১২. আল়ৰকসুত্তৰণ্ণনা
২৪৬. দ্ৰাদসমে আল়ৰিযন্তি আল়ৰীতি তং রট্ঠম্পি নগরম্পি. তঞ্চ ভৰনং নগরস্স অৰিদূরে গাৰুতমত্তে ঠিতং. ভগৰা তত্থ ৰিহরন্তো তং নগরং উপনিস্সায আল়ৰিযং ৰিহরতীতি ৰুত্তো. আল়ৰকস্স যক্খস্স ভৰনেতি এত্থ পন অযমনুপুব্বিকথা – আল়ৰকো কির রাজা ৰিৰিধনাটকূপভোগং ছড্ডেত্ৰা চোরপটিবাহনত্থং পটিরাজনিসেধনত্থং ব্যাযামকরণত্থঞ্চ সত্তমে সত্তমে দিৰসে মিগৰং গচ্ছন্তো একদিৰসং বলকাযেন সদ্ধিং কতিকং অকাসি – ‘‘যস্স পস্সেন মিগো পলাযতি, তস্সেৰ সো ভারো’’তি. অথ তস্সেৰ পস্সেন মিগো পলাযি, জৰসম্পন্নো রাজা ধনুং গহেত্ৰা পত্তিকোৰ তিযোজনং তং মিগং অনুবন্ধি. এণিমিগা চ তিযোজনৰেগা এৰ হোন্তি. অথ পরিক্খীণজৰং তং উদকং ৰিয পৰিসিত্ৰা ঠিতং ৰধিত্ৰা দ্ৰিধা ছেত্ৰা অনত্থিকোপি মংসেন ‘‘নাসক্খি মিগং গহেতু’’ন্তি অপৰাদমোচনত্থং কাজেনাদায আগচ্ছন্তো নগরস্সাৰিদূরে বহলপত্তপলাসং মহানিগ্রোধং দিস্ৰা পরিস্সমৰিনোদনত্থং তস্স মূলমুপগতো. তস্মিঞ্চ নিগ্রোধে আল়ৰকো যক্খো মহারাজসন্তিকা ভৰনং লভিত্ৰা মজ্ঝন্হিকসমযে তস্স রুক্খস্স ছাযায ফুট্ঠোকাসং পৰিট্ঠে পাণিনো খাদন্তো পটিৰসতি. সো তং দিস্ৰা খাদিতুং উপগতো. রাজা তেন সদ্ধিং কতিকং অকাসি – ‘‘মুঞ্চ মং, অহং তে দিৰসে দিৰসে মনুস্সঞ্চ থালিপাকঞ্চ পেসেস্সামী’’তি. যক্খো – ‘‘ত্ৰং রাজূপভোগেন পমত্তো ন সরিস্সসি, অহং পন ভৰনং অনুপগতঞ্চ অননুঞ্ঞাতঞ্চ খাদিতুং ন লভামি, স্ৰাহং ভৰন্তম্পি জীযেয্য’’ন্তি ন মুঞ্চি. রাজা ‘‘যং দিৰসং ন পেসেমি, তং দিৰসং মং গহেত্ৰা খাদা’’তি অত্তানং অনুজানিত্ৰা তেন মুত্তো নগরাভিমুখো অগমাসি.
বলকাযো মগ্গে খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা ঠিতো রাজানং দিস্ৰা, ‘‘কিং, মহারাজ, অযসমত্তভযা এৰং কিলন্তোসী’’তি? ৰদন্তো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পটিগ্গহেসি. রাজা তং পৰত্তিং অনারোচেত্ৰা নগরং গন্ত্ৰা কতপাতরাসো নগরগুত্তিকং আমন্তেত্ৰা এতমত্থং আরোচেসি. নগরগুত্তিকো – ‘‘কিং, দেৰ, কালপরিচ্ছেদো কতো’’তি আহ? ন কতো ভণেতি. দুট্ঠু কতং, দেৰ, অমনুস্সা হি পরিচ্ছিন্নমত্তমেৰ লভন্তি, অপরিচ্ছিন্নে পন জনপদস্সাবাধো ভৰিস্সতি, হোতু দেৰ, কিঞ্চাপি এৰমকাসি, অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং রজ্জসুখমনুভোহি, অহমেত্থ কাতব্বং করিস্সামীতি. সো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায বন্ধনাগারদ্ৰারে ঠত্ৰা যে যে ৰজ্ঝা হোন্তি, তে তে সন্ধায ‘‘যো জীৰিতত্থিকো, সো নিক্খমতূ’’তি ভণতি. যো পঠমং নিক্খমতি, তং গেহং নেত্ৰা ন্হাপেত্ৰা ভোজেত্ৰা চ ‘‘ইমং থালিপাকং যক্খস্স দেহী’’তি পেসেতি. তং রুক্খমূলং পৰিট্ঠমত্তংযেৰ যক্খো ভেরৰং অত্তভাৰং নিম্মিনিত্ৰা মূলকন্দং ৰিয খাদি. যক্খানুভাৰেন কির মনুস্সানং কেসাদীনি উপাদায সকলসরীরং নৰনীতপিণ্ডং ৰিয হোতি, যক্খস্স ভত্তং গাহাপেতুং গতপুরিসা তং দিস্ৰা ভীতা যথামিত্তং আরোচেসুং. ততো পভুতি ‘‘রাজা চোরে গহেত্ৰা যক্খস্স দেতী’’তি মনুস্সা চোরকম্মতো পটিৰিরতা. ততো অপরেন সমযেন নৰচোরানং অভাৰেন পুরাণচোরানঞ্চ পরিক্খযেন বন্ধনাগারানি সুঞ্ঞানি অহেসুং.
অথ নগরগুত্তিকো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা অত্তনো ধনং নগররচ্ছাসু ছড্ডাপেসি ‘‘অপ্পেৰ নাম কোচি লোভেন গণ্হেয্যা’’তি. তং পাদেনপি কোচি নচ্ছুপি. সো চোরে অলভন্তো অমচ্চানং আরোচেসি. অমচ্চা ‘‘কুলপটিপাটিযা একমেকং জিণ্ণকং পেসেম, সো পকতিযাপি মচ্চুপথে ৰত্ততী’’তি আহংসু. রাজা ‘‘অম্হাকং পিতরং অম্হাকং পিতামহং পেসেতীতি মনুস্সা খোভং করিস্সন্তি, মা ৰো এতং রুচ্চী’’তি ৰারেসি. ‘‘তেন হি, দেৰ, দারকং পেসেম উত্তানসেয্যকং, তথাৰিধস্স হি ‘মাতা মে’তি ‘পিতা মে’তি সিনেহো নত্থী’’তি আহংসু. রাজা অনুজানি. তে তথা অকংসু. নগরে দারকমাতরো চ দারকে গহেত্ৰা গব্ভিনিযো চ পলাযিত্ৰা পরজনপদে দারকে সংৰড্ঢেত্ৰা আনেন্তি. এৰং দ্ৰাদস ৰস্সানি গতানি.
ততো একদিৰসং সকলনগরং ৰিচিনিত্ৰা একম্পি দারকং অলভিত্ৰা অমচ্চা রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘নত্থি, দেৰ, নগরে দারকো ঠপেত্ৰা অন্তেপুরে তৰ পুত্তং আল়ৰককুমার’’ন্তি. রাজা ‘‘যথা মম পুত্তো পিযো, এৰং সব্বলোকস্স, অত্তনা পন পিযতরং নত্থি, গচ্ছথ তম্পি দত্ৰা মম জীৰিতং রক্খথা’’তি. তেন চ সমযেন আল়ৰকস্স মাতা পুত্তং ন্হাপেত্ৰা মণ্ডেত্ৰা দুকূলচুম্বটকে কত্ৰা অঙ্কে সযাপেত্ৰা নিসিন্না হোতি. রাজপুরিসা রঞ্ঞো আণায তত্থ গন্ত্ৰা ৰিপ্পলপন্তিযা তস্সা সোল়সন্নঞ্চ দেৰিসহস্সানং সদ্ধিং ধাতিযা তং আদায পক্কমিংসু, ‘‘স্ৰে যক্খভক্খো ভৰিস্সতী’’তি. তংদিৰসঞ্চ ভগৰা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায জেতৰনৰিহারে গন্ধকুটিযং মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ওলোকেন্তো অদ্দস আল়ৰকস্স কুমারস্স অনাগামিফলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযং যক্খস্স চ সোতাপত্তিফলুপ্পত্তিযা, দেসনাপরিযোসানে চ চতুরাসীতিপাণসহস্সানং ধম্মচক্খুপটিলাভস্সাতি. সো ৰিভাতায রত্তিযা পুরিমভত্তকিচ্চং কত্ৰা সুনিট্ঠিতপচ্ছাভত্তকিচ্চো কাল়পক্খূপোসথদিৰসে ৰত্তমানে ওগ্গতে সূরিযে একো অদুতিযো পত্তচীৰরমাদায পাদমগ্গেনেৰ সাৰত্থিতো তিংস যোজনানি গন্ত্ৰা তস্স যক্খস্স ভৰনং পাৰিসি. তেন ৰুত্তং ‘‘আল়ৰকস্স যক্খস্স ভৰনে’’তি.
