৩. সত্তিৰগ্গো
১. সত্তিসুত্তৰণ্ণনা
২১. সত্তিৰগ্গস্স পঠমে সত্তিযাতি দেসনাসীসমেতং. একতোখারাদিনা সত্থেনাতি অত্থো. ওমট্ঠোতি পহতো. চত্তারো হি পহারা ওমট্ঠো উম্মট্ঠো মট্ঠো ৰিমট্ঠোতি. তত্থ উপরি ঠত্ৰা অধোমুখং দিন্নপহারো ওমট্ঠো নাম; হেট্ঠা ঠত্ৰা উদ্ধংমুখং দিন্নো উম্মট্ঠো নাম; অগ্গল়সূচি ৰিয ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতো মট্ঠো নাম; সেসো সব্বোপি ৰিমট্ঠো নাম. ইমস্মিং পন ঠানে ওমট্ঠো গহিতো. সো হি সব্বদারুণো দুরুদ্ধরসল্লো দুত্তিকিচ্ছো অন্তোদোসো অন্তোপুব্বলোহিতোৰ হোতি, পুব্বলোহিতং অনিক্খমিত্ৰা ৰণমুখং পরিযোনন্ধিত্ৰা তিট্ঠতি. পুব্বলোহিতং নিহরিতুকামেহি মঞ্চেন সদ্ধিং বন্ধিত্ৰা অধোসিরো কাতব্বো হোতি, মরণং ৰা মরণমত্তং ৰা দুক্খং পাপুণাতি. পরিব্বজেতি ৰিহরেয্য.
ইমায গাথায কিং কথেতি? যথা সত্তিযা ওমট্ঠো পুরিসো সল্লুব্বহন-ৰণতিকিচ্ছনানং অত্থায ৰীরিযং আরভতি, পযোগং করোতি পরক্কমতি. যথা চ ডয্হমানো মত্থকে আদিত্তসীসো তস্স নিব্বাপনত্থায ৰীরিযং আরভতি, পযোগং করোতি পরক্কমতি, এৰমেৰ ভিক্খু কামরাগং পহানায সতো অপ্পমত্তো হুত্ৰা ৰিহরেয্য ভগৰাতি কথেসি.
অথ ভগৰা চিন্তেসি – ইমায দেৰতায উপমা তাৰ দল়্হং কত্ৰা আনীতা, অত্থং পন পরিত্তকং গহেত্ৰা ঠিতা, পুনপ্পুনং কথেন্তীপি হেসা কামরাগস্স ৰিক্খম্ভনপহানমেৰ কথেয্য. যাৰ চ কামরাগো মগ্গেন ন সমুগ্ঘাটিযতি, তাৰ অনুবদ্ধোৰ হোতি. ইতি তমেৰ ওপম্মং গহেত্ৰা পঠমমগ্গৰসেন দেসনং ৰিনিৰট্টেত্ৰা দেসেন্তো দুতিযং গাথমাহ. তস্সত্থো পুরিমানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বোতি. পঠমং.
২. ফুসতিসুত্তৰণ্ণনা
২২. দুতিযে নাফুসন্তং ফুসতীতি কম্মং অফুসন্তং ৰিপাকো ন ফুসতি, কম্মমেৰ ৰা অফুসন্তং কম্মং ন ফুসতি. কম্মঞ্হি নাকরোতো করিযতি. ফুসন্তঞ্চ ততো ফুসেতি কম্মং ফুসন্তং ৰিপাকো ফুসতি, কম্মমেৰ ৰা ফুসতি. কম্মঞ্হি করোতো করিযতি. তস্মা ফুসন্তং ফুসতি, অপ্পদুট্ঠপদোসিনন্তি যস্মা ন অফুসন্তং ফুসতি, ফুসন্তঞ্চ ফুসতি, অযং কম্মৰিপাকানং ধম্মতা, তস্মা যো ‘‘অপ্পদুট্ঠস্স নরস্স দুস্সতি, সুদ্ধস্স পোসস্স অনঙ্গণস্সা’’তি এৰং ৰুত্তো অপ্পদুট্ঠপদোসী পুগ্গলো, তং পুগ্গলং কম্মং ফুসন্তমেৰ কম্মং ফুসতি, ৰিপাকো ৰা ফুসতি. সো হি পরস্স উপঘাতং কাতুং সক্কোতি ৰা মা ৰা, অত্তা পনানেন চতূসু অপাযেসু ঠপিতো নাম হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘তমেৰ বালং পচ্চেতি পাপং, সুখুমো রজো পটিৰাতংৰ খিত্তো’’তি. দুতিযং.
