১. পঠমৰগ্গো
১. পঠমকস্সপসুত্তৰণ্ণনা
৮২. দেৰপুত্তসংযুত্তস্স পঠমে দেৰপুত্তোতি দেৰানঞ্হি অঙ্কে নিব্বত্তা পুরিসা দেৰপুত্তা নাম, ইত্থিযো দেৰধীতরো নাম হোন্তি. নামৰসেন অপাকটাৰ ‘‘অঞ্ঞতরা দেৰতা’’তি ৰুচ্চতি, পাকটো ‘‘ইত্থন্নামো দেৰপুত্তো’’তি. তস্মা হেট্ঠা ‘‘অঞ্ঞতরা দেৰতা’’তি ৰত্ৰা ইধ ‘‘দেৰপুত্তো’’তি ৰুত্তং. অনুসাসন্তি অনুসিট্ঠিং. অযং কির দেৰপুত্তো ভগৰতা সম্বোধিতো সত্তমে ৰস্সে যমকপাটিহারিযং কত্ৰা তিদসপুরে ৰস্সং উপগম্ম অভিধম্মং দেসেন্তেন ঝানৰিভঙ্গে – ‘‘ভিক্খূতি সমঞ্ঞায ভিক্খু, পটিঞ্ঞায ভিক্খূ’’তি (ৰিভ. ৫১০). এৰং ভিক্খুনিদ্দেসং কথিযমানং অস্সোসি. ‘‘এৰং ৰিতক্কেথ, মা এৰং ৰিতক্কযিত্থ, এৰং মনসিকরোথ, মা এৰং মনসাকত্থ. ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’’তি (পারা. ১৯). এৰরূপং পন ভিক্খুওৰাদং ভিক্খুঅনুসাসনং ন অস্সোসি. সো তং সন্ধায – ‘‘ভিক্খুং ভগৰা পকাসেসি, নো চ ভিক্খুনো অনুসাস’’ন্তি আহ.
তেন হীতি যস্মা মযা ভিক্খুনো অনুসিট্ঠি ন পকাসিতাতি ৰদসি, তস্মা. তঞ্ঞেৰেত্থ পটিভাতূতি তুয্হেৰেসা অনুসিট্ঠিপকাসনা উপট্ঠাতূতি. যো হি পঞ্হং কথেতুকামো হোতি, ন চ সক্কোতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা কথেতুং. যো ৰা ন কথেতুকামো হোতি, সক্কোতি পন কথেতুং. যো ৰা নেৰ কথেতুকামো হোতি, কথেতুং ন চ সক্কোতি. সব্বেসম্পি তেসং ভগৰা পঞ্হং ভারং ন করোতি. অযং পন দেৰপুত্তো কথেতুকামো চেৰ, সক্কোতি চ কথেতুং. তস্মা তস্সেৰ ভারং করোন্তো ভগৰা এৰমাহ. সোপি পঞ্হং কথেসি.
তত্থ সুভাসিতস্স সিক্খেথাতি সুভাসিতং সিক্খেয্য, চতুসচ্চনিস্সিতং দসকথাৰত্থুনিস্সিতং সত্ততিংসবোধিপক্খিযনিস্সিতং চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতমেৰ সিক্খেয্য. সমণূপাসনস্স চাতি সমণেহি উপাসিতব্বং সমণূপাসনং নাম অট্ঠতিংসভেদং কম্মট্ঠানং, তম্পি সিক্খেয্য ভাৰেয্যাতি অত্থো. বহুস্সুতানং ৰা ভিক্খূনং উপাসনম্পি সমণূপাসনং. তম্পি ‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা পঞ্হপুচ্ছনেন পঞ্ঞাৰুদ্ধত্থং সিক্খেয্য. চিত্তৰূপসমস্স চাতি অট্ঠসমাপত্তিৰসেন চিত্তৰূপসমং সিক্খেয্য. ইতি দেৰপুত্তেন তিস্সো সিক্খা কথিতা হোন্তি. পুরিমপদেন হি অধিসীলসিক্খা কথিতা, দুতিযপদেন অধিপঞ্ঞাসিক্খা, চিত্তৰূপসমেন অধিচিত্তসিক্খাতি এৰং ইমায গাথায সকলম্পি সাসনং পকাসিতমেৰ হোতি. পঠমং.
