২. নন্দনৰগ্গো
১. নন্দনসুত্তৰণ্ণনা
১১. নন্দনৰগ্গস্স পঠমে তত্রাতি তস্মিং আরামে. খোতি ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৰসেন নিপাতমত্তং. ভিক্খূ আমন্তেসীতি পরিসজেট্ঠকে ভিক্খূ জানাপেসি. ভিক্খৰোতি তেসং আমন্তনাকারদীপনং. ভদন্তেতি পতিৰচনদানং. তে ভিক্খূতি যে তত্থ সম্মুখীভূতা ধম্মপটিগ্গাহকা ভিক্খূ. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো ৰচনং পতিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসূতি অত্থো. এতদৰোচাতি এতং ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘ভূতপুব্ব’’ন্তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ তাৰতিংসকাযিকাতি তাৰতিংসকাযে নিব্বত্তা. তাৰতিংসকাযো নাম দুতিযদেৰলোকো ৰুচ্চতি. মঘেন মাণৰেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৰা তত্থ উপ্পন্নে তেত্তিংস দেৰপুত্তে উপাদায কির তস্স দেৰলোকস্স অযং পণ্ণত্তি জাতাতি ৰদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৰাল়েসুপি ছ কামাৰচরদেৰলোকা অত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহারাজিকানং সহস্সং তাৰতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৯), তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৰেসা তস্স দেৰলোকস্সাতি ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হি নিদ্দোসং পদং হোতি.
নন্দনে ৰনেতি এত্থ তং ৰনং পৰিট্ঠে পৰিট্ঠে নন্দযতি তোসেতীতি নন্দনং. পঞ্চসু হি মরণনিমিত্তেসু উপ্পন্নেসু ‘‘সম্পত্তিং পহায চৰিস্সামা’’তি পরিদেৰমানা দেৰতা সক্কো দেৰানমিন্দো ‘‘মা পরিদেৰিত্থ, অভিজ্জনধম্মা নাম সঙ্খারা নত্থী’’তি ওৰদিত্ৰা তত্থ পৰেসাপেতি. তাসং অঞ্ঞাহি দেৰতাহি বাহাসু গহেত্ৰা পৰেসিতানম্পি তস্স সম্পত্তিং দিস্ৰাৰ মরণসোকো ৰূপসম্মতি, পীতিপামোজ্জমেৰ উপ্পজ্জতি. অথ তস্মিং কীল়মানা এৰ উণ্হসন্তত্তো হিমপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযন্তি, ৰাতাপহতদীপসিখা ৰিয ৰিজ্ঝাযন্তীতি এৰং যংকিঞ্চি অন্তো পৰিট্ঠং নন্দযতি তোসেতিযেৰাতি নন্দনং, তস্মিং নন্দনে. অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতাতি অচ্ছরাতি দেৰধীতানং নামং, তাসং সমূহেন পরিৰুতা.
দিব্বেহীতি দেৰলোকে নিব্বত্তেহি. পঞ্চহি কামগুণেহীতি মনাপিযরূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি কামবন্ধনেহি কামকোট্ঠাসেহি ৰা. সমপ্পিতাতি উপেতা. ইতরং তস্সেৰ ৰেৰচনং. পরিচারযমানাতি রমমানা, তেসু তেসু ৰা রূপাদীসু ইন্দ্রিযানি সঞ্চারযমানা. তাযং ৰেলাযন্তি তস্মিং পরিচারণকালে. সো পনস্স দেৰপুত্তস্স অধুনা অভিনিব্বত্তকালো ৰেদিতব্বো. তস্স হি পটিসন্ধিক্খণেযেৰ রত্তসুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয ৰিরোচযমানো তিগাৰুতপ্পমাণো অত্তভাৰো নিব্বত্তি. সো দিব্বৰত্থনিৰত্থো দিব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো দিব্বমালাৰিলেপনধরো দিব্বেহি চন্দনচুণ্ণেহি সমং ৰিকিরিযমানো দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি ওৰুতো নিৰুতো পরিযোনদ্ধো লোভাভিভূতো হুত্ৰা লোভনিস্সরণং নিব্বানং অপস্সন্তো আসভিং ৰাচং ভাসন্তো ৰিয মহাসদ্দেন ‘‘ন তে সুখং পজানন্তী’’তি ইমং গাথং গাযমানো নন্দনৰনে ৰিচরি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তাযং ৰেলাযং ইমং গাথং অভাসী’’তি.
