১. ব্রহ্মাযাচনসুত্তৰণ্ণনা
১৭২. ব্রহ্মসংযুত্তস্স পঠমে পরিৰিতক্কো উদপাদীতি সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো অযং চেতসো ৰিতক্কো উদপাদি. কদা উদপাদীতি? বুদ্ধভূতস্স অট্ঠমে সত্তাহে রাজাযতনমূলে সক্কেন দেৰানমিন্দেন আভতং দন্তকট্ঠঞ্চ ওসধহরীতকঞ্চ খাদিত্ৰা মুখং ধোৰিত্ৰা চতূহি লোকপালেহি উপনীতে পচ্চগ্ঘে সেলমযপত্তে তপুস্সভল্লিকানং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা পুন পচ্চাগন্ত্ৰা অজপালনিগ্রোধে নিসিন্নমত্তস্স.
অধিগতোতি পটিৰিদ্ধো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো. গম্ভীরোতি উত্তানপটিক্খেপৰচনমেতং. দুদ্দসোতি গম্ভীরত্তাৰ দুদ্দসো দুক্খেন দট্ঠব্বো, ন সক্কা সুখেন দট্ঠুং. দুদ্দসত্তাৰ দুরনুবোধো দুক্খেন অৰবুজ্ঝিতব্বো, ন সক্কা সুখেন অৰবুজ্ঝিতুং. সন্তোতি নিব্বুতো. পণীতোতি অতপ্পকো. ইদং দ্ৰযং লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অতক্কাৰচরোতি তক্কেন অৰচরিতব্বো ওগাহিতব্বো ন হোতি, ঞাণেনেৰ অৰচরিতব্বো. নিপুণোতি সণ্হো. পণ্ডিতৰেদনীযোতি সম্মাপটিপদং পটিপন্নেহি পণ্ডিতেহি ৰেদিতব্বো. আলযরামাতি সত্তা পঞ্চসু কামগুণেসু অল্লীযন্তি, তস্মা তে আলযাতি ৰুচ্চন্তি. অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি ৰা অল্লীযন্তি, তস্মাপি আলযাতি ৰুচ্চন্তি. তেহি আলযেহি রমন্তীতি আলযরামা. আলযেসু রতাতি আলযরতা. আলযেসু সুট্ঠু মুদিতাতি আলযসম্মুদিতা. যথেৰ হি সুসজ্জিতং পুপ্ফফলভরিতরুক্খাদিসম্পন্নং উয্যানং পৰিট্ঠো রাজা তায তায সম্পত্তিযা রমতি, সম্মুদিতো আমোদিতপমোদিতো হোতি, ন উক্কণ্ঠতি, সাযম্পি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছতি, এৰমিমেহিপি কামালযতণ্হালযেহি সত্তা রমন্তি, সংসারৰট্টে সম্মুদিতা অনুক্কণ্ঠিতা ৰসন্তি. তেন তেসং ভগৰা দুৰিধং আলযং উয্যানভূমিং ৰিয দস্সেন্তো ‘‘আলযরামা’’তিআদিমাহ.
তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, তস্স ঠানং সন্ধায ‘‘যং ইদ’’ন্তি, পটিচ্চসমুপ্পাদং সন্ধায ‘‘যো অয’’ন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযতা চ সা পটিচ্চসমুপ্পাদো চাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. সঙ্খারাদিপচ্চযানং এতং অধিৰচনং. সব্বসঙ্খারসমথোতিআদি সব্বং নিব্বানমেৰ. যস্মা হি তং আগম্ম সব্বসঙ্খারৰিপ্ফন্দিতানি সমন্তি, ৰূপসম্মন্তি, তস্মা সব্বসঙ্খারসমথোতি ৰুচ্চতি. যস্মা চ তং আগম্ম সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা হোন্তি, সব্বা তণ্হা খীযন্তি, সব্বে কিলেসরাগা ৰিরজ্জন্তি, সব্বং দুক্খং নিরুজ্ঝতি, তস্মা সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধোতি ৰুচ্চতি. যা পনেসা তণ্হা ভৰেন ভৰং, ফলেন ৰা সদ্ধিং কম্মং ৰিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৰা ৰানন্তি ৰুচ্চতি, ততো নিক্খন্তং ৰানতোতি নিব্বানং. সো মমস্স কিলমথোতি যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্স, সা মম ৰিহেসা অস্সাতি অত্থো. কাযকিলমথো চেৰ কাযৰিহেসা চ অস্সাতি ৰুত্তং হোতি. চিত্তে পন উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি. অপিস্সূতি অনুব্রূহনত্থে নিপাতো. সো ‘‘ন কেৰলং অযং পরিৰিতক্কো উদপাদি, ইমাপি গাথা পটিভংসূ’’তি দীপেতি. অনচ্ছরিযাতি অনুঅচ্ছরিযা. পটিভংসূতি পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচরা অহেসুং, পরিৰিতক্কযিতব্বতং পাপুণিংসু.