২. দুতিযকস্সপসুত্তৰণ্ণনা
৮৩. দুতিযে ঝাযীতি দ্ৰীহি ঝানেহি ঝাযী. ৰিমুত্তচিত্তোতি কম্মট্ঠানৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তচিত্তো. হদযস্সানুপত্তিন্তি অরহত্তং. লোকস্সাতি সঙ্খারলোকস্স. অনিস্সিতোতি তণ্হাদিট্ঠীহি অনিস্সিতো, তণ্হাদিট্ঠিযো ৰা অনিস্সিতো. তদানিসংসোতি অরহত্তানিসংসো. ইদং ৰুত্তং হোতি – অরহত্তানিসংসো ভিক্খু অরহত্তং পত্থেন্তো ঝাযী ভৰেয্য, সুৰিমুত্তচিত্তো ভৰেয্য, লোকস্স উদযব্বযং ঞত্ৰা অনিস্সিতো ভৰেয্য. তন্তিধম্মো পন ইমস্মিং সাসনে পুব্বভাগোতি. দুতিযং.
৩-৪. মাঘসুত্তাদিৰণ্ণনা
৮৪. ততিযে মাঘোতি সক্কস্সেতং নামং. স্ৰেৰ ৰত্তেন অঞ্ঞে অভিভৰিত্ৰা দেৰিস্সরিযং পত্তোতি ৰত্রভূ, ৰত্রনামকং ৰা অসুরং অভিভৰতীতি ৰত্রভূ. ততিযং.
৮৫. চতুত্থং ৰুত্তত্থমেৰ. চতুত্থং.
৫. দামলিসুত্তৰণ্ণনা
৮৬. পঞ্চমে ন তেনাসীসতে ভৰন্তি তেন কারণেন যং কিঞ্চি ভৰং ন পত্থেতি. আযতপগ্গহো নামেস দেৰপুত্তো, খীণাসৰস্স কিচ্চৰোসানং নত্থি. খীণাসৰেন হি আদিতো অরহত্তপ্পত্তিযা ৰীরিযং কতং, অপরভাগে মযা অরহত্তং পত্তন্তি মা তুণ্হী ভৰতু, তথেৰ ৰীরিযং দল়্হং করোতু পরক্কমতূতি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ.
অথ ভগৰা ‘‘অযং দেৰপুত্তো খীণাসৰস্স কিচ্চৰোসানং অকথেন্তো মম সাসনং অনিয্যানিকং কথেতি, কিচ্চৰোসানমস্স কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নত্থি কিচ্চন্তিআদিমাহ. তীসু কির পিটকেসু অযং গাথা অসংকিণ্ণা. ভগৰতা হি অঞ্ঞত্থ ৰীরিযস্স দোসো নাম দস্সিতো নত্থি. ইধ পন ইমং দেৰপুত্তং পটিবাহিত্ৰা ‘‘খীণাসৰেন পুব্বভাগে আসৰক্খযত্থায অরঞ্ঞে ৰসন্তেন কম্মট্ঠানং আদায ৰীরিযং কতং, অপরভাগে সচে ইচ্ছতি, করোতু, নো চে ইচ্ছতি, যথাসুখং ৰিহরতূ’’তি খীণাসৰস্স কিচ্চৰোসানদস্সনত্থং এৰমাহ. তত্থ গাধন্তি পতিট্ঠং. পঞ্চমং.
৬. কামদসুত্তৰণ্ণনা
৮৭. ছট্ঠে দুক্করন্তি অযং কির দেৰপুত্তো পুব্বযোগাৰচরো বহলকিলেসতায সপ্পযোগেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো সমণধম্মং কত্ৰা পুব্বূপনিস্সযমন্দতায অরিযভূমিং অপ্পত্ৰাৰ কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তো. সো ‘‘তথাগতস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা দুক্করভাৰং আরোচেস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা এৰমাহ. তত্থ দুক্করন্তি দসপি ৰস্সানি…পে… সট্ঠিপি যদেতং একন্তপরিসুদ্ধস্স সমণধম্মস্স করণং নাম, তং দুক্করং. সেখাতি সত্ত সেখা. সীলসমাহিতাতি সীলেন সমাহিতা সমুপেতা. ঠিতত্তাতি পতিট্ঠিতসভাৰা. এৰং পুচ্ছিতপঞ্হং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদানি উপরিপঞ্হসমুট্ঠাপনত্থং অনগারিযুপেতস্সাতিআদিমাহ. তত্থ অনগারিযুপেতস্সাতি অনগারিযং নিগ্গেহভাৰং উপেতস্স. সত্তভূমিকেপি হি পাসাদে ৰসন্তো ভিক্খু ৰুড্ঢতরেন আগন্ত্ৰা ‘‘ময্হং ইদং পাপুণাতী’’তি ৰুত্তে পত্তচীৰরং আদায নিক্খমতেৰ. তস্মা ‘‘অনগারিযুপেতো’’তি ৰুচ্চতি. তুট্ঠীতি চতুপচ্চযসন্তোসো. ভাৰনাযাতি চিত্তৰূপসমভাৰনায.