কিং পন ভগৰা যস্মিং নিগ্রোধে আল়ৰকস্স ভৰনং, তস্স মূলে ৰিহাসি, উদাহু ভৰনেযেৰাতি? ভৰনেযেৰ. যথেৰ হি যক্খা অত্তনো ভৰনং পস্সন্তি, তথা ভগৰাপি. সো তত্থ গন্ত্ৰা ভৰনদ্ৰারে অট্ঠাসি. তদা আল়ৰকো হিমৰন্তে যক্খসমাগমং গতো হোতি. ততো আল়ৰকস্স দ্ৰারপালো গদ্রভো নাম যক্খো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, ভগৰা ৰিকালে আগতো’’তি আহ. আম, গদ্রভ, আগতোম্হি, সচে তে অগরু, ৰিহরেয্যামেকরত্তং আল়ৰকস্স ভৰনেতি. ন মে, ভন্তে, গরু, অপিচ খো সো যক্খো কক্খল়ো ফরুসো, মাতাপিতূনম্পি অভিৰাদনাদীনি ন করোতি, মা রুচ্চি ভগৰতো ইধ ৰাসোতি. জানামি, গদ্রভ, তস্স সভাৰং, ন কোচি মমন্তরাযো ভৰিস্সতি. সচে তে অগরু, ৰিহরেয্যামেকরত্তন্তি.
দুতিযম্পি গদ্রভো যক্খো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অগ্গিতত্তকপালসদিসো, ভন্তে, আল়ৰকো, মাতাপিতরোতি ৰা সমণব্রাহ্মণাতি ৰা ধম্মোতি ৰা ন জানাতি, ইধাগতানং পন চিত্তক্খেপম্পি করোতি, হদযম্পি ফালেতি, পাদেপি গহেত্ৰা পরসমুদ্দং ৰা পরচক্কৰাল়ং ৰা খিপতী’’তি. দুতিযম্পি ভগৰা আহ – ‘‘জানামি, গদ্রভ, সচেপি তে অগরু, ৰিহরেয্যামেকরত্ত’’ন্তি. ন মে, ভন্তে, গরু, অপিচ খো সো যক্খো অত্তনো অনারোচেত্ৰা অনুজানন্তং মং জীৰিতাপি ৰোরোপেয্য, আরোচেমি, ভন্তে, তস্সাতি. যথাসুখং, গদ্রভ, আরোচেহীতি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ত্ৰমেৰ জানাহী’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখো পক্কামি. ভৰনদ্ৰারম্পি সযমেৰ ভগৰতো ৰিৰরমদাসি. ভগৰা অন্তোভৰনং পৰিসিত্ৰা যত্থ অভিলক্খিতেসু মঙ্গলদিৰসাদীসু নিসীদিত্ৰা আল়ৰকো সিরিং অনুভোতি, তস্মিংযেৰ দিব্বরতনমযে পল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণাভং মুঞ্চি. তং দিস্ৰা যক্খস্স ইত্থিযো আগন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা সম্পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. ভগৰা ‘‘পুব্বে তুম্হে দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা পূজনেয্যং পূজেত্ৰা ইমং সম্পত্তিং পত্তা, ইদানিপি তথেৰ করোথ, মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ইস্সামচ্ছরিযাভিভূতা ৰিহরথা’’তিআদিনা নযেন তাসং পকিণ্ণকধম্মকথং কথেসি. তা ভগৰতো মধুরনিগ্ঘোসং সুত্ৰা সাধুকারসহস্সানি দত্ৰা ভগৰন্তং সম্পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসুযেৰ. গদ্রভোপি হিমৰন্তং গন্ত্ৰা আল়ৰকস্সারোচেসি – ‘‘যগ্ঘে, মারিস, জানেয্যাসি ৰিমানে তে ভগৰা নিসিন্নো’’তি. সো গদ্রভস্স সঞ্ঞং অকাসি ‘‘তুণ্হী হোহি, গন্ত্ৰা কত্তব্বং করিস্সামী’’তি. পুরিসমানেন কির লজ্জিতো অহোসি, তস্মা ‘‘মা কোচি পরিসমজ্ঝে সুণেয্যা’’তি এৰমকাসি.
তদা সাতাগিরহেমৰতা ভগৰন্তং জেতৰনেযেৰ ৰন্দিত্ৰা ‘‘যক্খসমাগমং গমিস্সামা’’তি সপরিৰারা নানাযানেহি আকাসেন গচ্ছন্তি. আকাসে চ যক্খানং সব্বত্থ মগ্গো নত্থি, আকাসট্ঠানি ৰিমানানি পরিহরিত্ৰা মগ্গট্ঠানেনেৰ মগ্গো হোতি. আল়ৰকস্স পন ৰিমানং ভূমট্ঠং সুগুত্তং পাকারপরিক্খিত্তং সুসংৰিহিতদ্ৰারঅট্টালকগোপুরং উপরি কংসজালসঞ্ছন্নং মঞ্জূসসদিসং তিযোজনং উব্বেধেন, তস্স উপরি মগ্গো হোতি. তে তং পদেসমাগম্ম গন্তুং নাসক্খিংসু. বুদ্ধানং হি নিসিন্নোকাসস্স উপরিভাগেন যাৰ ভৰগ্গা কোচি গন্তুং ন সক্কোতি. তে ‘‘কিমিদ’’ন্তি? আৰজ্জেত্ৰা ভগৰন্তং দিস্ৰা আকাসে খিত্তলেড্ডু ৰিয ওরুয্হ ৰন্দিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা, ‘‘যক্খসমাগমং গচ্ছাম ভগৰা’’তি তীণি ৰত্থূনি পসংসন্তা যক্খসমাগমং অগমংসু. আল়ৰকো তে দিস্ৰা, ‘‘ইধ নিসীদথা’’তি পটিক্কম্ম ওকাসমদাসি. তে আল়ৰকস্স নিৰেদেসুং – ‘‘লাভা তে, আল়ৰক, যস্স তে ভৰনে ভগৰা ৰিহরতি, গচ্ছাৰুসো, ভগৰন্তং পযিরুপাসস্সূ’’তি. এৰং ভগৰা ভৰনেযেৰ ৰিহাসি, ন যস্মিং নিগ্রোধে আল়ৰকস্স ভৰনং, তস্স মূলেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একং সমযং ভগৰা আল়ৰিযং ৰিহরতি আল়ৰকস্স যক্খস্স ভৰনে’’তি.