৩. জটাসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে অন্তোজটাতি গাথাযং জটাতি তণ্হায জালিনিযা অধিৰচনং. সা হি রূপাদীসু আরম্মণেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৰেল়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৰিযাতি জটা. সা পনেসা সকপরিক্খারপরপরিক্খারেসু সকঅত্তভাৰ-পরঅত্তভাৰেসু অজ্ঝত্তিকাযতন-বাহিরাযতনেসু চ উপ্পজ্জনতো অন্তোজটা বহিজটাতি ৰুচ্চতি. তায এৰং উপ্পজ্জমানায জটায জটিতা পজা. যথা নাম ৰেল়ুজটাদীহি ৰেল়ুআদযো, এৰং তায তণ্হাজটায সব্বাপি অযং সত্তনিকাযসঙ্খাতা পজা জটিতা ৰিনদ্ধা, সংসিব্বিতাতি অত্থো. যস্মা চ এৰং জটিতা, তং তং গোতম পুচ্ছামীতি তস্মা তং পুচ্ছামি. গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি. কো ইমং ৰিজটযে জটন্তি ইমং এৰং তেধাতুকং জটেত্ৰা ঠিতং জটং কো ৰিজটেয্য, ৰিজটেতুং কো সমত্থোতি পুচ্ছতি.
অথস্স ভগৰা তমত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো সীলে পতিট্ঠাযাতিআদিমাহ. তত্থ সীলে পতিট্ঠাযাতি চতুপারিসুদ্ধিসীলে ঠত্ৰা. এত্থ চ ভগৰা জটাৰিজটনং পুচ্ছিতো সীলং আরভন্তো ন ‘‘অঞ্ঞং পুট্ঠো অঞ্ঞং কথেতী’’তি ৰেদিতব্বো. জটাৰিজটকস্স হি পতিট্ঠাদস্সনত্থমেত্থ সীলং কথিতং.
নরোতি সত্তো. সপঞ্ঞোতি কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা. চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযন্তি সমাধিঞ্চেৰ ৰিপস্সনঞ্চ ভাৰযমানো. চিত্তসীসেন হেত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো কথিতা, পঞ্ঞানামেন ৰিপস্সনা. আতাপীতি ৰীরিযৰা. ৰীরিযঞ্হি কিলেসানং আতাপনপরিতাপনট্ঠেন ‘‘আতাপো’’তি ৰুচ্চতি, তদস্স অত্থীতি আতাপী. নিপকোতি নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতোতি অত্থো. ইমিনা পদেন পারিহারিযপঞ্ঞং দস্সেতি. পারিহারিযপঞ্ঞা নাম ‘‘অযং কালো উদ্দেসস্স, অযং কালো পরিপুচ্ছাযা’’তিআদিনা নযেন সব্বত্থ কারাপিতা পরিহরিতব্বপঞ্ঞা. ইমস্মিঞ্হি পঞ্হাব্যাকরণে তিক্খত্তুং পঞ্ঞা আগতা. তত্থ পঠমা জাতিপঞ্ঞা, দুতিযা ৰিপস্সনাপঞ্ঞা, ততিযা সব্বকিচ্চপরিণাযিকা পারিহারিযপঞ্ঞা.