তে ছেত্ৰা মচ্চুনো জালন্তি যে রত্তিন্দিৰং ইন্দ্রিযূপসমে রতা, তে দুস্সমাদহং চিত্তং সমাদহন্তি. যে চ সমাহিতচিত্তা, তে চতুপচ্চযসন্তোসং পূরেন্তা ন কিলমন্তি. যে সন্তুট্ঠা, তে সীলং পূরেন্তা ন কিলমন্তি. যে সীলে পতিট্ঠিতা সত্ত সেখা, তে অরিযা মচ্চুনো জালসঙ্খাতং কিলেসজালং ছিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তি. দুগ্গমোতি ‘‘সচ্চমেতং, ভন্তে, যে ইন্দ্রিযূপসমে রতা, তে দুস্সমাদহং সমাদহন্তি…পে… যে সীলে পতিট্ঠিতা, তে মচ্চুনো জালং ছিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তি’’. কিং ন গচ্ছিস্সন্তি? অযং পন দুগ্গমো ভগৰা ৰিসমো মগ্গোতি আহ. তত্থ কিঞ্চাপি অরিযমগ্গো নেৰ দুগ্গমো ন ৰিসমো, পুব্বভাগপটিপদায পনস্স বহূ পরিস্সযা হোন্তি. তস্মা এৰং ৰুত্তো. অৰংসিরাতি ঞাণসিরেন অধোসিরা হুত্ৰা পপতন্তি. অরিযমগ্গং আরোহিতুং অসমত্থতাযেৰ চ তে অনরিযমগ্গে পপতন্তীতি চ ৰুচ্চন্তি. অরিযানং সমো মগ্গোতি স্ৰেৰ মগ্গো অরিযানং সমো হোতি. ৰিসমে সমাতি ৰিসমেপি সত্তকাযে সমাযেৰ. ছট্ঠং.
৭. পঞ্চালচণ্ডসুত্তৰণ্ণনা
৮৮. সত্তমে সম্বাধেতি নীৰরণসম্বাধং কামগুণসম্বাধন্তি দ্ৰে সম্বাধা. তেসু ইধ নীৰরণসম্বাধং অধিপ্পেতং. ওকাসন্তি ঝানস্সেতং নামং. পটিলীননিসভোতি পটিলীনসেট্ঠো. পটিলীনো নাম পহীনমানো ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিলীনো হোতি. ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো’’তি (অ. নি. ৪.৩৮; মহানি. ৮৭). পচ্চলত্থংসূতি পটিলভিংসু. সম্মা তেতি যে নিব্বানপত্তিযা সতিং পটিলভিংসু, তে লোকুত্তরসমাধিনাপি সুসমাহিতাতি মিস্সকজ্ঝানং কথিতং. সত্তমং.
৮. তাযনসুত্তৰণ্ণনা
৮৯. অট্ঠমে পুরাণতিত্থকরোতি পুব্বে তিত্থকরো. এত্থ চ তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো, তিত্থকরো নাম তাসং উপ্পাদকো সত্থা. সেয্যথিদং নন্দো, ৰচ্ছো, কিসো, সংকিচ্চো. পুরাণাদযো পন তিত্থিযা নাম. অযং পন দিট্ঠিং উপ্পাদেত্ৰা কথং সগ্গে নিব্বত্তোতি? কম্মৰাদিতায. এস কির উপোসথভত্তাদীনি অদাসি, অনাথানং ৰত্তং পট্ঠপেসি, পতিস্সযে অকাসি, পোক্খরণিযো খণাপেসি, অঞ্ঞম্পি বহুং কল্যাণং অকাসি. সো তস্স নিস্সন্দেন সগ্গে নিব্বত্তো, সাসনস্স পন নিয্যানিকভাৰং জানাতি. সো তথাগতস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সাসনানুচ্ছৰিকা ৰীরিযপ্পটিসংযুত্তা গাথা ৰক্খামীতি আগন্ত্ৰা ছিন্দ সোতন্তিআদিমাহ.