যে ন পস্সন্তি নন্দনন্তি যে তত্র পঞ্চকামগুণানুভৰনৰসেন নন্দনৰনং ন পস্সন্তি. নরদেৰানন্তি দেৰনরানং, দেৰপুরিসানন্তি অত্থো. তিদসানন্তি তিক্খত্তুং দসন্নং. যসস্সিনন্তি পরিৰারসঙ্খাতেন যসেন সম্পন্নানং.
অঞ্ঞতরা দেৰতাতি একা অরিযসাৰিকা দেৰতা. পচ্চভাসীতি ‘‘অযং বালদেৰতা ইমং সম্পত্তিং নিচ্চং অচলং মঞ্ঞতি, নাস্সা ছেদনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মতং জানাতী’’তি অধিপ্পাযং ৰিৰট্টেত্ৰা দস্সেন্তী ‘‘ন ত্ৰং বালে’’তি ইমায গাথায পতিঅভাসি. যথা অরহতং ৰচোতি যথা অরহন্তানং ৰচনং, তথা ত্ৰং ন জানাসীতি. এৰং তস্সা অধিপ্পাযং পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি অরহন্তানং ৰচনং দস্সেন্তী অনিচ্চাতিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চা ৰত সঙ্খারাতি সব্বে তেভূমকসঙ্খারা হুত্ৰা অভাৰত্থেন অনিচ্চা. উপ্পাদৰযধম্মিনোতি উপ্পাদৰযসভাৰা. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তীতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং. যস্মা ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা উপ্পাদৰযধম্মিনোতি. উপ্পাদৰযগ্গহণেন চেত্থ তদনন্তরা ৰেমজ্ঝট্ঠানং গহিতমেৰ হোতি. তেসং ৰূপসমো সুখোতি তেসং সঙ্খারানং ৰূপসমসঙ্খাতং নিব্বানমেৰ সুখং. ইদং অরহতং ৰচোতি.
নন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নন্দতিসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে নন্দতীতি তুস্সতি অত্তমনো হোতি. পুত্তিমাতি বহুপুত্তো. তস্স হি একচ্চে পুত্তা কসিকম্মং কত্ৰা ধঞ্ঞস্স কোট্ঠে পূরেন্তি, একচ্চে ৰণিজ্জং কত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং আহরন্তি, একচ্চে রাজানং উপট্ঠহিত্ৰা যানৰাহনগামনিগমাদীনি লভন্তি. অথ তেসং আনুভাৰসঙ্খাতং সিরিং অনুভৰমানা মাতা ৰা পিতা ৰা নন্দতি. ছণদিৰসাদীসু ৰা মণ্ডিতপসাধিতে পুত্তে সম্পত্তিং অনুভৰমানে দিস্ৰা নন্দতীতি, ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি আহ. গোহি তথেৰাতি যথা পুত্তিমা পুত্তেহি, তথা গোসামিকোপি সম্পন্নং গোমণ্ডলং দিস্ৰা গাৰো নিস্সায গোরসসম্পত্তিং অনুভৰমানো গোহি নন্দতি. উপধী হি নরস্স নন্দনাতি, এত্থ উপধীতি চত্তারো উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খারূপধীতি. কামাপি হি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৰং ৰুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৰতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৰচনত্থেন উপধীতি ৰুচ্চতি. খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, অভিসঙ্খারাপি ভৰদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতোতি. ইধ পন কামূপধি অধিপ্পেতো. পঞ্চ হি কামগুণা তেভূমিকাদিপাসাদ-উল়ারসযন-ৰত্থালঙ্কার-নাটকপরিৰারাদিৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা পীতিসোমনস্সং উপসংহরমানা নরং নন্দযন্তি. তস্মা যথা পুত্তা চ গাৰো চ, এৰং ইমেপি উপধী হি নরস্স নন্দনাতি ৰেদিতব্বা. ন হি সো নন্দতি যো নিরূপধীতি যো কামগুণসম্পত্তিরহিতো দলিদ্দো দুল্লভঘাসচ্ছাদনো, ন হি সো নন্দতি. এৰরূপো মনুস্সপেতো চ মনুস্সনেরযিকো চ কিং নন্দিস্সতি ভগৰাতি আহ.