অথ খো আল়ৰকো…পে… এতদৰোচ – ‘‘নিক্খম, সমণা’’তি কস্মা পনাযং এতদৰোচ? রোসেতুকামতায. তত্রেৰং আদিতো পভুতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো – অযং হি যস্মা অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথা দুক্কথা হোতি দুস্সীলাদীনং সীলাদিকথা ৰিয, তস্মা তেসং যক্খানং সন্তিকা ভগৰতো পসংসং সুত্ৰাযেৰ অগ্গিম্হি পক্খিত্তলোণসক্খরা ৰিয অব্ভন্তরে কোপেন তটতটাযমানহদযো হুত্ৰা ‘‘কো সো ভগৰা নাম, যো মম ভৰনং পৰিট্ঠো’’তি আহ. তে অহংসু – ‘‘ন ত্ৰং, আৰুসো, জানাসি ভগৰন্তং অম্হাকং সত্থারং, যো তুসিতভৰনে ঠিতো পঞ্চমহাৰিলোকিতং ৰিলোকেত্ৰা’’তিআদিনা নযেন যাৰ ধম্মচক্কপৰত্তনা কথেন্তা পটিসন্ধিআদীসু দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি ৰত্ৰা, ‘‘ইমানিপি ত্ৰং, আৰুসো, অচ্ছরিযানি নাদ্দসা’’তি? চোদেসুং. সো দিস্ৰাপি কোধৰসেন ‘‘নাদ্দস’’ন্তি আহ. আৰুসো আল়ৰক, পস্সেয্যাসি ৰা ত্ৰং, ন ৰা, কো তযা অত্থো পস্সতা ৰা অপস্সতা ৰা? কিং ত্ৰং করিস্সসি অম্হাকং সত্থুনো, যো ত্ৰং তং উপনিধায চলক্ককুধ-মহাউসভসমীপে তদহুজাতৰচ্ছকো ৰিয, তিধা পভিন্নমত্তৰারণসমীপে ভিঙ্কপোতকো ৰিয, ভাসুরৰিলম্বিতকেসরসোভিতক্খন্ধস্স মিগরঞ্ঞো সমীপে জরসিঙ্গালো ৰিয, দিযড্ঢযোজনসতপৰড্ঢকাযসুপণ্ণরাজসমীপে ছিন্নপক্খকাকপোতকো ৰিয খাযসি, গচ্ছ যং তে করণীযং, তং করোহীতি. এৰং ৰুত্তে দুট্ঠো আল়ৰকো উট্ঠহিত্ৰা মনোসিলাতলে ৰামপাদেন ঠত্ৰা – ‘‘পস্সথ দানি তুম্হাকং ৰা সত্থা মহানুভাৰো, অহং ৰা’’তি দক্খিণপাদেন সট্ঠিযোজনমত্তং কেলাসপব্বতকূটং অক্কমি. তং অযোকূটপহটো ৰিয নিদ্ধন্তঅযোপিণ্ডো পপটিকাযো মুঞ্চি, সো তত্র ঠত্ৰা, ‘‘অহং আল়ৰকো’’তি উগ্ঘোসেসি. সকলজম্বুদীপং সদ্দো ফরি.
চত্তারো কির সদ্দা সকলজম্বুদীপে সূযিংসু – যঞ্চ পুণ্ণকো যক্খসেনাপতি ধনঞ্জযকোরব্যরাজানং জূতং জিনিত্ৰা অপ্ফোটেত্ৰা ‘‘অহং জিনি’’ন্তি উগ্ঘোসেসি; যঞ্চ সক্কো দেৰানমিন্দো কস্সপভগৰতো সাসনে ওসক্কন্তে ৰিস্সকম্মদেৰপুত্তং সুনখং করিত্ৰা – ‘‘অহং পাপভিক্খূ চ পাপভিক্খুনিযো চ উপাসকে চ উপাসিকাযো চ সব্বেৰ চ অধম্মৰাদিনো খাদামী’’তি উগ্ঘোসাপেসি; যঞ্চ কুসজাতকে পভাৰতিহেতু সত্তহি রাজূহি নগরে উপরুদ্ধে পভাৰতিং অত্তনা সহ হত্থিক্খন্ধে আরোপেত্ৰা নগরা নিক্খম্ম – ‘‘অহং সীহস্সরমহাকুসরাজা’’তি মহাপুরিসো উগ্ঘোসেসি; যঞ্চ কেলাসমুদ্ধনি ঠত্ৰা আল়ৰকোতি. তদা হি সকলজম্বুদীপে দ্ৰারে ঠত্ৰা উগ্ঘোসিতসদিসং অহোসি. তিযোজনসহস্সৰিত্থতো চ হিমৰাপি সঙ্কম্পি যক্খস্সানুভাৰেন.
সো ৰাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘এতেনেৰ সমণং পলাপেস্সামী’’তি. তে পুরত্থিমাদিভেদা ৰাতা সমুট্ঠহিত্ৰা অড্ঢযোজনযোজনদ্ৰিযোজনতিযোজনপ্পমাণানি পব্বতকূটানি পদালেত্ৰা ৰনগচ্ছরুক্খাদীনি উম্মূলং কত্ৰা, আল়ৰিনগরং পক্খন্তা জিণ্ণহত্থিসালাদীনি চুণ্ণেন্তা ছদনিট্ঠকা আকাসে ৰিধমেন্তা. ভগৰা ‘‘মা কস্সচি উপরোধো হোতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তে ৰাতা দসবলং পত্ৰা চীৰরকণ্ণমত্তম্পি চালেতুং নাসক্খিংসু. ততো মহাৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. ‘‘উদকেন অজ্ঝোত্থরিত্ৰা সমণং মারেস্সামী’’তি. তস্সানুভাৰেন উপরূপরি সতপটলসহস্সপটলাদিভেদা ৰলাহকা উট্ঠহিত্ৰা পৰস্সিংসু. ৰুট্ঠিধারাৰেগেন পথৰী ছিদ্দা অহোসি. ৰনরুক্খাদীনং উপরি মহোঘো আগন্ত্ৰা দসবলস্স চীৰরে উস্সাৰবিন্দুমত্তম্পি তেমেতুং নাসক্খি. ততো পাসাণৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. মহন্তানি মহন্তানি পব্বতকূটানি ধূমাযন্তানি পজ্জলন্তানি আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলং পত্ৰা দিব্বমালাগুল়ানি সম্পজ্জিংসু. ততো পহরণৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. একতোধারাউভতোধারাঅসিসত্তিখুরপ্পাদযো ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলং পত্ৰা দিব্বপুপ্ফানি অহেসুং. ততো অঙ্গারৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. কিংসুক ৰণ্ণা অঙ্গারা আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৰা ৰিকীরযিংসু. ততো কুক্কুলৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. অচ্চুণ্হা কুক্কুলা আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলস্স পাদমূলে চন্দনচুণ্ণং হুত্ৰা নিপতিংসু. ততো ৰালিকৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. অতিসুখুমৰালিকা ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৰা নিপতিংসু. ততো কললৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. তং কললৰস্সং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং আকাসেনাগন্ত্ৰা দসবলস্স পাদমূলে দিব্বগন্ধং হুত্ৰা নিপতি. ততো অন্ধকারং সমুট্ঠাপেসি ‘‘ভিংসেত্ৰা সমণং পলাপেস্সামী’’তি. তং চতুরঙ্গসমন্নাগতং অন্ধকারসদিসং হুত্ৰা দসবলং পত্ৰা সূরিযপ্পভাৰিহতমিৰ অন্ধকারং অন্তরধাযি.
এৰং যক্খো ইমাহি নৰহি ৰাতৰস্সপাসাণপহরণঙ্গারকুক্কুলৰালিককললন্ধকারৰুট্ঠীহি ভগৰন্তং পলাপেতুং অসক্কোন্তো নানাৰিধপহরণহত্থায অনেকপ্পকাররূপভূতগণসমাকুলায চতুরঙ্গিনিযা সেনায সযমেৰ ভগৰন্তং অভিগতো. তে ভূতগণা অনেকপ্পকারে ৰিকারে কত্ৰা ‘‘গণ্হথ হনথা’’তি ভগৰতো উপরি আগচ্ছন্তা ৰিয হোন্তি. অপিচ খো নিদ্ধন্তলোহপিণ্ডং ৰিয মক্খিকা, ভগৰন্তং অল্লীযিতুং অসমত্থাৰ অহেসুং. এৰং সন্তেপি যথা বোধিমণ্ডে মারো আগতৰেলাযমেৰ নিৰত্তো, তথা অনিৰত্তেত্ৰা উপড্ঢরত্তিমত্তং ব্যাকুলমকংসু. এৰং উপড্ঢরত্তিমত্তং অনেকপ্পকারৰিভিংসনকদস্সনেনপি ভগৰন্তং চালেতুং অসক্কোন্তো আল়ৰকো চিন্তেসি – ‘‘যংনূনাহং কেনচি অজেয্যং দুস্সাৰুধং মুঞ্চেয্য’’ন্তি.