সো ইমং ৰিজটযে জটন্তি সো ইমেহি সীলাদীহি সমন্নাগতো ভিক্খু. যথা নাম পুরিসো পথৰিযং পতিট্ঠায সুনিসিতং সত্থং উক্খিপিত্ৰা মহন্তং ৰেল়ুগুম্বং ৰিজটেয্য, এৰমেৰং সীলে পতিট্ঠায সমাধিসিলাযং সুনিসিতং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসত্থং ৰীরিযবলপগ্গহিতেন পারিহারিযপঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৰা সব্বম্পি তং অত্তনো সন্তানে পতিতং তণ্হাজটং ৰিজটেয্য সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্যাতি.
এত্তাৰতা সেখভূমিং কথেত্ৰা ইদানি জটং ৰিজটেত্ৰা ঠিতং মহাখীণাসৰং দস্সেন্তো যেসন্তিআদিমাহ. এৰং জটং ৰিজটেত্ৰা ঠিতং খীণাসৰং দস্সেত্ৰা পুন জটায ৰিজটনোকাসং দস্সেন্তো যত্থ নামঞ্চাতিআদিমাহ. তত্থ নামন্তি চত্তারো অরূপিনো খন্ধা. পটিঘং রূপসঞ্ঞা চাতি এত্থ পটিঘসঞ্ঞাৰসেন কামভৰো গহিতো, রূপসঞ্ঞাৰসেন রূপভৰো. তেসু দ্ৰীসু গহিতেসু অরূপভৰো গহিতোৰ হোতি ভৰসঙ্খেপেনাতি. এত্থেসা ছিজ্জতে জটাতি এত্থ তেভূমকৰট্টস্স পরিযাদিযনট্ঠানে এসা জটা ছিজ্জতি, নিব্বানং আগম্ম ছিজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি অযং অত্থো দস্সিতো হোতি. ততিযং.
৪. মনোনিৰারণসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থে যতো যতোতি পাপতো ৰা কল্যাণতো ৰা. অযং কির দেৰতা ‘‘যংকিঞ্চি কুসলাদিভেদং লোকিযং ৰা লোকুত্তরং ৰা মনো, তং নিৰারেতব্বমেৰ, ন উপ্পাদেতব্ব’’ন্তি এৰংলদ্ধিকা. স সব্বতোতি সো সব্বতো. অথ ভগৰা – ‘‘অযং দেৰতা অনিয্যানিককথং কথেতি, মনো নাম নিৰারেতব্বম্পি অত্থি ভাৰেতব্বম্পি, ৰিভজিত্ৰা নমস্সা দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দুতিযগাথং আহ. তত্থ ন মনো সংযতত্তমাগতন্তি, যং ৰুত্তং ‘‘ন সব্বতো মনো নিৰারযে’’তি, কতরং তং মনো, যং তং সব্বতো ন নিৰারেতব্বন্তি চে. মনো সংযতত্তং আগতং, যং মনো যত্থ সংযতভাৰং আগতং, ‘‘দানং দস্সামি, সীলং রক্খিস্সামী’’তিআদিনা নযেন উপ্পন্নং, এতং মনো ন নিৰারেতব্বং, অঞ্ঞদত্থু ব্রূহেতব্বং ৰড্ঢেতব্বং. যতো যতো চ পাপকন্তি যতো যতো অকুসলং উপ্পজ্জতি, ততো ততো চ তং নিৰারেতব্বন্তি. চতুত্থং.
৫. অরহন্তসুত্তৰণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে কতাৰীতি চতূহি মগ্গেহি কতকিচ্চো. অহং ৰদামীতি অযং দেৰতা ৰনসণ্ডৰাসিনী, সা আরঞ্ঞকানং ভিক্খূনং ‘‘অহং ভুঞ্জামি, অহং নিসীদামি, মম পত্তো, মম চীৰর’’ন্তিআদিকথাৰোহারং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং ইমে ভিক্খূ ‘খীণাসৰা’তি মঞ্ঞামি, খীণাসৰানঞ্চ নাম এৰরূপা অত্তুপলদ্ধিনিস্সিতকথা হোতি, ন হোতি নু খো’’তি জাননত্থং এৰং পুচ্ছতি.