ইদং সুত্ৰা সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং দেৰতা সোকৰত্থুমেৰ নন্দৰত্থুং করোতি, সোকৰত্থুভাৰমস্সা দীপেস্সামী’’তি ফলেন ফলং পাতেন্তো ৰিয তাযেৰ উপমায তস্সা ৰাদং ভিন্দন্তো তমেৰ গাথং পরিৰত্তেত্ৰা সোচতীতি আহ. তত্থ সোচতি পুত্তেহীতি ৰিদেসগমনাদিৰসেন পুত্তেসু নট্ঠেসুপি নস্সন্তেসুপি ইদানি নস্সিস্সন্তীতি নাসসঙ্কীপি সোচতি, তথা মতেসুপি মরন্তেসুপি চোরেহি রাজপুরিসেহি গহিতেসু ৰা পচ্চত্থিকানং হত্থং উপগতেসু ৰা মরণসঙ্কীপি হুত্ৰা সোচতি. রুক্খপব্বতাদীহি পতিত্ৰা হত্থপাদাদীনং ভেদৰসেন ভিন্নেসুপি ভিজ্জন্তেসুপি ভেদসঙ্কীপি হুত্ৰা সোচতি. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোসামিকোপি তথেৰ নৰহাকারেহি গোহি সোচতি. উপধী হি নরস্স সোচনাতি যথা চ পুত্তগাৰো, এৰং পঞ্চ কামগুণোপধীপি –
‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;
তে কামা পরিহাযন্তি, সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৩) –
ৰুত্তনযেন নরং সোচন্তি. তস্মা নরস্স সোচনা সোকৰত্থুকমেৰাতি ৰেদিতব্বা. ন হি সো সোচতি, যো নিরূপধীতি যস্স পন চতুব্বিধাপেতে উপধিযো নত্থি, সো নিরুপধি মহাখীণাসৰো কিং সোচিস্সতি, ন সোচতি দেৰতেতি.
নন্দতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নত্থিপুত্তসমসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে নত্থি পুত্তসমং পেমন্তি ৰিরূপেপি হি অত্তনো পুত্তকে সুৰণ্ণবিম্বকং ৰিয মঞ্ঞন্তি, মালাগুল়ে ৰিয সীসাদীসু কত্ৰা পরিহরমানা তেহি ওহদিতাপি ওমুত্তিকাপি গন্ধৰিলেপনপতিতা ৰিয সোমনস্সং আপজ্জন্তি. তেনাহ – ‘‘নত্থি পুত্তসমং পেম’’ন্তি. পুত্তপেমসমং পেমং নাম নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. গোসমিতং ধনন্তি গোহি সমং গোধনসমং গোধনসদিসং অঞ্ঞং ধনং নাম নত্থি ভগৰাতি আহ. সূরিযসমা আভাতি সূরিযাভায সমা অঞ্ঞা আভা নাম নত্থীতি দস্সেতি. সমুদ্দপরমাতি যে কেচি অঞ্ঞে সরা নাম, সব্বে তে সমুদ্দপরমা, সমুদ্দো তেসং উত্তমো, সমুদ্দসদিসং অঞ্ঞং উদকনিধানং নাম নত্থি, ভগৰাতি.
যস্মা পন অত্তপেমেন সমং পেমং নাম নত্থি. মাতাপিতাদযো হি ছড্ডেত্ৰাপি পুত্তধীতাদযো চ অপোসেত্ৰাপি সত্তা অত্তানমেৰ পোসেন্তি. ধঞ্ঞেন চ সমং ধনং নাম নত্থি. (যদা হি সত্তা দুব্ভিক্খা হোন্তি), তথারূপে হি কালে হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনি গোমহিংসাদীনিপি ধঞ্ঞগ্গহণত্থং ধঞ্ঞসামিকানমেৰ সন্তিকং গহেত্ৰা গচ্ছন্তি. পঞ্ঞায চ সমা আভা নাম নত্থি. সূরিযাদযো হি একদেসংযেৰ ওভাসন্তি, পচ্চুপ্পন্নমেৰ চ তমং ৰিনোদেন্তি. পঞ্ঞা পন দসসহস্সিম্পি লোকধাতুং একপ্পজ্জোতং কাতুং সক্কোতি, অতীতংসাদিপটিচ্ছাদকঞ্চ তমং ৰিধমতি. মেঘৰুট্ঠিযা চ সমো সরো নাম নত্থি. নদীৰাপি হোতু তলাকাদীনি ৰা, ৰুট্ঠিসমো সরো নাম নত্থি. মেঘৰুট্ঠিযা হি পচ্ছিন্নায মহাসমুদ্দো অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন হোতি, ৰুট্ঠিযা পন পৰত্তমানায যাৰ আভস্সরভৰনাপি একোদকং হোতি. তস্মা ভগৰা দেৰতায পটিগাথং ৰদন্তো নত্থি অত্তসমং পেমন্তিআদিমাহাতি.
