্তরে ঠিতোপি ৰণ্ণেনপি গন্ধেনপি রসেনপি নানত্তং অনুপগচ্ছন্তো সংসন্দতি সমেতি, একসদিসোৰ হোতি নিরন্তরো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন অনিট্ঠউপমা হীনজ্ঝাসযানং হীনঅজ্ঝাসযস্স সরিক্খভাৰদস্সনত্থং আহটা, খীরাদিৰিসিট্ঠোপমা কল্যাণজ্ঝাসযানং অজ্ঝাসযস্স সরিক্খভাৰদস্সনত্থং.

সংসগ্গাতি দস্সনসৰনসংসগ্গাদিৰত্থুকেন তণ্হাস্নেহেন. ৰনথো জাতোতি কিলেসৰনং জাতং. অসংসগ্গেন ছিজ্জতীতি একতো ঠাননিসজ্জাদীনি অকরোন্তস্স অসংসগ্গেন অদস্সনেন ছিজ্জতি. সাধুজীৰীতি পরিসুদ্ধজীৰিতং জীৰমানো. সহাৰসেতি সহৰাসং ৰসেয্য. ছট্ঠং.

৭. অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৰণ্ণনা

১০১. সত্তমে অস্সদ্ধা অস্সদ্ধেহীতিআদীসু বুদ্ধে ৰা ধম্মে ৰা সঙ্ঘে ৰা সদ্ধাৰিরহিতা নিরোজা নিরসা পুগ্গলা সমুদ্দস্স ওরিমতীরে ঠিতা পারিমতীরেপি ঠিতেহি অস্সদ্ধেহি সদ্ধিং তায অস্সদ্ধতায একসদিসা নিরন্তরা হোন্তি. তথা অহিরিকা ভিন্নমরিযাদা অলজ্জিপুগ্গলা অহিরিকেহি, অনোত্তপ্পিনো পাপকিরিযায অভাযমানা অনোত্তপ্পীহি, অপ্পস্সুতা সুতৰিরহিতা অপ্পস্সুতেহি, কুসীতা আলসিযপুগ্গলা কুসীতেহি, মুট্ঠস্সতিনো ভত্তনিক্খিত্তকাকমংসনিক্খিত্তসিঙ্গালসদিসা মুট্ঠস্সতীহি, দুপ্পঞ্ঞা খন্ধাদিপরিচ্ছেদিকায পঞ্ঞায অভাৰেন নিপ্পঞ্ঞা তাদিসেহেৰ দুপ্পঞ্ঞেহি, সদ্ধাসম্পন্না চেতিযৰন্দনাদিকিচ্চপসুতা সদ্ধেহি, হিরিমনা লজ্জিপুগ্গলা হিরিমনেহি, ওত্তপ্পিনো পাপভীরুকা ওত্তপ্পীহি, বহুস্সুতা সুতধরা আগমধরা তন্তিপালকা ৰংসানুরক্খকা বহুস্সুতেহি, আরদ্ধৰীরিযা পরিপুণ্ণপরক্কমা আরদ্ধৰীরিযেহি, উপট্ঠিতস্সতী সব্বকিচ্চপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতা উপট্ঠিতস্সতীহি, পঞ্ঞৰন্তো মহাপঞ্ঞেহি ৰজিরূপমঞাণেহি পঞ্ঞৰন্তেহি সদ্ধিং দূরে ঠিতাপি তায পঞ্ঞাসম্পত্তিযা সংসন্দন্তি সমেন্তি. সত্তমং.

৮-১২. অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০২-১০৬. অট্ঠমাদীনি তেযেৰ অস্সদ্ধাদিধম্মে তিকৰসেন কত্ৰা দেসিতানি. তত্থ অট্ঠমে অস্সদ্ধাদিমূলকা কণ্হপক্খসুক্কপক্খৰসেন পঞ্চ তিকা ৰুত্তা, নৰমে অহিরিকমূলকা চত্তারো. দসমে অনোত্তপ্পমূলকা তযো, একাদসমে অপ্পস্সুতমূলকা দ্ৰে, দ্ৰাদসমে কুসীতমূলকো একো তিকো ৰুত্তোতি সব্বেপি পঞ্চসু সুত্তন্তেসু পন্নরস তিকা হোন্তি. পন্নরস চেতে সুত্তন্তাতিপি ৰদন্তি. অযং তিকপেয্যালো নাম. অট্ঠমাদীনি.