সামঞ্ঞন্তি লোকনিরুত্তিং লোকৰোহারং. কুসলোতি খন্ধাদীসু কুসলো. ৰোহারমত্তেনাতি উপলদ্ধিনিস্সিতকথং হিত্ৰা ৰোহারভেদং অকরোন্তো ‘‘অহং, মমা’’তি ৰদেয্য. ‘‘খন্ধা ভুঞ্জন্তি, খন্ধা নিসীদন্তি, খন্ধানং পত্তো, খন্ধানং চীৰর’’ন্তি হি ৰুত্তে ৰোহারভেদো হোতি, ন কোচি জানাতি. তস্মা এৰং অৰত্ৰা লোকৰোহারেন ৰোহরতীতি.
অথ দেৰতা – ‘‘যদি দিট্ঠিযা ৰসেন ন ৰদতি, মানৰসেন নু খো ৰদতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন যো হোতীতি পুচ্ছি. তত্থ মানং নু খোতি সো ভিক্খু মানং উপগন্ত্ৰা মানৰসেন ৰদেয্য নু খোতি. অথ ভগৰা – ‘‘অযং দেৰতা খীণাসৰং সমানং ৰিয করোতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘খীণাসৰস্স নৰৰিধোপি মানো পহীনো’’তি দস্সেন্তো পটিগাথং আহ. তত্থ ৰিধূপিতাতি ৰিধমিতা. মানগন্থস্সাতি মানা চ গন্থা চ অস্স. মঞ্ঞতন্তি মঞ্ঞনং. তিৰিধম্পি তণ্হা-দিট্ঠি-মান-মঞ্ঞনং সো ৰীতিৰত্তো, অতিক্কন্তোতি অত্থো. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি. পঞ্চমং.
৬. পজ্জোতসুত্তৰণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে পুট্ঠুন্তি পুচ্ছিতুং. কথং জানেমূতি কথং জানেয্যাম. দিৰারত্তিন্তি দিৰা চ রত্তিঞ্চ. তত্থ তত্থাতি যত্থ যত্থেৰ পজ্জলিতো হোতি, তত্থ তত্থ. এসা আভাতি এসা বুদ্ধাভা. কতমা পন সাতি? ঞাণালোকো ৰা হোতু পীতিআলোকো ৰা পসাদালোকো ৰা ধম্মকথাআলোকো ৰা, সব্বোপি বুদ্ধানং পাতুভাৰা উপ্পন্নো আলোকো বুদ্ধাভা নাম. অযং অনুত্তরা সব্বসেট্ঠা অসদিসাতি. ছট্ঠং.
৭. সরসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে কুতো সরা নিৰত্তন্তীতি ইমে সংসারসরা কুতো নিৰত্তন্তি, কিং আগম্ম নপ্পৰত্তন্তীতি অত্থো. ন গাধতীতি ন পতিট্ঠাতি. অতোতি অতো নিব্বানতো. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি. সত্তমং.
৮. মহদ্ধনসুত্তৰণ্ণনা
২৮. অট্ঠমে নিধানগতং মুত্তসারাদি মহন্তং ধনমেতেসন্তি মহদ্ধনা. সুৰণ্ণরজতভাজনাদি মহাভোগো এতেসন্তি মহাভোগা. অঞ্ঞমঞ্ঞাভিগিজ্ঝন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিগিজ্ঝন্তি পত্থেন্তি পিহেন্তি. অনলঙ্কতাতি অতিত্তা অপরিযত্তজাতা. উস্সুক্কজাতেসূতি নানাকিচ্চজাতেসু অনুপ্পন্নানং রূপাদীনং উপ্পাদনত্থায উপ্পন্নানং অনুভৰনত্থায উস্সুক্কেসু. ভৰসোতানুসারীসূতি ৰট্টসোতং অনুসরন্তেসু. অনুস্সুকাতি অৰাৰটা. অগারন্তি মাতুগামেন সদ্ধিং গেহং. ৰিরাজিযাতি ৰিরাজেত্ৰা. সেসং উত্তানমেৰাতি. অট্ঠমং.