নত্থিপুত্তসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. খত্তিযসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে খত্তিযো দ্ৰিপদন্তি দ্ৰিপদানং রাজা সেট্ঠো. কোমারীতি কুমারিকালে গহিতা. অযং সেসভরিযানং সেট্ঠাতি ৰদতি. পুব্বজোতি পঠমং জাতো কাণো ৰাপি হোতু কুণিআদীনং ৰা অঞ্ঞতরো, যো পঠমং জাতো, অযমেৰ পুত্তো ইমিস্সা দেৰতায ৰাদে সেট্ঠো নাম হোতি. যস্মা পন দ্ৰিপদাদীনং বুদ্ধাদযো সেট্ঠা, তস্মা ভগৰা পটিগাথং আহ. তত্থ কিঞ্চাপি ভগৰা সব্বেসংযেৰ অপদাদিভেদানং সত্তানং সেট্ঠো, উপ্পজ্জমানো পনেস সব্বসত্তসেট্ঠো দ্ৰিপদেসুযেৰ উপ্পজ্জতি, তস্মা সম্বুদ্ধো দ্ৰিপদং সেট্ঠোতি আহ. দ্ৰিপদেসু উপ্পন্নস্স চস্স সব্বসত্তসেট্ঠভাৰো অপ্পটিহতোৰ হোতি. আজানীযোতি হত্থী ৰা হোতু অস্সাদীসু অঞ্ঞতরো ৰা, যো কারণং জানাতি, অযং আজানীযোৰ চতুপ্পদানং সেট্ঠোতি অত্থো. কূটকণ্ণরঞ্ঞো গুল়ৰণ্ণঅস্সো ৰিয. রাজা কির পাচীনদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা চেতিযপব্বতং গমিস্সামীতি কলম্বনদীতীরং সম্পত্তো, অস্সো তীরে ঠত্ৰা উদকং ওতরিতুং ন ইচ্ছতি, রাজা অস্সাচরিযং আমন্তেত্ৰা, ‘‘অহো ৰত তযা অস্সো সিক্খাপিতো উদকং ওতরিতুং ন ইচ্ছতী’’তি আহ. আচরিযো ‘‘সুসিক্খাপিতো দেৰ অস্সো, এতস্স হি চিত্তং – ‘সচাহং উদকং ওতরিস্সামি, ৰালং তেমিস্সতি, ৰালে তিন্তে রঞ্ঞো অঙ্গে উদকং পাতেয্যা’তি, এৰং তুম্হাকং সরীরে উদকপাতনভযেন ন ওতরতি, ৰালং গণ্হাপেথা’’তি আহ. রাজা তথা কারেসি. অস্সো ৰেগেন ওতরিত্ৰা পারং গতো. সুস্সূসাতি সুস্সূসমানা. কুমারিকালে ৰা গহিতা হোতু পচ্ছা ৰা, সুরূপা ৰা ৰিরূপা ৰা, যা সামিকং সুস্সূসতি পরিচরতি তোসেতি, সা ভরিযানং সেট্ঠা. অস্সৰোতি আসুণমানো. জেট্ঠো ৰা হি হোতু কনিট্ঠো ৰা, যো মাতাপিতূনং ৰচনং সুণাতি, সম্পটিচ্ছতি, ওৰাদপটিকরো হোতি, অযং পুত্তানং সেট্ঠো, অঞ্ঞেহি সন্ধিচ্ছেদকাদিচোরেহি পুত্তেহি কো অত্থো দেৰতেতি.