চত্তারি কির আৰুধানি লোকে সেট্ঠানি – সক্কস্স ৰজিরাৰুধং, ৰেস্সৰণস্স গদাৰুধং, যমস্স নযনাৰুধং, আল়ৰকস্স দুস্সাৰুধন্তি. যদি হি সক্কো দুট্ঠো ৰজিরাৰুধং সিনেরুমত্থকে পহরেয্য, অট্ঠসট্ঠিসহস্সাধিকযোজনসতসহস্সং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা হেট্ঠতো গচ্ছেয্য. ৰেস্সৰণেন কুজ্ঝনকালে ৰিস্সজ্জিতং গদাৰুধং বহূনং যক্খসহস্সানং সীসং পাতেত্ৰা পুন হত্থপাসং আগন্ত্ৰা তিট্ঠতি. যমেন দুট্ঠেন নযনাৰুধেন ওলোকিতমত্তে অনেকানি কুম্ভণ্ডসহস্সানি তত্তকপালে তিলা ৰিয ফরন্তানি ৰিনস্সন্তি. আল়ৰকো দুট্ঠো সচে আকাসে দুস্সাৰুধং মুঞ্চেয্য, দ্ৰাদস ৰস্সানি দেৰো ন ৰস্সেয্য. সচে পথৰিযং মুঞ্চেয্য. সব্বরুক্খতিণাদীনি সুস্সিত্ৰা দ্ৰাদসৰস্সন্তরে ন পুন ৰিরুহেয্যুং. সচে সমুদ্দে মুঞ্চেয্য, তত্তকপালে উদকবিন্দু ৰিয সব্বমুদকং সুস্সেয্য. সচে সিনেরুসদিসেপি পব্বতে মুঞ্চেয্য, খণ্ডাখণ্ডং হুত্ৰা ৰিকিরেয্য. সো এৰং মহানুভাৰং দুস্সাৰুধং উত্তরিসাটকং মুঞ্চিত্ৰা অগ্গহেসি. যেভুয্যেন দসসহস্সীলোকধাতুদেৰতা ৰেগেন সন্নিপতিংসু ‘‘অজ্জ ভগৰা আল়ৰকং দমেস্সতি, তত্থ ধম্মং সোস্সামা’’তি যুদ্ধদস্সনকামাপি দেৰতা সন্নিপতিংসু. এৰং সকলম্পি আকাসং দেৰতাহি পরিপুণ্ণমহোসি.
অথ আল়ৰকো ভগৰতো সমীপে উপরূপরি ৰিচরিত্ৰা ৰত্থাৰুধং মুঞ্চি. তং অসনিৰিচক্কং ৰিয আকাসে ভেরৰসদ্দং করোন্তং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং ভগৰন্তং পত্ৰা যক্খমানমদ্দনত্থং পাদপুঞ্ছনচোল়ং হুত্ৰা পাদমূলে নিপতি. আল়ৰকো তং দিস্ৰা ছিন্নৰিসাণো ৰিয উসভো উদ্ধতদাঠো ৰিয সপ্পো নিত্তেজো নিম্মদো নিপতিতমানদ্ধজো হুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘দুস্সাৰুধম্পি মে সমণং নাভিভোসি. কিং নু খো কারণ’’ন্তি? ‘‘ইদং কারণং, মেত্তাৰিহারযুত্তো সমণো, হন্দ নং রোসেত্ৰা মেত্তায ৰিযোজেমী’’তি ইমিনা সম্বন্ধেনেতং ৰুত্তং – অথ খো আল়ৰকো যক্খো যেন ভগৰা…পে… নিক্খম সমণাতি. তত্থাযমধিপ্পাযো – কস্মা মযা অননুঞ্ঞাতো মম ভৰনং পৰিসিত্ৰা ঘরসামিকো ৰিয ইত্থাগারস্স মজ্ঝে নিসিন্নোসি? অননুযুত্তমেতং সমণস্স যদিদং অদিন্নপরিভোগো ইত্থিসংসগ্গো চ? তস্মা যদি ত্ৰং সমণধম্মে ঠিতো, নিক্খম সমণাতি. একে পন – ‘‘এতানি অঞ্ঞানি চ ফরুসৰচনানি ৰত্ৰা এৰাযং এতদৰোচা’’তি ভণন্তি.
অথ ভগৰা – ‘‘যস্মা থদ্ধো পটিথদ্ধভাৰেন ৰিনেতুং ন সক্কা, সো হি পটিথদ্ধভাৰে কযিরমানে, সেয্যথাপি চণ্ডস্স কুক্কুরস্স নাসায পিত্তং ভিন্দেয্য, সো ভিয্যোসোমত্তায চণ্ডতরো অস্স, এৰং থদ্ধতরো হোতি, মুদুনা পন সো সক্কা ৰিনেতু’’ন্তি ঞত্ৰা, সাধাৰুসোতি পিযৰচনেন তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা নিক্খমি. তেন ৰুত্তং সাধাৰুসোতি ভগৰা নিক্খমীতি.
ততো আল়ৰকো – ‘‘সুব্বচো ৰতাযং সমণো একৰচনেনেৰ নিক্খন্তো, এৰং নাম নিক্খমেতুং সুখং সমণং অকারণেনেৰাহং সকলরত্তিং যুদ্ধেন অব্ভুয্যাসি’’ন্তি মুদুচিত্তো হুত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘ইদানিপি ন সক্কা জানিতুং, কিং নু খো সুব্বচতায নিক্খন্তো উদাহু কোধনো. হন্দাহং ৰীমংসামী’’তি. ততো পৰিস, সমণাতি আহ. অথ সুব্বচোতি মুদুভূতচিত্তৰৰত্থানকরণত্থং পুন পিযৰচনং ৰদন্তো সাধাৰুসোতি ভগৰা পাৰিসি. আল়ৰকো পুনপ্পুনং তমেৰ সুব্বচভাৰং ৰীমংসন্তো দুতিযম্পি ততিযম্পি নিক্খম পৰিসাতি আহ. ভগৰাপি তথা অকাসি. যদি ন করেয্য, পকতিযাপি থদ্ধযক্খস্স চিত্তং থদ্ধতরং হুত্ৰা ধম্মকথায ভাজনং ন ভৰেয্য. তস্মা যথা নাম মাতা রোদন্তং পুত্তকং যং সো ইচ্ছতি, তং দত্ৰা ৰা কত্ৰা ৰা সঞ্ঞাপেসি তথা ভগৰা কিলেসরোদনেন রোদন্তং যক্খং সঞ্ঞাপেতুং যং সো ভণতি, তং অকাসি. যথা চ ধাতী থঞ্ঞং অপিৰন্তং দারকং কিঞ্চি দত্ৰা উপলাল়েত্ৰা পাযেতি, তথা ভগৰা যক্খং লোকুত্তরধম্মখীরং পাযেতুং তস্স পত্থিতৰচনকরণেন উপলাল়েন্তো এৰমকাসি. যথা চ পুরিসো লাবুম্হি চতুমধুরং পূরেতুকামো তস্সব্ভন্তরং সোধেতি, এৰং ভগৰা যক্খস্স চিত্তে লোকুত্তরচতুমধুরং পূরেতুকামো তস্সব্ভন্তরে কোধমলং সোধেতুং যাৰ ততিযং নিক্খমনপৰিসনং অকাসি.
অথ আল়ৰকো ‘‘সুব্বচো অযং সমণো ‘নিক্খমা’তি ৰুত্তো নিক্খমতি, ‘পৰিসা’তি ৰুত্তো পৰিসতি. যংনূনাহং ইমং সমণং এৰমেৰ সকলরত্তিং কিলমেত্ৰা পাদে গহেত্ৰা পারগঙ্গায খিপেয্য’’ন্তি? পাপকং চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা চতুত্থৰারং আহ নিক্খম, সমণাতি. তং ঞত্ৰা ভগৰা ন খ্ৰাহং তন্তি আহ. এৰং ৰা ৰুত্তে তদুত্তরিকরণীযং পরিযেসমানো পঞ্হং পুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞিস্সতি. তং ধম্মকথায মুখং ভৰিস্সতীতি ঞত্ৰা, ন খ্ৰাহং তন্তি আহ. তত্থ ন-ইতি পটিক্খেপে. খোতি অৰধারণে. অহন্তি অত্তনিদস্সনং. তন্তি হেতুৰচনং. তেনেৰেত্থ ‘‘যস্মা ত্ৰং এৰং চিন্তেসি, তস্মা অহং, আৰুসো, নেৰ নিক্খমিস্সামি, যং তে করণীযং, তং করোহী’’তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
ততো আল়ৰকো যস্মা পুব্বেপি আকাসেন গমনৰেলায – ‘‘কিং নু খো এতং সুৰণ্ণৰিমানং, উদাহু রজতমণিৰিমানানং অঞ্ঞতরং, হন্দ নং পস্সামা’’তি এৰং অত্তনো ৰিমানং আগতে ইদ্ধিমন্তে তাপসপরিব্বাজকে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতুং অসক্কোন্তে চিত্তক্খেপাদীহি ৰিহেঠেতি, তস্মা ভগৰন্তম্পি তথা ৰিহেঠেস্সামীতি মঞ্ঞমানো পঞ্হং তন্তিআদিমাহ.