দুতিযো ৰগ্গো.

৩. কম্মপথৰগ্গো

১-২. অসমাহিতসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০৭-১০৮. ইতো পরেসু পঠমং অস্সদ্ধাদিপঞ্চকৰসেন ৰুত্তং, তথা দুতিযং. পঠমে পন অসমাহিতপদং চতুত্থং, দুতিযে দুস্সীলপদং. এৰং ৰুচ্চমানে বুজ্ঝনকপুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন হি এতানি ৰুত্তানি. এত্থ অসমাহিতাতি উপচারপ্পনাসমাধিরহিতা. দুস্সীলাতি নিস্সীলা. পঠমদুতিযানি.

৩-৫. পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৰণ্ণনা

১০৯-১১১. ততিযং পঞ্চকম্মপথৰসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তং, চতুত্থং সত্তকম্মপথৰসেন, পঞ্চমং দসকম্মপথৰসেন. তত্থ ততিযে সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠাযিনোতি সুরামেরযসঙ্খাতং মজ্জং যায পমাদচেতনায পিৰন্তি, সা ‘‘সুরামেরযমজ্জপ্পমাদো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মিং তিট্ঠন্তীতি সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠাযিনো. অযং তাৰেত্থ অসাধারণপদস্স অত্থো.

পঞ্চমে পাণং অতিপাতেন্তীতি পাণাতিপাতিনো, পাণঘাতিকাতি অত্থো. অদিন্নং আদিযন্তীতি অদিন্নাদাযিনো, পরস্সহারিনোতি অত্থো. ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন মিচ্ছা চরন্তীতি কামেসুমিচ্ছাচারিনো. মুসা ৰদন্তীতি মুসাৰাদিনো, পরেসং অত্থভঞ্জকং তুচ্ছং অলিকং ৰাচং ভাসিতারোতি অত্থো. পিসুণা ৰাচা এতেসন্তি পিসুণৰাচা. মম্মচ্ছেদিকা ফরুসা ৰাচা এতেসন্তি ফরুসৰাচা. সম্ফং নিরত্থকং ৰচনং পলপন্তীতি সম্ফপ্পলাপিনো. অভিজ্ঝাযন্তীতি অভিজ্ঝালুনো, পরভণ্ডে লুব্ভনসীলাতি অত্থো. ব্যাপন্নং পূতিভূতং চিত্তমেতেসন্তি ব্যাপন্নচিত্তা. মিচ্ছা পাপিকা ৰিঞ্ঞুগরহিতা এতেসং দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠিকা, কম্মপথপরিযাপন্নায ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিৰত্থুকায মিচ্ছত্তপরিযাপন্নায অনিয্যানিকদিট্ঠিযা সমন্নাগতাতি অত্থো. সম্মা সোভনা ৰিঞ্ঞুপসত্থা এতেসং দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠিকা, কম্মপথপরিযাপন্নায ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায কম্মস্সকতদিট্ঠিযা সম্মত্তপরিযাপন্নায মগ্গদিট্ঠিযা চ সমন্নাগতাতি অত্থো. ইদং তাৰেত্থ অনুত্তানানং পদানং পদৰণ্ণনামত্তং.

যো পন তেসং পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচারো মুসাৰাদো পিসুণৰাচা ফরুসৰাচা সম্ফপ্পলাপো অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি কণ্হপক্খে দসৰিধো অত্থো হোতি. তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৰধো পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায, পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো.

তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি. ছ পযোগা সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৰরো, ৰিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, তস্মা তং ন ৰিত্থারযাম, অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপং. অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৰিনযট্ঠকথং (পারা. অট্ঠ. ১৭২) ওলোকেত্ৰা গহেতব্বো.

অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পরস্সহরণং থেয্যং চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো হোতি. তস্মিং পন পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং, তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং.

তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি. ছ পযোগা সাহত্থিকাদযোৰ. তে চ খো যথানুরূপং থেয্যাৰহারো, পসয্হাৰহারো, পটিচ্ছন্নাৰহারো, পরিকপ্পাৰহারো, কুসাৰহারোতি ইমেসং অৰহারানং ৰসেন পৰত্তাতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ৯২) ৰুত্তো.

কামেসুমিচ্ছাচারোতি এত্থ পন কামেসূতি মেথুনসমাচারেসু. মিচ্ছাচারোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো. তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সারক্খা সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী ভোগৰাসিনী পটৰাসিনী ওদপত্তকিনী ওভতচুম্বটা দাসী চ ভরিযা চ কম্মকারী চ ভরিযা চ ধজাহটা মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা. ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম. সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৰ.

মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জনকো ৰচীপযোগো কাযপ্পযোগো ৰা, ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদনকাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা, মুসাৰাদো. অপরো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, অদিট্ঠংযেৰ পন ‘‘দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৰ. সো কাযেন ৰা কাযপটিবদ্ধেন ৰা ৰাচায ৰা পরৰিসংৰাদককিরিযাকরণে দট্ঠব্বো. তায চে কিরিযায পরো তমত্থং জানাতি, অযং কিরিযাসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদকম্মুনা বজ্ঝতি.

পিসুণৰাচাতিআদীসু যায ৰাচায, যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা, নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফরুসৰাচা. যেন পন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৰাচাদিনামমেৰ লভতি. সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায, অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৰাচা. সা যস্স ভেদং করোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ভিন্দিতব্বো পরো, ইতি ইমে নানা ভৰিস্সন্তি, ৰিনা ভৰিস্সন্তীতি ভেদপুরেক্খারতা, ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকোতি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি.

পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসৰাচা. তস্সা আৰিভাৰত্থমিদং ৰত্থু – একো কির দারকো মাতু ৰচনং অনাদিযিত্ৰা অরঞ্ঞং গচ্ছতি. মাতা তং নিৰত্তেতুং অসক্কোন্তী, ‘‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৰ অরঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দারকো, ‘‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি, তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি, তং হোতূ’’তি সচ্চকিরিযং অকাসি. মহিংসী তত্থেৰ বদ্ধা ৰিয অট্ঠাসি. এৰং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰং ৰদন্তি – ‘‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি – ‘‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো চরন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৰচনং অফরুসৰাচা হোতি. চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনাতি.

অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো, আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধ-সীতাহরণাদি-নিরত্থককথা-পুরেক্খারতা, তথারূপীকথাকথনঞ্চাতি.

অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা. পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৰতিদং মমস্সা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা পরভণ্ডং অত্তনো পরিণামনঞ্চ. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ন ‘‘অহো ৰতিদং মমস্সা’’তি অত্তনো পরিণামেতীতি.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি, ব্যাপাদো. সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফরুসৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা পরসত্তো চ, তস্স চ ৰিনাসচিন্তা. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ন ‘‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৰিনাসং চিন্তেতি.

যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. অপি চ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা যথা চ নং গণ্হাতি, তথাভাৰেন তস্সা উপট্ঠানন্তি.

ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৰ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তিস্সো চেতনাসম্পযুত্তা. কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি, নো মূলানি, অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা লোভো অকুসলমূলং হোতি, ব্যাপাদো দোসো অকুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো হোতি, অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা সঙ্খারারম্মণং ৰা, মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণোৰ, সত্তারম্মণোতিপি একে. মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা, তথা পিসুণৰাচা. ফরুসৰাচা সত্তারম্মণাৰ. সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা, তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণা.

ৰেদনাতোতি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’’তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি. অদিন্নাদানং তিৰেদনং, মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো, সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি. মুসাৰাদো তিৰেদনো, তথা পিসুণৰাচা ফরুসৰাচা দুক্খৰেদনা, সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো, অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা, তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো.