৯. চতুচক্কসুত্তৰণ্ণনা
২৯. নৰমে চতুচক্কন্তি চতুইরিযাপথং. ইরিযাপথো হি ইধ চক্কন্তি অধিপ্পেতো. নৰদ্ৰারন্তি নৰহি ৰণমুখেহি নৰদ্ৰারং. পুণ্ণন্তি অসুচিপূরং. লোভেন সংযুতন্তি তণ্হায সংযুত্তং. কথং যাত্রা ভৰিস্সতীতি এতস্স এৰরূপস্স সরীরস্স কথং নিগ্গমনং ভৰিস্সতি, কথং মুত্তি পরিমুত্তি সমতিক্কমো ভৰিস্সতীতি পুচ্ছতি. নদ্ধিন্তি উপনাহং, পুব্বকালে কোধো, অপরকালে উপনাহোতি এৰং পৰত্তং বলৰকোধন্তি অত্থো. ৰরত্তন্তি ‘‘ছেত্ৰা নদ্ধি ৰরত্তঞ্চ, সন্দানং সহনুক্কম’’ন্তি গাথায (ধ. প. ৩৯৮; সু. নি. ৬২৭) তণ্হা ৰরত্তা, দিট্ঠি সন্দানং নাম জাতং. ইধ পন পাল়িনিদ্দিট্ঠে কিলেসে ঠপেত্ৰা অৰসেসা ‘‘ৰরত্তা’’তি ৰেদিতব্বা, ইতি কিলেসৰরত্তঞ্চ ছেত্ৰাতি অত্থো. ইচ্ছা লোভন্তি একোযেৰ ধম্মো ইচ্ছনট্ঠেন ইচ্ছা, লুব্ভনট্ঠেন লোভোতি ৰুত্তো. পঠমুপ্পত্তিকা ৰা দুব্বলা ইচ্ছা, অপরাপরুপ্পত্তিকো বলৰা লোভো. অলদ্ধপত্থনা ৰা ইচ্ছা, পটিলদ্ধৰত্থুম্হি লোভো. সমূলং তণ্হন্তি অৰিজ্জামূলেন সমূলকং তণ্হং. অব্বুয্হাতি অগ্গমগ্গেন উপ্পাটেত্ৰা. সেসং উত্তানমেৰাতি. নৰমং.
১০. এণিজঙ্ঘসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে এণিজঙ্ঘন্তি এণিমিগস্স ৰিয সুৰট্টিতজঙ্ঘং. কিসন্তি অথূলং সমসরীরং. অথ ৰা আতপেন মিলাতং মালাগন্ধৰিলেপনেহি অনুপব্রূহিতসরীরন্তিপি অত্থো. ৰীরন্তি ৰীরিযৰন্তং. অপ্পাহারন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায মিতাহারং, ৰিকালভোজনপটিক্খেপৰসেন ৰা পরিত্তাহারং. অলোলুপন্তি চতূসু পচ্চযেসু লোলুপ্পৰিরহিতং. রসতণ্হাপটিক্খেপো ৰা এস. সীহংৰেকচরং নাগন্তি একচরং সীহং ৰিয, একচরং নাগং ৰিয. গণৰাসিনো হি পমত্তা হোন্তি, একচরা অপ্পমত্তা, তস্মা একচরাৰ গহিতাতি. পৰেদিতাতি পকাসিতা কথিতা. এত্থাতি এতস্মিং নামরূপে. পঞ্চকামগুণৰসেন হি রূপং গহিতং, মনেন নামং, উভযেহি পন অৰিনিভুত্তধম্মে গহেত্ৰা পঞ্চক্খন্ধাদিৰসেনপেত্থ ভুম্মং যোজেতব্বন্তি. দসমং.
সত্তিৰগ্গো ততিযো.