কুতো পনস্স পঞ্হাতি? তস্স কির মাতাপিতরো কস্সপং ভগৰন্তং পযিরুপাসিত্ৰা অট্ঠ পঞ্হে সহ ৰিস্সজ্জনেন উগ্গহেসুং. তে দহরকালে আল়ৰকং পরিযাপুণাপেসুং; সো কালচ্চযেন ৰিস্সজ্জনং সম্মুস্সি. ততো ‘‘ইমে পঞ্হাপি মা ৰিনস্সন্তূ’’তি সুৰণ্ণপট্ঠে জাতিহিঙ্গুলকেন লেখাপেত্ৰা ৰিমানে নিক্খিপি. এৰমেতে পুট্ঠপঞ্হা বুদ্ধৰিসযাৰ হোন্তি. ভগৰা তং সুত্ৰা যস্মা বুদ্ধানং পরিচ্চত্তলাভন্তরাযো ৰা জীৰিতন্তরাযো ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণব্যামপ্পভাদিপটিঘাতো ৰা ন সক্কা কেনচি কাতুং, তস্মা নং লোকে অসাধারণং বুদ্ধানুভাৰং দস্সেন্তো ন খ্ৰাহং তং, আৰুসো, পস্সামি সদেৰকে লোকেতিআদিমাহ.
এৰং ভগৰা তস্স বাধনচিত্তং পটিসেধেত্ৰা পঞ্হাপুচ্ছনে উস্সাহং জনেন্তো আহ অপিচ ত্ৰং, আৰুসো, পুচ্ছ, যদাকঙ্খসীতি. তস্সত্থো – পুচ্ছ, যদি আকাঙ্খসি, ন মে পঞ্হাৰিস্সজ্জনে ভারো অত্থি. অথ ৰা পুচ্ছ, যং আকঙ্খসি. সব্বং তে ৰিস্সজ্জেস্সামীতি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি অসাধারণং পচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৰকমহাসাৰকেহি. এৰং ভগৰতো সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারিতায অথ খো আল়ৰকো যক্খো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি.
তত্থ কিং সূধ ৰিত্তন্তি, কিং সু ইধ ৰিত্তং. ৰিত্তন্তি ধনং. তং হি পীতিসঙ্খাতং ৰিত্তিং করোতি, তস্মা ‘‘ৰিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. সুচিণ্ণন্তি সুকতং. সুখন্তি কাযিকচেতসিকং সাতং. আৰহাতীতি আৰহতি আনেতি দেতি অপ্পেতি. হৰে-ইতি দল়্হত্থে নিপাতো. সাদুতরন্তি অতিসযেন সাদু. ‘‘সাধুতর’’ন্তিপি পাঠো. রসানন্তি রসসঞ্ঞিতানং ধম্মানং. কথন্তি কেন পকারেন. কথংজীৰিনো জীৰিতং কথংজীৰিংজীৰিতং. গাথাবন্ধসুখত্থং পন সানুনাসিকং ৰুচ্চতি. কথংজীৰিং জীৰতন্তি ৰা পাঠো, তস্স ‘‘জীৰন্তানং কথংজীৰি’’ন্তি অত্থো. এৰং ইমায গাথায ‘‘কিং সু ইধ লোকে পুরিসস্স ৰিত্তং সেট্ঠং? কিং সু সুচিণ্ণং সুখমাৰহাতি? কিং রসানং সাদুতরং? কথংজীৰিং জীৰিতং সেট্ঠমাহূ’’তি? ইমে চত্তারো পঞ্হে পুচ্ছি.
অথস্স ভগৰা কস্সপদসবলেন ৰিস্সজ্জিতনযেনেৰ ৰিস্সজ্জেন্তো ইমং গাথমাহ সদ্ধীধ ৰিত্তন্তি. তত্থ যথা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদি ৰিত্তং উপভোগসুখং আৰহতি, খুপ্পিপাসাদিদুক্খং পটিবাহতি, দালিদ্দিযং ৰূপসমেতি, মুত্তাদিরতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্ততিঞ্চ আৰহতি, এৰং লোকিযলোকুত্তরা সদ্ধাপি যথাসম্ভৰং লোকিযলোকুত্তরং ৰিপাকং সুখমাৰহতি, সদ্ধাধুরেন পটিপন্নানং জাতিজরাদিদুক্খং পটিবাহতি, গুণদালিদ্দিযং ৰূপসমেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিরতনপটিলাভহেতু হোতি.
‘‘সদ্ধো সীলেন সম্পন্নো, যসো ভোগসমপ্পিতো;
যং যং পদেসং ভজতি, তত্থ তত্থেৰ পূজিতো’’তি. (ধ. প. ৩০৩) –
ৰচনতো লোকসন্ততিঞ্চ আৰহতীতি কত্ৰা ‘‘ৰিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা পন তেসং সদ্ধাৰিত্তং অনুগামিকং অনঞ্ঞসাধারণং সব্বসম্পত্তিহেতু, লোকিযস্স হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিৰিত্তস্সাপি নিদানং. সদ্ধোযেৰ হি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ৰিত্তং অধিগচ্ছতি, অস্সদ্ধস্স পন ৰিত্তং যাৰদেৰ অনত্থায হোতি, তস্মা সেট্ঠন্তি ৰুত্তং. পুরিসস্সাতি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদদেসনা. তস্মা ন কেৰলং পুরিসস্স, ইত্থিআদীনম্পি সদ্ধাৰিত্তমেৰ সেট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং.
ধম্মোতি দসকুসলধম্মো, দানসীলভাৰনাধম্মো ৰা. সুচিণ্ণোতি সুকতো সুচরিতো. সুখমাৰহতীতি সোণসেট্ঠিপুত্তরট্ঠপালাদীনং ৰিয মনুস্সসুখং, সক্কাদীনং ৰিয দিব্বসুখং, পরিযোসানে মহাপদুমাদীনং ৰিয নিব্বানসুখঞ্চ আৰহতি.
সচ্চন্তি অযং সচ্চসদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা ’’ তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৰাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৰিরতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৰদন্তি নানা, পৰাদিযাসে কুসলা ৰদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণসচ্চানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৮৫) ব্রাহ্মণসচ্চে. ‘‘একং হি সচ্চং ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) পরমত্থসচ্চে. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৰিভ. ২১৬) অরিযসচ্চে. ইধ পন পরমত্থসচ্চং নিব্বানং ৰিরতিসচ্চঞ্চ অব্ভন্তরং কত্ৰা ৰাচাসচ্চং অধিপ্পেতং, যস্সানুভাৰেন উদকাদীনি ৰসে ৰত্তেন্তি, জাতিজরামরণপারং তরন্তি. যথাহ –
‘‘সচ্চেন ৰাচেনুদকম্হি ধাৰতি,
ৰিসম্পি সচ্চেন হনন্তি পণ্ডিতা;
সচ্চেন দেৰো থনযং পৰস্সতি,
সচে ঠিতা নিব্বুতিং পত্থযন্তি.