কিচ্ছেনাতি দুক্খেন, ন দুক্খায পটিপদায. বুদ্ধানং হি চত্তারোপি মগ্গা সুখপটিপদাৰ হোন্তি. পারমীপূরণকালে পন সরাগসদোসসমোহস্সেৰ সতো আগতাগতানং যাচকানং অলঙ্কতপটিযত্তং সীসং কন্তিত্ৰা গললোহিতং নীহরিত্ৰা সুঅঞ্জিতানি অক্খীনি উপ্পাটেত্ৰা কুলৰংসপ্পদীপং পুত্তং মনাপচারিনিং ভরিযন্তি এৰমাদীনি দেন্তস্স অঞ্ঞানি চ খন্তিৰাদিসদিসেসু অত্তভাৰেসু ছেজ্জভেজ্জাদীনি পাপুণন্তস্স আগমনীযপটিপদং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. হলন্তি এত্থ হ-কারো নিপাতমত্তো, অলন্তি অত্থো. পকাসিতুন্তি দেসিতুং, এৰং কিচ্ছেন অধিগতস্স অলং দেসিতুং পরিযত্তং দেসিতুং. কো অত্থো দেসিতেনাতি ৰুত্তং হোতি? রাগদোসপরেতেহীতি রাগদোসফুট্ঠেহি রাগদোসানুগতেহি ৰা.
পটিসোতগামিন্তি নিচ্চাদীনং পটিসোতং, ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভ’’ন্তি এৰং গতং চতুসচ্চধম্মং. রাগরত্তাতি কামরাগেন ভৰরাগেন দিট্ঠিরাগেন চ রত্তা. ন দক্খন্তীতি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি ইমিনা সভাৰেন ন পস্সিস্সন্তি, তে অপস্সন্তে কো সক্খিস্সতি এৰং গাহাপেতুং. তমোখন্ধেন আৰুটাতি অৰিজ্জারাসিনা অজ্ঝোত্থটা.
অপ্পোস্সুক্কতাযাতি নিরুস্সুক্কভাৰেন, অদেসেতুকামতাযাতি অত্থো. কস্মা পনস্স এৰং চিত্তং নমি? ননু এস মুত্তো মোচেস্সামি, তিণ্ণো তারেস্সামি –
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারযিস্সং সদেৰক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.৫৬) –
পত্থনং কত্ৰা পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি? সচ্চমেতং, তদেৰং পচ্চৰেক্খণানুভাৰেন পনস্স এৰং চিত্তং নমি. তস্স হি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্তানং কিলেসগহনতং, ধম্মস্স চ গম্ভীরতং পচ্চৰেক্খন্তস্স সত্তানং কিলেসগহনতা চ ধম্মগম্ভীরতা চ সব্বাকারেন পাকটা জাতা. অথস্স – ‘‘ইমে সত্তা কঞ্জিযপুণ্ণা লাবু ৰিয, তক্কভরিতা চাটি ৰিয, ৰসাতেলপীতপিলোতিকা ৰিয, অঞ্জনমক্খিতহত্থো ৰিয চ কিলেসভরিতা অতিসংকিলিট্ঠা রাগরত্তা দোসদুট্ঠা মোহমূল়্হা, তে কিং নাম পটিৰিজ্ঝিস্সন্তী’’তি? চিন্তযতো কিলেসগহনপচ্চৰেক্খণানুভাৰেনাপি এৰং চিত্তং নমি.