খত্তিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সণমানসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে ঠিতে মজ্ঝন্হিকেতি ঠিতমজ্ঝন্হিকে. সন্নিসীৰেসূতি যথা ফাসুকট্ঠানং উপগন্ত্ৰা সন্নিসিন্নেসু ৰিস্সমমানেসু. ঠিতমজ্ঝন্হিককালো নামেস সব্বসত্তানং ইরিযাপথদুব্বল্যকালো. ইধ পন পক্খীনংযেৰ ৰসেন দস্সিতো. সণতেৰাতি সণতি ৰিয মহাৰিরৰং ৰিয মুচ্চতি. সণমানমেৰ চেত্থ ‘‘সণতেৰা’’তি ৰুত্তং. তপ্পটিভাগং নামেতং. নিদাঘসমযস্মিঞ্হি ঠিতমজ্ঝন্হিককালে চতুপ্পদগণেসু চেৰ পক্খীগণেসু চ সন্নিসিন্নেসু ৰাতপূরিতানং সুসিররুক্খানঞ্চেৰ ছিদ্দৰেণুপব্বানঞ্চ খন্ধেন খন্ধং সাখায সাখং সঙ্ঘট্টযন্তানং পাদপানঞ্চ অরঞ্ঞমজ্ঝে মহাসদ্দো উপ্পজ্জতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তং ভযং পটিভাতি মন্তি তং এৰরূপে কালে মহাঅরঞ্ঞস্স সণমানং ময্হং ভযং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. দন্ধপঞ্ঞা কিরেসা দেৰতা তস্মিং খণে অত্তনো নিসজ্জফাসুকং কথাফাসুকং দুতিযকং অলভন্তী এৰমাহ. যস্মা পন তাদিসে কালে পিণ্ডপাতপটিক্কন্তস্স ৰিৰিত্তে অরঞ্ঞাযতনে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা নিসিন্নস্স ভিক্খুনো অনপ্পকং সুখং উপ্পজ্জতি, যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো’’তি. (ধ. প. ৩৭৩) চ,
‘‘পুরতো পচ্ছতো ৰাপি, অপরো চে ন ৰিজ্জতি;
অতীৰ ফাসু ভৰতি, একস্স ৰসতো ৰনে’’তি. (থেরগা. ৫৩৭) চ;
তস্মা ভগৰা দুতিযং গাথমাহ. তত্থ সা রতি পটিভাতি মন্তি যা এৰরূপে কালে এককস্স নিসজ্জা নাম, সা রতি ময্হং উপট্ঠাতীতি অত্থো. সেসং তাদিসমেৰাতি.
সণমানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. নিদ্দাতন্দীসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে নিদ্দাতি, ‘‘অভিজানামহং, অগ্গিৰেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৰরূপায অব্যাকতনিদ্দায পুব্বভাগাপরভাগেসু সেখপুথুজ্জনানং সসঙ্খারিকঅকুসলে চিত্তে উপ্পন্নং থিনমিদ্ধং. তন্দীতি অতিচ্ছাতাতিসীতাদিকালেসু উপ্পন্নং আগন্তুকং আলসিযং. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমা তন্দী? যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি তন্দী’’তি (ৰিভ. ৮৫৭). ৰিজম্ভিতাতি কাযৰিজম্ভনা. অরতীতি অকুসলপক্খা উক্কণ্ঠিততা. ভত্তসম্মদোতি ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো. ৰিত্থারো পন তেসং – ‘‘তত্থ কতমা ৰিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৰিজম্ভনা’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে আগতোৰ. এতেনাতি এতেন নিদ্দাদিনা উপক্কিলেসেন উপক্কিলিট্ঠো নিৰারিতপাতুভাৰো. নপ্পকাসতীতি ন জোততি, ন পাতুভৰতীতি অত্থো. অরিযমগ্গোতি লোকুত্তরমগ্গো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. পাণিনন্তি সত্তানং. ৰীরিযেনাতি মগ্গসহজাতৰীরিযেন. নং পণামেত্ৰাতি এতং কিলেসজাতং নীহরিত্ৰা. অরিযমগ্গোতি লোকিযলোকুত্তরমগ্গো. ইতি মগ্গেনেৰ উপক্কিলেসে নীহরিত্ৰা মগ্গস্স ৰিসুদ্ধি ৰুত্তাতি.