তত্থ ছিন্দাতি অনিযমিতআণত্তি. সোতন্তি তণ্হাসোতং. পরক্কম্মাতি পরক্কমিত্ৰা ৰীরিযং কত্ৰা. কামেতি কিলেসকামেপি ৰত্থুকামেপি. পনুদাতি নীহর. একত্তন্তি ঝানং. ইদং ৰুত্তং হোতি – কামে অজহিত্ৰা মুনি ঝানং ন উপপজ্জতি, ন পটিলভতীতি অত্থো. কযিরা চে কযিরাথেনন্তি যদি ৰীরিযং করেয্য, করেয্যাথ, তং ৰীরিযং ন ওসক্কেয্য. দল়্হমেনং পরক্কমেতি দল়্হং এনং করেয্য. সিথিলো হি পরিব্বাজোতি সিথিলগহিতা পব্বজ্জা. ভিয্যো আকিরতে রজন্তি অতিরেকং উপরি কিলেসরজং আকিরতি. অকতং দুক্কটং সেয্যোতি দুক্কটং অকতমেৰ সেয্যো. যং কিঞ্চীতি ন কেৰলং দুক্কটং কত্ৰা কতসামঞ্ঞমেৰ, অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি সিথিলং কতং এৰরূপমেৰ হোতি. সংকিলিট্ঠন্তি দুক্করকারিকৰতং. ইমস্মিং হি সাসনে পচ্চযহেতু সমাদিন্নধুতঙ্গৰতং সংকিলিট্ঠমেৰ. সঙ্কস্সরন্তি সঙ্কায সরিতং, ‘‘ইদম্পি ইমিনা কতং ভৰিস্সতি, ইদম্পি ইমিনা’’তি এৰং আসঙ্কিতপরিসঙ্কিতং. আদিব্রহ্মচরিযিকাতি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স আদিভূতা পুব্বপধানভূতা. অট্ঠমং.
৯. চন্দিমসুত্তৰণ্ণনা
৯০. নৰমে চন্দিমাতি চন্দৰিমানৰাসী দেৰপুত্তো. সব্বধীতি সব্বেসু খন্ধআযতনাদীসু. লোকানুকম্পকাতি তুয্হম্পি এতস্সপি তাদিসা এৰ. সন্তরমানোৰাতি তুরিতো ৰিয. পমুঞ্চসীতি অতীতত্থে ৰত্তমানৰচনং. নৰমং.
১০. সূরিযসুত্তৰণ্ণনা
৯১. দসমে সূরিযোতি সূরিযৰিমানৰাসী দেৰপুত্তো. অন্ধকারেতি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৰারণেন অন্ধভাৰকরণে. ৰিরোচতীতি ৰেরোচনো. মণ্ডলীতি মণ্ডলসণ্ঠানো. মা, রাহু, গিলী চরমন্তলিক্খেতি অন্তলিক্খে চরং সূরিযং, রাহু, মা গিলীতি ৰদতি. কিং পনেস তং গিলতীতি? আম, গিলতি. রাহুস্স হি অত্তভাৰো মহা, উচ্চত্তনেন অট্ঠযোজনসতাধিকানি চত্তারি যোজনসহস্সানি, বাহন্তরমস্স দ্ৰাদসযোজনসতানি, বহলত্তেন ছ যোজনসতানি, সীসং নৰ যোজনসতং, নলাটং তিযোজনসতং, ভমুকন্তরং পণ্ণাসযোজনং, মুখং দ্ৰিযোজনসতং, ঘানং তিযোজনসতং, মুখাধানং তিযোজনসতগম্ভীরং হত্থতলপাদতলানি পুথুলতো দ্ৰিযোজনসতানি. অঙ্গুলিপব্বানি পণ্ণাস যোজনানি. সো চন্দিমসূরিযে ৰিরোচমানে দিস্ৰা ইস্সাপকতো তেসং গমনৰীথিং ওতরিত্ৰা মুখং ৰিৰরিত্ৰা তিট্ঠতি. চন্দৰিমানং সূরিযৰিমানং ৰা তিযোজনসতিকে মহানরকে পক্খিত্তং ৰিয হোতি. ৰিমানে অধিৰত্থা দেৰতা মরণভযতজ্জিতা একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰন্তি. সো পন ৰিমানং কদাচি হত্থেন ছাদেতি, কদাচি হনুকস্স হেট্ঠা পক্খিপতি, কদাচি জিৰ্হায পরিমজ্জতি, কদাচি অৰগণ্ডকারকং ভুঞ্জন্তো ৰিয কপোলন্তরে ঠপেতি. ৰেগং পন ৰারেতুং ন সক্কোতি. সচে ৰারেস্সামীতি গণ্ডকং কত্ৰা তিট্ঠেয্য, মত্থকং তস্স ভিন্দিত্ৰা নিক্খমেয্য, আকড্ঢিত্ৰা ৰা নং ওনমেয্য. তস্মা ৰিমানেন সহেৰ গচ্ছতি. পজং মমন্তি চন্দিমসূরিযা কির দ্ৰেপি দেৰপুত্তা মহাসমযসুত্তকথনদিৰসে সোতাপত্তিফলং পত্তা. তেন ভগৰা ‘‘পজং মম’’ন্তি আহ, পুত্তো মম এসোতি অত্থো. দসমং.
পঠমো ৰগ্গো.