মূলতোতি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি, অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা, মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন. মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা, তথা পিসুণৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফরুসৰাচা দোসমোহৰসেন, অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা, তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি.

পাণাতিপাতা পটিৰিরতাতিআদীসু পাণাতিপাতাদযো ৰুত্তত্থা এৰ. যায পন ৰিরতিযা এতে পটিৰিরতা নাম হোন্তি, সা ভেদতো তিৰিধা হোতি সম্পত্তৰিরতি সমাদানৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতীতি. তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৰযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘অযুত্তং অম্হাকং এৰরূপং কাতু’’ন্তি সম্পত্তং ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সম্পত্তৰিরতীতি ৰেদিতব্বা সীহল়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৰিয. তস্স কির দহরকালেযেৰ মাতু রোগো উপ্পজ্জি. ৰেজ্জেন চ ‘‘অল্লসসকমংসং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ততো চক্কনস্স ভাতা ‘‘গচ্ছ তাত খেত্তং আহিণ্ডাহী’’তি চক্কনং পেসেসি. সো তত্থ গতো. তস্মিঞ্চ সমযে একো সসো তরুণসস্সং খাদিতুং আগতো হোতি. সো তং দিস্ৰা ৰেগেন ধাৰন্তো ৰল্লিযা বদ্ধো ‘‘কিরি কিরী’’তি সদ্দমকাসি. চক্কনো তেন সদ্দেন গন্ত্ৰা তং গহেত্ৰা চিন্তেসি ‘‘মাতু ভেসজ্জং করোমী’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘ন মেতং পতিরূপং, য্ৰাহং মাতু জীৰিতকারণা পরং জীৰিতা ৰোরোপেয্য’’ন্তি. অথ নং ‘‘গচ্ছ অরঞ্ঞে সসেহি সদ্ধিং তিণোদকং পরিভুঞ্জা’’তি মুঞ্চি. ভাতরা চ ‘‘কিং তাত সসো লদ্ধো’’তি? পুচ্ছিতো তং পৰত্তিং আচিক্খি. ততো নং ভাতা পরিভাসি. সো মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘যতোহং জাতো, নাভিজানামি সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেতা’’তি সচ্চং ৰত্ৰা অট্ঠাসি, তাৰদেৰ চস্স মাতা অরোগা অহোসি.

সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তরি চ অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সমাদানৰিরতীতি ৰেদিতব্বা, উত্তরৰড্ঢমানপব্বতৰাসীউপাসকস্স ৰিয. সো কির অম্বরিযৰিহারৰাসীপিঙ্গলবুদ্ধরক্খিতত্থেরস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৰা খেত্তং কসতি. অথস্স গোণো নট্ঠো, সো তং গৰেসন্তো উত্তরৰড্ঢমানপব্বতং আরুহি, তত্র নং মহাসপ্পো অগ্গহেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইমায তিখিণায ৰাসিযা সীসং ছিন্দামী’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘ন মেতং পতিরূপং, য্ৰাহং ভাৰনীযস্স গরুনো সন্তিকে সিক্খাপদং গহেত্ৰা ভিন্দেয্য’’ন্তি. এৰং যাৰততিযং চিন্তেত্ৰা – ‘‘জীৰিতং পরিচ্চজামি, ন সিক্খাপদ’’ন্তি অংসে ঠপিতং তিখিণদণ্ডৰাসিং অরঞ্ঞে ছড্ডেসি. তাৰদেৰ মহাৰাল়ো নং মুঞ্চিত্ৰা অগমাসীতি.

অরিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতীতি ৰেদিতব্বা, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি পাণং ঘাতেস্সামীতি অরিযপুগ্গলানং চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতীতি.

যথা চ অকুসলানং, এৰং ইমেসম্পি কুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপি, অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৰ.

কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৰ, ন মূলানি, অন্তে তযো কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা অলোভো কুসলমূলং হোতি, অব্যাপাদো অদোসো কুসলমূলং, সম্মাদিট্ঠি অমোহো কুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতাদীনং. আরম্মণানেৰ এতেসং আরম্মণানি. ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতোযেৰ হি ৰিরতি নাম হোতি. যথা পন নিব্বানারম্মণো অরিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি ৰেদিতব্বা.