নিদ্দাতন্দীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুক্করসুত্তৰণ্ণনা
১৭. সত্তমে দুত্তিতিক্খন্তি দুক্খমং দুঅধিৰাসিযং. অব্যত্তেনাতি বালেন. সামঞ্ঞন্তি সমণধম্মো. ইমিনা দেৰতা ইদং দস্সেতি – যং পণ্ডিতা কুলপুত্তা দসপি ৰস্সানি ৰীসতিপি সট্ঠিপি ৰস্সানি দন্তে অভিদন্তমাধায জিৰ্হায তালুং আহচ্চপি চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হিত্ৰাপি একাসনং একভত্তং পটিসেৰমানা আপাণকোটিকং ব্রহ্মচরিযং চরন্তা সামঞ্ঞং করোন্তি. তং ভগৰা বালো অব্যত্তো কাতুং ন সক্কোতীতি. বহূ হি তত্থ সম্বাধাতি তস্মিং সামঞ্ঞসঙ্খাতে অরিযমগ্গে বহূ সম্বাধা মগ্গাধিগমায পটিপন্নস্স পুব্বভাগে বহূ পরিস্সযাতি দস্সেতি.
চিত্তঞ্চে ন নিৰারযেতি যদি অযোনিসো উপ্পন্নং চিত্তং ন নিৰারেয্য, কতি অহানি সামঞ্ঞং চরেয্য? একদিৰসম্পি ন চরেয্য. চিত্তৰসিকো হি সমণধম্মং কাতুং ন সক্কোতি. পদে পদেতি আরম্মণে আরম্মণে. আরম্মণঞ্হি ইধ পদন্তি অধিপ্পেতং. যস্মিং যস্মিং হি আরম্মণে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থ বালো ৰিসীদতি নাম. ইরিযাপথপদম্পি ৰট্টতি. গমনাদীসু হি যত্থ যত্থ কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ ৰিসীদতি নাম. সঙ্কপ্পানন্তি কামসঙ্কপ্পাদীনং.
কুম্মো ৰাতি কচ্ছপো ৰিয. অঙ্গানীতি গীৰপঞ্চমানি অঙ্গানি. সমোদহন্তি সমোদহন্তো, সমোদহিত্ৰা ৰা. মনোৰিতক্কেতি মনম্হি উপ্পন্নৰিতক্কে. এত্তাৰতা ইদং দস্সেতি – যথা কুম্মো সোণ্ডিপঞ্চমানি অঙ্গানি সকে কপালে সমোদহন্তো সিঙ্গালস্স ওতারং ন দেতি, সমোদহিত্ৰা চস্স অপ্পসয্হতং আপজ্জতি, এৰমেৰং ভিক্খু মনম্হি উপ্পন্নৰিতক্কে সকে আরম্মণকপালে সমোদহং মারস্স ওতারং ন দেতি, সমোদহিত্ৰা চস্স অপ্পসয্হতং আপজ্জতীতি. অনিস্সিতোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো হুত্ৰা. অহেঠযানোতি অৰিহিংসমানো. পরিনিব্বুতোতি কিলেসনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. নূপৰদেয্য কঞ্চীতি যংকিঞ্চি পুগ্গলং আচারৰিপত্তিআদীসু যায কাযচি মঙ্কুং কাতুকামো হুত্ৰা ন ৰদেয্য, ‘‘কালেন ৰক্খামি নো অকালেনা’’তিআদযো পন পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠপেত্ৰা উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেন চিত্তেন কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ ৰদেয্যাতি.
দুক্করসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. হিরীসুত্তৰণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে হিরীনিসেধোতি হিরিযা অকুসলে ধম্মে নিসেধেতীতি হিরীনিসেধো. কোচি লোকস্মিং ৰিজ্জতীতি কোচি এৰরূপো ৰিজ্জতীতি পুচ্ছতি. যো নিন্দং অপবোধতীতি যো গরহং অপহরন্তো বুজ্ঝতি. অস্সো ভদ্রো কসামিৰাতি যথা ভদ্রো অস্সাজানীযো কসং অপহরন্তো বুজ্ঝতি, পতোদচ্ছাযং দিস্ৰা সংৰিজ্ঝন্তো ৰিয কসায অত্তনি নিপাতং ন দেতি, এৰমেৰ যো ভিক্খু ভূতস্স দসঅক্কোসৰত্থুনো অত্তনি নিপাতং অদদন্তো নিন্দং অপবোধতি অপহরন্তো বুজ্ঝতি, এৰরূপো কোচি খীণাসৰো ৰিজ্জতীতি পুচ্ছতি. অভূতক্কোসেন পন পরিমুত্তো নাম নত্থি. তনুযাতি তনুকা, হিরিযা অকুসলে ধম্মে নিসেধেত্ৰা চরন্তা খীণাসৰা নাম অপ্পকাতি অত্থো. সদা সতাতি নিচ্চকালং সতিৰেপুল্লেন সমন্নাগতা. অন্তং দুক্খস্স পপ্পুয্যাতি ৰট্টদুক্খস্স কোটিং অন্তভূতং নিব্বানং পাপুণিত্ৰা. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
হিরীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কুটিকাসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে কচ্চি তে কুটিকাতি অযং দেৰতা দস মাসে অন্তোৰসনট্ঠানট্ঠেন মাতরং কুটিকং কত্ৰা, যথা সকুণা দিৰসং গোচরপসুতা রত্তিং কুলাৰকং অল্লীযন্তি, এৰমেৰং সত্তা তত্থ তত্থ গন্ত্ৰাপি মাতুগামস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি, আলযৰসেন ভরিযং কুলাৰকং কত্ৰা. কুলপৰেণিং সন্তানকট্ঠেন পুত্তে সন্তানকে কত্ৰা, তণ্হং বন্ধনং কত্ৰা, গাথাবন্ধনেন ইমে পঞ্হে সমোধানেত্ৰা ভগৰন্তং পুচ্ছি, ভগৰাপিস্সা ৰিস্সজ্জেন্তো তগ্ঘাতিআদিমাহ. তত্থ তগ্ঘাতি একংসৰচনে নিপাতো. নত্থীতি পহায পব্বজিতত্তা ৰট্টস্মিং ৰা পুন মাতুকুচ্ছিৰাসস্স দারভরণস্স পুত্তনিব্বত্তিযা ৰা অভাৰতো নত্থি.
দেৰতা ‘‘মযা সন্নাহং বন্ধিত্ৰা গুল়্হা পঞ্হা পুচ্ছিতা, অযঞ্চ সমণো পুচ্ছিতমত্তেযেৰ ৰিস্সজ্জেসি, জানং নু খো মে অজ্ঝাসযং কথেসি, উদাহু অজানং যং ৰা তং ৰা মুখারুল়্হং কথেসী’’তি চিন্তেত্ৰা পুন কিন্তাহন্তিআদিমাহ. তত্থ কিন্তাহন্তি কিং তে অহং. অথস্সা ভগৰা আচিক্খন্তো মাতরন্তিআদিমাহ. সাহু তেতি গাথায অনুমোদিত্ৰা সম্পহংসিত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা অত্তনো দেৰট্ঠানমেৰ গতাতি.
কুটিকাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে তপোদারামেতি তপোদস্স তত্তোদকস্স রহদস্স ৰসেন এৰং লদ্ধনামে আরামে. ৰেভারপব্বতস্স কির হেট্ঠা ভুম্মট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৰনং দেৰলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আরামুয্যানেহি চ সমন্নাগতং. তত্থ নাগানং কীল়নট্ঠানে মহাউদকরহদো, ততো তপোদা নাম নদী সন্দতি কুথিতা উণ্হোদকা. কস্মা পনেসা এদিসা? রাজগহং কির পরিৰারেত্ৰা মহাপেতলোকো তিট্ঠতি, তত্থ দ্ৰিন্নং মহালোহকুম্ভিনিরযানং অন্তরেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা কুথিতা সন্দতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যতাযং, ভিক্খৰে, তপোদা সন্দতি, সো দহো অচ্ছোদকো সীতোদকো সাতোদকো সেতোদকো সুপ্পতিত্থো রমণীযো পহূতমচ্ছকচ্ছপো, চক্কমত্তানি চ পদুমানি পুপ্ফন্তি. অপিচাযং, ভিক্খৰে, তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতি, তেনাযং তপোদা কুথিতা সন্দতী’’তি (পারা. ২৩১).
ইমস্স পন আরামস্স অভিমুখট্ঠানে ততো মহাউদকরহদো জাতো, তস্স ৰসেনাযং ৰিহারো ‘‘তপোদারামো’’তি ৰুচ্চতি.
সমিদ্ধীতি তস্স কির থেরস্স অত্তভাৰো সমিদ্ধো অভিরূপো পাসাদিকো, তস্মা ‘‘সমিদ্ধী’’ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. গত্তানি পরিসিঞ্চিতুন্তি পধানিকত্থেরো এস, বলৰপচ্চূসে উট্ঠাযাসনা সরীরং উতুং গাহাপেত্ৰা বহি সট্ঠিহত্থমত্তে মহাচঙ্কমে অপরাপরং চঙ্কমিত্ৰা ‘‘সেদগহিতেহি গত্তেহি পরিভুঞ্জমানং সেনাসনং কিলিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো গত্তানি পরিসিঞ্চনত্থং সরীরধোৰনত্থং উপসঙ্কমি. একচীৰরো অট্ঠাসীতি নিৰাসনং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চীৰরং হত্থেন গহেত্ৰা অট্ঠাসি.