‘‘যে কেচিমে অত্থি রসা পথব্যা,
সচ্চং তেসং সাদুতরং রসানং;
সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা চ,
তরন্তি জাতিমরণস্স পার’’ন্তি. (জা. ২.২১.৪৩৩);
সাদুতরন্তি মধুরতরং পণীততরং. রসানন্তি যে ইমে ‘‘মূলরসো খন্ধরসো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬২৮-৬৩০) নযেন সাযনীযধম্মা, যেচিমে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সব্বং ফলরসং (মহাৰ. ৩০০), অরসরূপো ভৰং গোতমো, যে তে, ব্রাহ্মণ, রূপরসা সদ্দরসা (পারা. ৩; অ. নি. ৮.১১), অনাপত্তি রসরসে (পাচি. ৬০৫-৬১১), অযং ধম্মৰিনযো একরসো ৰিমুত্তিরসো (চূল়ৰ. ৩৮৫; অ. নি. ৮.১৯), ভাগী ৰা ভগৰা অত্থরসস্স ধম্মরসস্সা’’তিআদিনা (মহানি. ১৪৯) নযেন রূপাচাররসুপৰজ্জা অৰসেসা ব্যঞ্জনাদযো ‘‘ধম্মরসা’’তি ৰুচ্চন্তি. তেসং রসানং সচ্চং হৰে সাদুতরং সচ্চমেৰ সাদুতরং. সাধুতরং ৰা, সেট্ঠতরং, উত্তমতরং. মূলরসাদযো হি সরীরমুপব্রূহেন্তি, সংকিলেসিকঞ্চ সুখমাৰহন্তি. সচ্চরসে ৰিরতিসচ্চৰাচাসচ্চরসা সমথৰিপস্সনাদীহি চিত্তং উপব্রূহেতি, অসংকিলেসিকঞ্চ সুখমাৰহতি. ৰিমুত্তিরসো পরমত্থসচ্চরসপরিভাৰিতত্তা সাদু, অত্থরসধম্মরসা চ তদধিগমূপাযভূতং অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ নিস্সায পৰত্তিতোতি.
পঞ্ঞাজীৰিংজীৰিতন্তি এত্থ পন য্ৰাযং অন্ধেকচক্খুদ্ৰিচক্খুকেসু দ্ৰিচক্খুপুগ্গলো গহট্ঠো ৰা কম্মন্তানুট্ঠান-সরণগমনদান-সংৰিভাগ-সীলসমাদানুপোসথকম্মাদি গহট্ঠপটিপদং, পব্বজিতো ৰা অৰিপ্পটিসারকরসীলসঙ্খাতং তদুত্তরিচিত্তৰিসুদ্ধিআদিভেদম্পি পব্বজিতপটিপদং পঞ্ঞায আরাধেত্ৰা জীৰতি, তস্স পঞ্ঞায জীৰিনো জীৰিতং, তং ৰা পঞ্ঞাজীৰিতং সেট্ঠমাহূতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
এৰং ভগৰতা ৰিস্সজ্জিতে চত্তারোপি পঞ্হে সুত্ৰা অত্তমনো যক্খো অৰসেসেপি চত্তারো পঞ্হে পুচ্ছন্তো কথংসু তরতি ওঘন্তি গাথমাহ. অথস্স ভগৰা পুরিমনযেনেৰ ৰিস্সজ্জেন্তো সদ্ধায তরতীতি গাথমাহ. তত্থ কিঞ্চাপি যো চতুব্বিধমোঘং তরতি, সো সংসারণ্ণৰম্পি তরতি, ৰট্টদুক্খম্পি অচ্চেতি, কিলেসমলাপি পরিসুজ্ঝতি, এৰং সন্তেপি পন যস্মা অস্সদ্ধো ওঘতরণং অসদ্দহন্তো ন পক্খন্দতি, পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোস্সগ্গেন পমত্তো তত্থেৰ ৰিসত্তত্তা সংসারণ্ণৰং ন তরতি, কুসীতো দুক্খং ৰিহরতি ৰোকিণ্ণো অকুসলেহি ধম্মেহি, অপ্পঞ্ঞো সুদ্ধিমগ্গং অজানন্তো ন পরিসুজ্ঝতি, তস্মা তপ্পটিপক্খং দস্সেন্তেন ভগৰতা অযং গাথা ৰুত্তা.
এৰং ৰুত্তায চেতায যস্মা সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানং সদ্ধিন্দ্রিযং, তস্মা সদ্ধায তরতি ওঘন্তি ইমিনা পদেন দিট্ঠোঘতরণং সোতাপত্তিমগ্গং সোতাপন্নঞ্চ পকাসেতি. যস্মা পন সোতাপন্নো কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায সাতচ্চকিরিযসঙ্খতেন অপ্পমাদেন সমন্নাগতো দুতিযমগ্গং আরাধেত্ৰা ঠপেত্ৰা সকিদেৰিমং লোকং আগমনমগ্গং অৰসেসং সোতাপত্তিমগ্গেন অতিণ্ণং ভৰোঘৰত্থুং সংসারণ্ণৰং তরতি, তস্মা অপ্পমাদেন অণ্ণৰন্তি ইমিনা পদেন ভৰোঘতরণং সকদাগামিমগ্গং সকদাগামিঞ্চ পকাসেতি. যস্মা চ সকদাগামী ৰীরিযেন ততিযমগ্গং আরাধেত্ৰা সকদাগামিমগ্গেন অনতীতং কামোঘৰত্থুং কামোঘসঞ্ঞিতঞ্চ কামদুক্খমচ্চেতি, তস্মা ৰীরিযেন দুক্খমচ্চেতীতি ইমিনা পদেন কামোঘতরণং অনাগামিমগ্গং অনাগামিঞ্চ পকাসেতি. যস্মা পন অনাগামী ৰিগতকামসঞ্ঞায পরিসুদ্ধায পঞ্ঞায একন্তপরিসুদ্ধং চতুত্থমগ্গপঞ্ঞং আরাধেত্ৰা অনাগামিমগ্গেন অপ্পহীনং অৰিজ্জাসঙ্খাতং পরমমলং পজহতি, তস্মা পঞ্ঞায পরিসুজ্ঝতীতি, ইমিনা পদেন অৰিজ্জোঘতরণং অরহত্তমগ্গঞ্চ অরহত্তঞ্চ পকাসেতি. ইমায চ অরহত্তনিকূটেন কথিতায গাথায পরিযোসানে যক্খো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
ইদানি তমেৰ ‘‘পঞ্ঞায পরিসুজ্ঝতী’’তি এত্থ ৰুত্তং পঞ্ঞাপদং গহেত্ৰা অত্তনো পটিভানেন লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং পঞ্হং পুচ্ছন্তো কথংসু লভতে পঞ্ঞন্তি ইমং ছপ্পদং গাথমাহ. তত্থ কথংসূতি সব্বত্থেৰ অত্থযুত্তিপুচ্ছা হোন্তি. অযং হি পঞ্ঞাদিঅত্থং ঞত্ৰা তস্স যুত্তিং পুচ্ছতি – ‘‘কথং, কায যুত্তিযা, কেন কারণেন পঞ্ঞং লভতী’’তি? এস নযো ধনাদীসু.
অথস্স ভগৰা চতূহি কারণেহি পঞ্ঞালাভং দস্সেন্তো সদ্দহানোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যেন পুব্বভাগে কাযসুচরিতাদিভেদেন অপরভাগে চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদেন ধম্মেন অরহন্তো বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকা নিব্বানং পত্তা, তং সদ্দহানো অরহতং ধম্মং নিব্বানপত্তিযা লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞং লভতি, তঞ্চ খো ন সদ্ধামত্তকেনেৰ. যস্মা পন সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতি, পযিরুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, তস্মা উপসঙ্কমনতো পভুতি যাৰ ধম্মস্সৰনেন সুস্সূসং লভতি. কিং ৰুত্তং হোতি – তং ধম্মং সদ্দহিত্ৰাপি আচরিযুপজ্ঝাযে কালেন উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তকরণেন পযিরুপাসিত্ৰা যদা পযিরুপাসনায আরাধিতচিত্তা কিঞ্চি ৰত্তুকামা হোন্তি. অথ অধিগতায সোতুকামতায সোতং ওদহিত্ৰা সুণন্তো লভতীতি. এৰং সুস্সূসম্পি চ সতিঅৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তো সুভাসিতদুব্ভাসিতঞ্ঞুতায ৰিচক্খণো এৰ লভতি, ন ইতরো. তেনাহ ‘‘অপ্পমত্তো ৰিচক্খণো’’তি.