‘‘অযঞ্চ ধম্মো পথৰীসন্ধারকউদকক্খন্ধো ৰিয গম্ভীরো, পব্বতেন পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠপিতো সাসপো ৰিয দুদ্দসো, সতধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিপটিপাদনং ৰিয দুরনুবোধো. ননু মযা হি ইমং ধম্মং পটিৰিজ্ঝিতুং ৰাযমন্তেন অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অরক্খিতং সীলং নাম নত্থি, অপরিপূরিতা কাচি পারমী নাম নত্থি, তস্স মে নিরুস্সাহং ৰিয মারবলং ৰিধমন্তস্সাপি পথৰী ন কম্পিত্থ, পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তস্সাপি ন কম্পিত্থ, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেন্তস্সাপি ন কম্পিত্থ, পচ্ছিমযামে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিৰিজ্ঝন্তস্সেৰ মে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. ইতি মাদিসেনাপি তিক্খঞাণেন কিচ্ছেনেৰাযং ধম্মো পটিৰিদ্ধো. তং লোকিযমহাজনা কথং পটিৰিজ্ঝিস্সন্তী’’তি? ধম্মগম্ভীরপচ্চৰেক্খণানুভাৰেনাপি এৰং চিত্তং নমীতি ৰেদিতব্বং.
অপিচ ব্রহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযপিস্স এৰং চিত্তং নমি. জানাতি হি ভগৰা – ‘‘মম অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমমানে মং মহাব্রহ্মা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ইমে চ সত্তা ব্রহ্মগরুকা. তে ‘সত্থা কির ধম্মং ন দেসেতুকামো অহোসি. অথ নং মহাব্রহ্মা যাচিত্ৰা দেসাপেসি. সন্তো ৰত ভো ধম্মো, পণীতো ৰত ভো ধম্মো’তি মঞ্ঞমানা সুস্সূসিস্সন্তী’’তি. ইদম্পিস্স কারণং পটিচ্চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযাতি ৰেদিতব্বং.
সহম্পতিস্সাতি সো কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে সহকো নাম থেরো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকব্রহ্মা হুত্ৰা নিব্বত্তো. তত্র নং ‘‘সহম্পতিব্রহ্মা’’তি পটিসঞ্জানন্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্সা’’তি. নস্সতি ৰত ভোতি সো কির ইমং সদ্দং তথা নিচ্ছারেসি, যথা দসসহস্সিলোকধাতুব্রহ্মানো সুত্ৰা সব্বে সন্নিপতিংসু. যত্র হি নামাতি যস্মিং নাম লোকে. পুরতো পাতুরহোসীতি তেহি দসহি ব্রহ্মসহস্সেহি সদ্ধিং পাতুরহোসি. অপ্পরজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পরিত্তং রাগদোসমোহরজং এতেসং এৰংসভাৰাতি অপ্পরজক্খজাতিকা. অস্সৰনতাতি অস্সৰনতায. ভৰিস্সন্তীতি পুরিমবুদ্ধেসু দসপুঞ্ঞকিরিযৰসেন কতাধিকারা পরিপাকগতা পদুমানি ৰিয সূরিযরস্মিসম্ফস্সং, ধম্মদেসনংযেৰ আকঙ্খমানা চতুপ্পদিকগাথাৰসানে অরিযভূমিং ওক্কমনারহা ন একো, ন দ্ৰে, অনেকসতসহস্সা ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তীতি দস্সেতি.
পাতুরহোসীতি পাতুভৰি. সমলেহি চিন্তিতোতি সমলেহি ছহি সত্থারেহি চিন্তিতো. তে হি পুরেতরং উপ্পজ্জিত্ৰা সকলজম্বুদীপে কণ্টকে পত্থরমানা ৰিয, ৰিসং সিঞ্চমানা ৰিয চ সমলং মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মং দেসযিংসু. অপাপুরেতন্তি ৰিৰরং এতং. অমতস্স দ্ৰারন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারভূতং অরিযমগ্গং. সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা রাগাদিমলানং অভাৰতো ৰিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু তাৰ ভগৰাতি যাচতি.
সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতোতি সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৰ. ন হি তস্স ঠিতস্স দস্সনত্থং গীৰুক্খিপনপসারণাদিকিচ্চং অত্থি. তথূপমন্তি তপ্পটিভাগং সেলপব্বতূপমং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা সেলপব্বতমুদ্ধনি ঠিতোৰ চক্খুমা পুরিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, তথা ত্ৰম্পি সুমেধ সুন্দরপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৰা ধম্মমযং পাসাদমারুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৰতিণ্ণং জাতিজরাভিভূতং জনতং অৰেক্খস্সু উপধারয উপপরিক্খ. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা হি পব্বতপাদে সমন্তা মহন্তং খেত্তং কত্ৰা, তত্থ কেদারপাল়ীসু কুটিকাযো কত্ৰা রত্তিং অগ্গিং জালেয্যুং, চতুরঙ্গসমন্নাগতঞ্চ অন্ধকারং অস্স, অথ তস্স পব্বতস্স মত্থকে ঠত্ৰা চক্খুমতো পুরিসস্স ভূমিং ওলোকযতো নেৰ খেত্তং ন কেদারপাল়িযো ন কুটিযো ন তত্থ সযিতমনুস্সা পঞ্ঞাযেয্যুং. কুটিকাসু পন অগ্গিজালামত্তকমেৰ পঞ্ঞাযেয্য, এৰং ধম্মপাসাদং আরুয্হ সত্তনিকাযং ওলোকযতো তথাগতস্স যে তে অকতকল্যাণা সত্তা, তে একৰিহারে দক্খিণজাণুপস্সে নিসিন্নাপি বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি, রত্তিং খিত্তা সরা ৰিয হোন্তি. যে পন কতকল্যাণা ৰেনেয্যপুগ্গলা, তে এৰস্স দূরেপি ঠিতা আপাথং আগচ্ছন্তি সো অগ্গি ৰিয হিমৰন্তপব্বতো ৰিয চ. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘দূরে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা যথা সরা’’তি. (ধ. প. ৩০৪);
অজ্ঝেসনন্তি যাচনং. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসং হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি নামং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ‘‘সমন্তচক্খূ’’তি, তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি. অপ্পরজক্খেতিআদীসু যেসং ৰুত্তনযেনেৰ পঞ্ঞাচক্খুম্হি রাগাদিরজং অপ্পং, তে অপ্পরজক্খা. যেসং তং মহন্তং, তে মহারজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্রিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্রিযা. যেসং তেযেৰ সদ্ধাদযো আকারা সুন্দরা, তে স্ৰাকারা. যে কথিতকারণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা. যে পরলোকঞ্চেৰ ৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি, তে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো নাম.
অযং পনেত্থ পাল়ি – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পরজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহারজক্খো. আরদ্ধৰীরিযো, কুসীতো. উপট্ঠিতস্সতি, মুট্ঠস্সতি. সমাহিতো, অসমাহিতো. পঞ্ঞৰা, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো মহারজক্খো. তথা সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযো…পে… পঞ্ঞৰা পুগ্গলো পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী. লোকোতি খন্ধলোকো, আযতনলোকো, ধাতুলোকো, সম্পত্তিভৰলোকো, সম্পত্তিসম্ভৰলোকো, ৰিপত্তিভৰলোকো, ৰিপত্তিসম্ভৰলোকো. একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. দ্ৰে লোকা নামঞ্চ রূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৰেদনা. চত্তারো লোকা চত্তারো আহারা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৰ লোকা নৰ সত্তাৰাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৰাদস লোকা দ্ৰাদসাযতনানি. অট্ঠারস লোকা অট্ঠারস ধাতুযো. ৰজ্জন্তি সব্বে কিলেসা ৰজ্জা, সব্বে দুচ্চরিতা ৰজ্জা, সব্বে অভিসঙ্খারা ৰজ্জা, সব্বে ভৰগামিকম্মা ৰজ্জা, ইতি ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৰজ্জে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৰধকে. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি. ইদং তথাগতস্স ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.১১২).
উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৰনে. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি অন্তো নিমুগ্গানেৰ পোসিযন্তি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানী তি উদকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানি. তত্থ যানি অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি, তানি সূরিযরস্মিসম্ফস্সং আগমযমানানি ঠিতানি অজ্জ পুপ্ফনকানি. যানি পন সমোদকং ঠিতানি, তানি স্ৰে পুপ্ফনকানি. যানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, তানি ততিযদিৰসে পুপ্ফনকানি. উদকা পন অনুগ্গতানি অঞ্ঞানিপি সরোগউপ্পলাদীনি নাম অত্থি, যানি নেৰ পুপ্ফিস্সন্তি, মচ্ছকচ্ছপভক্খানেৰ ভৰিস্সন্তি, তানি পাল়িং নারুল়্হানি. আহরিত্ৰা পন দীপেতব্বানীতি দীপিতানি. যথেৰ হি তানি চতুব্বিধানি পুপ্ফানি, এৰমেৰং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপরমোতি চত্তারো পুগ্গলা.
তত্থ ‘‘যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৰেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পরিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকরোতো কল্যাণমিত্তে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো বহুম্পি ভণতো বহুম্পি ধারযতো বহুম্পি ৰাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পদপরমো (পু. প. ১৪৮-১৫১). তত্থ ভগৰা উপ্পলৰনাদিসদিসং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেন্তো – ‘‘অজ্জ পুপ্ফনকানি ৰিয উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, স্ৰে পুপ্ফনকানি ৰিয ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ততিযদিৰসে পুপ্ফনকানি ৰিয নেয্যো, মচ্ছকচ্ছপভক্খানি পুপ্ফানি ৰিয পদপরমো’’তি অদ্দস্স. পস্সন্তো চ ‘‘এত্তকা অপ্পরজক্খা, এত্তকা মহারজক্খা, তত্রাপি এত্তকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি এৰং সব্বাকারতোৰ অদ্দস.
তত্থ তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ভগৰতো ধম্মদেসনা অত্থং সাধেতি. পদপরমানং অনাগতত্থায ৰাসনা হোতি. অথ ভগৰা ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অত্থাৰহং ধম্মদেসনং ৰিদিত্ৰা দেসেতুকম্যতং উপ্পাদেত্ৰা পুন সব্বেপি তীসু ভৰেসু সত্তে ভব্বাভব্বৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসে অকাসি. যে সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘কতমে সত্তা অভব্বা? যে তে সত্তা কম্মাৰরণেন সমন্নাগতা কিলেসাৰরণেন সমন্নাগতা ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতা অস্সদ্ধা অচ্ছন্দিকা দুপ্পঞ্ঞা অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমে তে সত্তা অভব্বা. কতমে সত্তা ভব্বা? যে তে সত্তা ন কম্মাৰরণেন…পে… ইমে তে সত্তা ভব্বা’’তি (ৰিভ. ৮২৭; পটি. ম. ১.১১৫). তত্থ সব্বেপি অভব্বপুগ্গলে পহায ভব্বপুগ্গলেযেৰ ঞাণেন পরিগ্গহেত্ৰা, ‘‘এত্তকা রাগচরিতা এত্তকা দোস-মোহচরিতা ৰিতক্ক-সদ্ধা-বুদ্ধিচরিতা’’তি ছ কোট্ঠাসে অকাসি. এৰং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামীতি চিন্তেসি.
পচ্চভাসীতি পতিঅভাসি. অপারুতাতি ৰিৰটা. অমতস্স দ্ৰারাতি অরিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারং, সো মযা ৰিৰরিত্ৰা ঠপিতোতি দস্সেতি. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং পমুঞ্চন্তু ৰিস্সজ্জেন্তু. পচ্ছিমপদদ্ৰযে অযমত্থো – অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৰত্তিতম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৰাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৰা ন ভাসিং. ইদানি পন সব্বো জনো সদ্ধাভাজনং উপনেতু, পূরেস্সামি তেসং সঙ্কপ্পন্তি.
অন্তরধাযীতি সত্থারং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা অন্তরহিতো, সকট্ঠানমেৰ গতোতি অত্থো. গতে চ পন তস্মিং ভগৰা ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি? আল়ারুদকানং কালঙ্কতভাৰং, পঞ্চৰগ্গিযানঞ্চ বহূপকারভাৰং ঞত্ৰা তেসং ধম্মং দেসেতুকামো বারাণসিযং ইসিপতনং গন্ত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেসীতি. পঠমং.