ৰেদনাতোতি সব্বে সুখৰেদনা ৰা হোন্তি মজ্ঝত্তৰেদনা ৰা. কুসলং পত্ৰা হি দুক্খৰেদনা নাম নত্থি.

মূলতোতি পটিপাটিযা সত্ত ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৰসেন তিমূলা হোন্তি, ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলা হোতি, ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৰ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৰ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভঅদোসৰসেন দ্ৰিমূলাৰাতি. ততিযাদীনি.

৬. অট্ঠঙ্গিকসুত্তৰণ্ণনা

১১২. ছট্ঠং অট্ঠমগ্গঙ্গৰসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তং. ছট্ঠং.

৭. দসঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

১১৩. সত্তমং দসমিচ্ছত্তসম্মত্তৰসেন. তত্থ মিচ্ছাঞাণিনোতি মিচ্ছাপচ্চৰেক্খণেন সমন্নাগতাতি অত্থো. মিচ্ছাৰিমুত্তিনোতি অনিয্যানিকৰিমুত্তিনো কুসলৰিমুত্তীতি গহেত্ৰা ঠিতা. সম্মাঞাণিনোতি সম্মাপচ্চৰেক্খণা. সম্মাৰিমুত্তিনোতি নিয্যানিকায ফলৰিমুত্তিযা সমন্নাগতাতি. সত্তমং.

কম্মপথৰগ্গো ততিযো.

৪. চতুত্থৰগ্গো

১. চতুধাতুসুত্তৰণ্ণনা

১১৪. চতুত্থৰগ্গস্স পঠমে পথৰীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন ৰীসতিকোট্ঠাসাদিৰসেন এতা কথেতব্বা. পঠমং.

২. পুব্বেসম্বোধসুত্তৰণ্ণনা

১১৫. দুতিযে অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদোতি অযং পথৰীধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং কাযং অব্ভুন্নামেত্ৰা উদরং পসারেত্ৰা, ‘‘ইধ মে অঙ্গুলং পৰেসিতুং ৰাযমথা’’তি ৰা হত্থং পসারেত্ৰা, ‘‘ইমং নামেতুং ৰাযমথা’’তি ৰা ৰদতি, এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. অনিচ্চাতিআদীসু হুত্ৰা অভাৰাকারেন অনিচ্চা, পটিপীল়নাকারেন দুক্খা, সভাৰৰিগমাকারেন ৰিপরিণামধম্মা. অযং পথৰীধাতুযা আদীনৰোতি যেন আকারেন সা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযমাকারো পথৰীধাতুযা আদীনৰোতি অত্থো. ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানন্তি নিব্বানং আগম্ম পথৰীধাতুযা ছন্দরাগো ৰিনীযতি চেৰ পহীযতি চ, তস্মা নিব্বানমস্সা নিস্সরণং.

অযং আপোধাতুযা অস্সাদোতি অযং আপোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং অঞ্ঞং আপোধাতুযা উপদ্দুতং দিস্ৰা, ‘‘কিং অযং নিপন্নকালতো পট্ঠায পস্সাৰট্ঠানাভিমুখো নিক্খমতি চেৰ পৰিসতি চ, অপ্পমত্তকম্পিস্স কম্মং করোন্তস্স সেদতিন্তং ৰত্থং পীল়েতব্বতাকারং পাপুণাতি, অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তস্স তালৰণ্টং গণ্হিতব্বং হোতি, মযং পন সাযং নিপন্না পাতোৰ উট্ঠহাম, মাসপুণ্ণঘটো ৰিয নো সরীরং, মহাকম্মং করোন্তানং সেদমত্তম্পি নো ন উপ্পজ্জতি, অসনিসদ্দেন ৰিয ধম্মং কথেন্তানং সরীরে উসুমাকারমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো.