এৰং যস্মা সদ্ধায পঞ্ঞলাভসংৰত্তনিকং পটিপদং পটিপজ্জতি, সুস্সূসায সক্কচ্চং পঞ্ঞাধিগমূপাযং সুণাতি, অপ্পমাদেন গহিতং ন পমুস্সতি. ৰিচক্খণতায অনূনাধিকং অৰিপরীতঞ্চ গহেত্ৰা ৰিত্থারিকং করোতি. সুস্সূসায ৰা ওহিতসোতো পঞ্ঞাপটিলাভহেতুং ধম্মং সুণাতি, অপ্পমাদেন সুতধম্মং ধারেতি, ৰিচক্খণতায ধতানং ধম্মানং অত্থমুপপরিক্খতি, অথানুপুব্বেন পরমত্থসচ্চং সচ্ছিকরোতি, তস্মাস্স ভগৰা ‘‘কথংসু লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি পুট্ঠো ইমানি চত্তারি কারণানি দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ.
ইদানি ততো পরে তযো পঞ্হে ৰিস্সজ্জেন্তো পতিরূপকারীতি ইমং গাথমাহ. তত্থ দেসকালাদীনি অহাপেত্ৰা লোকিযস্স লোকুত্তরস্স ৰা ধনস্স পতিরূপং অধিগমূপাযং করোতীতি পতিরূপকারী. ধুরৰাতি চেতসিকৰীরিযৰসেন অনিক্খিত্তধুরো. উট্ঠাতাতি, ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা (থেরগা. ২৩২) নযেন কাযিকৰীরীযৰসেন উট্ঠানসম্পন্নো অসিথিলপরক্কমো. ৰিন্দতে ধনন্তি একমূসিকায নচিরস্সেৰ চতুসতসহস্সসঙ্খং চূল়ন্তেৰাসী ৰিয লোকিযধনঞ্চ, মহল্লকমহাতিস্সত্থেরো ৰিয লোকুত্তরধনঞ্চ লভতি. সো ‘‘তীহিযেৰ ইরিযাপথেহি ৰিহরিস্সামী’’তি ৰত্তং কত্ৰা থিনমিদ্ধাগমনৰেলায পলালচুম্বটকং তেমেত্ৰা সীসে কত্ৰা গলপ্পমাণং উদকং পৰিসিত্ৰা থিনমিদ্ধং পটিবাহন্তো দসহি ৰস্সেহি অরহত্তং পাপুণি. সচ্চেনাতি ৰচীসচ্চেনাপি ‘‘সচ্চৰাদী ভূতৰাদী’’তি, পরমত্থসচ্চেনাপি ‘‘বুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধো অরিযসাৰকো’’তি এৰং কিত্তিং পপ্পোতি. দদন্তি যংকিঞ্চি ইচ্ছিতপত্থিতং দদন্তো মিত্তানি গন্থতি, সম্পাদেতি করোতীতি অত্থো. দুদ্দদং ৰা দদং তং গন্থতি. দানমুখেন ৰা চত্তারিপি সঙ্গহৰত্থূনি গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি, তেহি মিত্তানি করোতীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰং গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণেন লোকিযলোকুত্তরমিস্সকেন নযেন চত্তারো পঞ্হে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদানি ‘‘কথং পেচ্চ ন সোচতী’’তি ইমং পঞ্চমং পঞ্হং গহট্ঠৰসেন ৰিস্সজ্জেন্তো যস্সেতেতিআদীমাহ. তস্সত্থো – যস্স ‘‘সদ্দহানো অরহত’’ন্তি এত্থ ৰুত্তায সব্বকল্যাণধম্মুপ্পাদিকায সদ্ধায সমন্নাগতত্তা সদ্ধস্স, ঘরমেসিনোতি ঘরাৰাসং পঞ্চ ৰা কামগুণে এসন্তস্স গৰেসন্তস্স কামভোগিনো গহট্ঠস্স ‘‘সচ্চেন কিত্তিং পপ্পোতী’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারং সচ্চং. ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ সুস্সূসপঞ্ঞানামেন ৰুত্তোৰ দমো. ‘‘ধুরৰা উট্ঠাতা’’তি এত্থ ধুরনামেন উট্ঠাননামেন চ ৰুত্তা ধিতি. ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারো চাগো চাতি এতে চতুরো ধম্মা সন্তি. স ৰে পেচ্চ ন সোচতীতি ইধলোকা পরলোকং গন্ত্ৰা স ৰে ন সোচতীতি.
এৰং ভগৰা পঞ্চমম্পি পঞ্হং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তং যক্খং চোদেন্তো ইঙ্ঘ অঞ্ঞেপীতিআদিমাহ. তত্থ ইঙ্ঘাতি চোদনত্থে নিপাতো. অঞ্ঞেপীতি অঞ্ঞেপি ধম্মে পুথূ সমণব্রাহ্মণে পুচ্ছস্সু. অঞ্ঞেপি ৰা পূরণাদযো সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞে পুথূ সমণব্রাহ্মণে পুচ্ছস্সু. যদি অম্হেহি ‘‘সচ্চেন কিত্তিং পপ্পোতী’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারা সচ্চা ভিয্যো কিত্তিপ্পত্তিকারণং ৰা, ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তি এত্থ সুস্সূসাতি পঞ্ঞাপদেসেন ৰুত্তা দম্মা ভিয্যো লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাপটিলাভকারণং ৰা, ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারা চাগা ভিয্যো মিত্তগন্থনকারণং ৰা, ‘‘ধুরৰা উট্ঠাতা’’তি এত্থ তং তং অত্থৰসং পটিচ্চ ধুরনামেন উট্ঠাননামেন চ ৰুত্তায মহাভারসহনত্থেন উস্সোল়্হিভাৰপ্পত্তায ৰীরিযসঙ্খাতায খন্ত্যা ভিয্যো লোকিযলোকুত্তরধনৰিন্দনকারণং ৰা, ‘‘সচ্চং দম্মো ধিতি চাগো’’তি এৰং ৰুত্তেহি ইমেহেৰ চতূহি ধম্মেহি ভিয্যো অস্মা লোকা পরং লোকং পেচ্চ অসোচনকারণং ৰা ইধ ৰিজ্জতীতি অযমেত্থ সদ্ধিং সঙ্খেপযোজনায অত্থৰণ্ণনা. ৰিত্থারতো পন একমেকং পদং অত্থুদ্ধারপদুদ্ধারপদৰণ্ণনানযেহি ৰিভজিত্ৰা ৰেদিতব্বা.
এৰং ৰুত্তে যক্খো যেন সংসযেন অঞ্ঞে পুচ্ছেয্য, তস্স পহীনত্তা কথং নু দানি পুচ্ছেয্যং, পুথূ সমণব্রাহ্মণেতি ৰত্ৰা যেপিস্স অপুচ্ছনকারণং ন জানন্তি, তেপি জানাপেন্তো যোহং অজ্জপজানামি, যো অত্থো সম্পরাযিকোতি আহ. তত্থ অজ্জাতি অজ্জাদিং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. পজানামীতি যথাৰুত্তেন পকারেন জানামি. যো অত্থোতি এত্তাৰতা ‘‘সুস্সূসং লভতে পঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তং দিট্ঠধম্মিকং দস্সেতি. সম্পরাযিকোতি ইমিনা ‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা’’তি ৰুত্তং পেচ্চ সোকাভাৰকারণং সম্পরাযিকং. অত্থোতি চ কারণস্সেতং অধিৰচনং. অযং হি অত্থসদ্দো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি এৰমাদীসু (পারা. ১; দী. নি. ১.২৫৫) পাঠত্থে ৰত্ততি. ‘‘অত্থো মে, গহপতি, হিরঞ্ঞসুৰণ্ণেনা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৫০; ম. নি. ৩.২৫৮) ৰিচক্খণে. ‘‘হোতি সীলৰতং অত্থো’’তিআদীসু (জা. ১.১.১১) ৰুড্ঢিম্হি. ‘‘বহুজনো ভজতে অত্থহেতূ’’তিআদীসু ধনে. ‘‘উভিন্নমত্থং চরতী’’তিআদীসু (জা. ১.৭.৬৬; সং. নি. ১.২৫০; থেরগা. ৪৪৩) হিতে. ‘‘অত্থে জাতে চ পণ্ডিত’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১.৯২) কারণে. ইধ পন কারণে. তস্মা যং পঞ্ঞাদিলাভাদীনং কারণং দিট্ঠধম্মিকং, যঞ্চ পেচ্চ সোকাভাৰস্স কারণং সম্পরাযিকং, তং যোহং অজ্জ ভগৰতা ৰুত্তনযেন সামংযেৰ পজানামি, সো কথং নু দানি পুচ্ছেয্যং পুথূ সমণব্রাহ্মণেতি এৰমেত্থ সঙ্খেপতো অত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰং যক্খো ‘‘পজানামি যো অত্থো সম্পরাযিকো’’তি ৰত্ৰা তস্স ঞাণস্স ভগৰংমূলকত্তং দস্সেন্তো অত্থায ৰত মে বুদ্ধোতি আহ. তত্থ অত্থাযাতি হিতায ৰুড্ঢিযা চ. যত্থ দিন্নং মহপ্ফলন্তি ‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা’’তি এত্থ ৰুত্তচাগেন যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং, তং অগ্গদক্খিণেয্যং বুদ্ধং পজানামীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘সঙ্ঘং সন্ধায এৰমাহা’’তি ভণন্তি.
এৰং ইমায গাথায অত্তনো হিতাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি সহিতপটিপত্তিং দীপেন্তো সো অহং ৰিচরিস্সামীতিআদিমাহ. তত্থ গামা গামন্তি দেৰগামা দেৰগামং. পুরা পুরন্তি দেৰনগরতো দেৰনগরং. নমস্সমানো সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মতন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ৰত ভগৰতো ধম্মো’’তিআদিনা নযেন বুদ্ধসুবোধিতঞ্চ ধম্মসুধম্মতঞ্চ চ-সদ্দেন ‘‘সুপ্পটিপন্নো ৰত ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিনা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ অভিত্থৰিত্ৰা নমস্সমানো ধম্মঘোসকো হুত্ৰা ৰিচরিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰমিমায গাথায পরিযোসানঞ্চ রত্তিৰিভাৰনঞ্চ সাধুকারসদ্দুট্ঠানঞ্চ আল়ৰককুমারস্স যক্খভৰনং আনযনঞ্চ একক্খণেযেৰ অহোসি. রাজপুরিসা সাধুকারসদ্দং সুত্ৰা – ‘‘এৰরূপো সাধুকারসদ্দো ঠপেত্ৰা বুদ্ধে ন অঞ্ঞেসং অব্ভুগ্গচ্ছতি, আগতো নু খো ভগৰা’’তি আৰজ্জেন্তা ভগৰতো সরীরপ্পভং দিস্ৰা পুব্বে ৰিয বহি অট্ঠত্ৰা নিব্বিসঙ্কা অন্তোযেৰ পৰিসিত্ৰা অদ্দসংসু ভগৰন্তং যক্খস্স ভৰনে নিসিন্নং, যক্খঞ্চ অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ঠিতং. দিস্ৰান যক্খং আহংসু – ‘‘অযং তে, মহাযক্খ, রাজকুমারো বলিকম্মায আনীতো, হন্দ নং খাদ ৰা ভুঞ্জ ৰা, যথাপচ্চযং ৰা করোহী’’তি. সো সোতাপন্নত্তা লজ্জিতো ৰিসেসেন চ ভগৰতো পুরতো এৰং ৰুচ্চমানো অথ তং কুমারং উভোহি হত্থেহি পটিগ্গহেত্ৰা ভগৰতো উপনামেসি ‘‘অযং, ভন্তে, কুমারো ময্হং পেসিতো, ইমাহং ভগৰতো দম্মি, হিতানুকম্পকা বুদ্ধা, পটিগ্গণ্হাতু, ভন্তে, ভগৰা ইমং দারকং ইমস্স হিতত্থায সুখত্থাযা’’তি ইমঞ্চ গাথমাহ –
‘‘ইমং কুমারং সতপুঞ্ঞলক্খণং,
সব্বঙ্গুপেতং পরিপুণ্ণব্যঞ্জনং;
উদগ্গচিত্তো সুমনো দদামি তে,
পটিগ্গহ লোকহিতায চক্খুমা’’তি.
পটিগ্গহেসি ভগৰা কুমারং. পটিগ্গণ্হন্তো চ যক্খস্স চ কুমারস্স চ মঙ্গলকরণত্থং পাদূনগাথং অভাসি. তং যক্খো কুমারং সরণং গমেন্তো তিক্খত্তুং চতুত্থপাদেন পূরেসি. সেয্যথিদং –
‘‘দীঘাযুকো হোতু অযং কুমারো,
তুৰঞ্চ যক্খ সুখিতো ভৰাহি;
অব্যাধিতা লোকহিতায তিট্ঠথ,
অযং কুমারো সরণমুপেতি বুদ্ধং;
অযং কুমারো সরণমুপেতি ধম্মং;
অযং কুমারো সরণমুপেতি সঙ্ঘ’’ন্তি.
অথ ভগৰা কুমারং রাজপুরিসানং অদাসি – ‘‘ইমং ৰড্ঢেত্ৰা পুন মমেৰ দেথা’’তি. এৰং সো কুমারো রাজপুরিসানং হত্থতো যক্খস্স হত্থং, যক্খস্স হত্থতো ভগৰতো হত্থং, ভগৰতো হত্থতো পুন রাজপুরিসানং হত্থং গতত্তা নামতো ‘‘হত্থকো আল়ৰকো’’তি জাতো. তং আদায পটিনিৰত্তে রাজপুরিসে দিস্ৰা কস্সকৰনকম্মিকাদযো ‘‘কিং যক্খো কুমারং অতিদহরত্তা ন ইচ্ছী’’তি? ভীতা পুচ্ছিংসু. রাজপুরিসা ‘‘মা ভাযথ. খেমং কতং ভগৰতা’’তি সব্বমারোচেসুং. ততো ‘‘সাধু সাধূ’’তি সকলং আল়ৰিনগরং এককোলাহলেন যক্খাভিমুখং অহোসি. যক্খোপি ভগৰতো ভিক্খাচারকালে অনুপ্পত্তে পত্তচীৰরং গহেত্ৰা উপড্ঢমগ্গং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তি.
অথ ভগৰা নগরে পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো নগরদ্ৰারে অঞ্ঞতরস্মিং ৰিৰিত্তে রুক্খমূলে পঞ্ঞত্তবুদ্ধাসনে নিসীদি. ততো মহাজনকাযেন সদ্ধিং রাজা চ নাগরা চ একতো সম্পিণ্ডিত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম ৰন্দিত্ৰা পরিৰারেত্ৰা নিসিন্না – ‘‘কথং, ভন্তে, এৰং দারুণং যক্খং দমযিত্থা’’তি পুচ্ছিংসু. তেসং ভগৰা যুদ্ধমাদিং কত্ৰা ‘‘এৰং নৰৰিধং ৰস্সং ৰস্সেত্ৰা এৰং ৰিভিংসনকং অকাসি, এৰং পঞ্হং পুচ্ছি. তস্সাহং এৰং ৰিস্সজ্জেসি’’ন্তি তমেৰাল়ৰকসুত্তং কথেসি. কথাপরিযোসানে চতুরাসীতিপাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. ততো রাজা চেৰ নাগরা চ ৰেস্সৰণমহারাজস্স ভৰনসমীপে যক্খস্স ভৰনং কত্ৰা পুপ্ফগন্ধাদিসক্কারুপেতং নিচ্চবলিং পৰত্তেসুং. তঞ্চ কুমারং ৰিঞ্ঞুতং পত্তং ‘‘ত্ৰং ভগৰন্তং নিস্সায জীৰিতং লভি, গচ্ছ ভগৰন্তংযেৰ পযিরুপাসস্সু ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি ৰিস্সজ্জেসুং. সো ভগৰন্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পযিরুপাসমানো নচিরস্সেৰ অনাগামিফলে পতিট্ঠায সব্বং বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা পঞ্চসতউপাসকপরিৰারো অহোসি. ভগৰা চ নং এতদগ্গে নিদ্দিসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং উপাসকানং চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি পরিসং সঙ্গণ্হন্তানং যদিদং হত্থকো আল়ৰকো’’তি (অ. নি. ১.২৫১). দ্ৰাদসমং.
ইতি সারত্থপ্পকাসিনিযা
সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায
যক্খসংযুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.