অযং তেজোধাতুযা অস্সাদোতি অযং তেজোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং সীতগহণিকে দিস্ৰা, ‘‘কিং ইমে কিঞ্চিদেৰ যাগুভত্তখজ্জমত্তং অজ্ঝোহরিত্ৰা থদ্ধকুচ্ছিনো নিসীদিত্ৰা সব্বরত্তিং অঙ্গারকটাহং পরিযেসন্তি, ফুসিতমত্তেসুপি সরীরে পতিতেসু অঙ্গারকটাহং ওত্থরিত্ৰা পারুপিত্ৰাৰ নিপজ্জন্তি? মযং পন অতিথদ্ধম্পি মংসং ৰা পূৰং ৰা খাদাম, কুচ্ছিপূরং ভত্তং ভুঞ্জাম, তাৰদেৰ নো সব্বং ফেণপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযতি, সত্তাহৰদ্দলিকায ৰত্তমানায সরীরে সীতানুদহনমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো.

অযং ৰাযোধাতুযা অস্সাদোতি অযং ৰাযোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৰাযং অঞ্ঞে ৰাতভীরুকে দিস্ৰা, ‘‘ইমেসং অপ্পমত্তকম্পি কম্মং করোন্তানং অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তানং সরীরং ৰাতো ৰিজ্ঝতি, গাৰুতমত্তম্পি অদ্ধানং গতানং হত্থপাদা সীদন্তি, পিট্ঠি রুজ্জতি, কুচ্ছিৰাতসীসৰাতকণ্ণৰাতাদীহি নিচ্চুপদ্দুতা তেলফাণিতাদীনি ৰাতভেসজ্জানেৰ করোন্তা অতিনামেন্তি, অম্হাকং পন মহাকম্মং করোন্তানম্পি তিযামরত্তিং ধম্মং কথেন্তানম্পি একদিৰসেনেৰ দস যোজনানি গচ্ছন্তানম্পি হত্থপাদসংসীদনমত্তং ৰা পিট্ঠিরুজ্জনমত্তং ৰা ন হোতী’’তি, এৰং পৰত্তানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. এৰং পৰত্তা হি এতা ধাতুযো অস্সাদেন্তি নাম.

অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন অঞ্ঞাসিং. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি উত্তরৰিরহিতং সব্বসেট্ঠং সম্মা সামঞ্চ বোধিং, অথ ৰা পসত্থং সুন্দরঞ্চ বোধিং. বোধীতি রুক্খোপি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি নিব্বানম্পি. ‘‘বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১) চ ‘‘অন্তরা চ বোধিং অন্তরা চ গয’’ন্তি (মহাৰ. ১১; ম.নি. ১.২৮৫) চ আগতট্ঠানেসু হি রুক্খো বোধীতি ৰুচ্চতি. ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) আগতট্ঠানে মগ্গো. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) আগতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘পত্ৰান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে নিব্বানং. ইধ পন ভগৰতো অরহত্তমগ্গো অধিপ্পেতো.

সাৰকানং অরহত্তমগ্গো অনুত্তরা বোধি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অসব্বগুণদাযকত্তা. তেসঞ্হি কস্সচি অরহত্তমগ্গো অরহত্তফলমেৰ দেতি, কস্সচি তিস্সো ৰিজ্জা, কস্সচি ছ অভিঞ্ঞা, কস্সচি চতস্সো পটিসম্ভিদা, কস্সচি সাৰকপারমীঞাণং. পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চেকবোধিঞাণমেৰ দেতি. বুদ্ধানং পন সব্বগুণসম্পত্তিং দেতি অভিসেকো ৰিয রঞ্ঞো সব্বলোকিস্সরিযভাৰং. তস্মা অঞ্ঞস্স কস্সচিপি অনুত্তরা বোধি ন হোতি.

অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিন্তি ‘‘অভিসম্বুদ্ধো অহং পত্তো পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো’’তি এৰং পটিজানিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি অধিগতগুণদস্সনসমত্থং পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ মে উদপাদি. অকুপ্পা মে ৰিমুত্তীতি ‘‘অযং ময্হং অরহত্তফলৰিমুত্তি অকুপ্পা’’তি এৰং ঞাণং উদপাদি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অকুপ্পতা ৰেদিতব্বা কারণতো চ আরম্মণতো চ. সা হি চতূহি মগ্গেহি সমুচ্ছিন্নকিলেসানং পুন অনিৰত্তনতায কারণতোপি অকুপ্পা, অকুপ্পধম্মং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততায আরম্মণতোপি অকুপ্পা. অন্তিমাতি পচ্ছিমা. নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি ইদানি পুন অঞ্ঞো ভৰো নাম নত্থীতি.

ইমস্মিং সুত্তে চত্তারি সচ্চানি কথিতানি. কথং? চতূসু হি ধাতূসু অস্সাদো সমুদযসচ্চং, আদীনৰো দুক্খসচ্চং, নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননো মগ্গো মগ্গসচ্চং. ৰিত্থারৰসেনপি কথেতুং ৰট্টতিযেৰ. এত্থ হি যং পথৰীধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পথৰীধাতুযা অস্সাদোতি পহানপটিৰেধো সমুদযসচ্চং. যা পথৰীধাতু অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পথৰীধাতুযা, আদীনৰোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো দুক্খসচ্চং. যো পথৰীধাতুযা ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং পথৰীধাতুযা নিস্সরণন্তি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো নিরোধসচ্চং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৰাচা কম্মন্তো আজীৰো ৰাযামো সতি সমাধি, অযং ভাৰনাপটিৰেধো মগ্গসচ্চন্তি. দুতিযং.

৩. অচরিংসুত্তৰণ্ণনা

১১৬. ততিযে অচরিন্তি ঞাণচারেন অচরিং, অনুভৰনচারেনাতি অত্থো. যাৰতাতি যত্তকো. ততিযং.

৪. নোচেদংসুত্তৰণ্ণনা

১১৭. চতুত্থে নিস্সটাতিআদীনি আদিতো ৰুত্তপটিসেধেন যোজেত্ৰা ‘‘ন নিস্সটা, ন ৰিসংযুত্তা, ন ৰিপ্পমুত্তা, ন ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরিংসূ’’তি এৰং ৰেদিতব্বানি. দুতিযনযে ৰিমরিযাদিকতেনাতি নিম্মরিযাদিকতেন. তত্থ দুৰিধা মরিযাদা কিলেসমরিযাদা ৰট্টমরিযাদাতি. তত্থ চ যস্স উপড্ঢা কিলেসা পহীনা, উপড্ঢা অপ্পহীনা, ৰট্টং ৰা পন উপড্ঢং পহীনং, উপড্ঢং অপ্পহীনং, তস্স চিত্তং পহীনকিলেসে ৰা ৰট্টং ৰা সন্ধায ৰিমরিযাদিকতং, অপ্পহীনকিলেসে ৰা ৰট্টং ৰা সন্ধায ন ৰিমরিযাদিকতং. ইধ পন উভযস্সাপি পহীনত্তা ‘‘ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা’’তি ৰুত্তং, মরিযাদং অকত্ৰা ঠিতেন অতিক্কন্তমরিযাদেন চেতসাতি অত্থো. ইতি তীসুপি ইমেসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৰ কথিতং. চতুত্থং.

৫. একন্তদুক্খসুত্তৰণ্ণনা

১১৮. পঞ্চমে একন্তদুক্খাতি অতিক্কমিত্ৰা ঠিতস্স তত্তকারো ৰিয একন্তেনেৰ দুক্খা. দুক্খানুপতিতাতি দুক্খেন অনুপতিতা. দুক্খাৰক্কন্তাতি দুক্খেন ওক্কন্তা ওতিণ্ণা. সুখাতি সুখৰেদনায পচ্চযভূতা. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং সুত্তে দুক্খলক্খণং কথিতং. পঞ্চমং.

৬-১০. অভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা

১১৯-১২৩. ছট্ঠসত্তমেসু ৰিৰট্টং, অৰসানে তীসু চতুসচ্চমেৰাতি. ছট্ঠাদীনি.

চতুত্থো ৰগ্গো.

ধাতুসংযুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.