গত্তানি পুব্বাপযমানোতি গত্তানি পুব্বসদিসানি ৰোদকানি কুরুমানো. অল্লসরীরে পারুতং হি চীৰরং কিলিস্সতি দুগ্গন্ধং হোতি, ন চেতং ৰত্তং. থেরো পন ৰত্তসম্পন্নো, তস্মা ৰত্তে ঠিতোৰ ন্হাযিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা অট্ঠাসি. তত্থ ইদং ন্হানৰত্তং – উদকতিত্থং গন্ত্ৰা যত্থ কত্থচি চীৰরানি নিক্খিপিত্ৰা ৰেগেন ঠিতকেনেৰ ন ওতরিতব্বং, সব্বদিসা পন ওলোকেত্ৰা ৰিৰিত্তভাৰং ঞত্ৰা খাণুগুম্বলতাদীনি ৰৰত্থপেত্ৰা তিক্খত্তুং উক্কাসিত্ৰা অৰকুজ্জ ঠিতেন উত্তরাসঙ্গচীৰরং অপনেত্ৰা পসারেতব্বং, কাযবন্ধনং মোচেত্ৰা চীৰরপিট্ঠেযেৰ ঠপেতব্বং. সচে উদকসাটিকা নত্থি, উদকন্তে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা নিৰাসনং মোচেত্ৰা সচে সিন্নট্ঠানং অত্থি, পসারেতব্বং. নো চে অত্থি, সংহরিত্ৰা ঠপেতব্বং. উদকং ওতরন্তেন সণিকং নাভিপ্পমাণমত্তং ওতরিত্ৰা ৰীচিং অনুট্ঠাপেন্তেন সদ্দং অকরোন্তেন নিৰত্তিত্ৰা আগতদিসাভিমুখেন নিমুজ্জিতব্বং, এৰং চীৰরং রক্খিতং হোতি. উম্মুজ্জন্তেনপি সদ্দং অকরোন্তেন সণিকং উম্মুজ্জিত্ৰা ন্হানপরিযোসানে উদকন্তে উক্কুটিকেন নিসীদিত্ৰা নিৰাসনং পরিক্খিপিত্ৰা উট্ঠায সুপরিমণ্ডলং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চীৰরং অপারুপিত্ৰাৰ ঠাতব্বন্তি.
থেরোপি তথা ন্হাযিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা ৰিগচ্ছমানউদকং কাযং ওলোকযমানো অট্ঠাসি. তস্স পকতিযাপি পাসাদিকস্স পচ্চূসসমযে সম্মা পরিণতাহারস্স উণ্হোদকেন ন্হাতস্স অতিৰিয মুখৰণ্ণো ৰিরোচি, বন্ধনা পৰুত্ততালফলং ৰিয পভাসম্পন্নো পুণ্ণচন্দো ৰিয তঙ্খণৰিকসিতপদুমং ৰিয মুখং সস্সিরিকং অহোসি, সরীরৰণ্ণোপি ৰিপ্পসীদি. তস্মিং সমযে ৰনসণ্ডে অধিৰত্থা ভুম্মদেৰতা পাসাদিকং ভিক্খুং ওলোকযমানা সমনং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তী কামপরিল়াহাভিভূতা হুত্ৰা, ‘‘থেরং পলোভেস্সামী’’তি অত্তভাৰং উল়ারেন অলঙ্কারেন অলঙ্করিত্ৰা সহস্সৰট্টিপদীপং পজ্জলমানা ৰিয চন্দং উট্ঠাপযমানা ৰিয সকলারামং একোভাসং কত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা অৰন্দিত্ৰাৰ ৰেহাসে ঠিতা গাথং অভাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা…পে… অজ্ঝভাসী’’তি.
অভুত্ৰাতি পঞ্চ কামগুণে অপরিভুঞ্জিত্ৰা. ভিক্খসীতি পিণ্ডায চরসি. মা তং কালো উপচ্চগাতি এত্থ কালো নাম পঞ্চকামগুণপটিসেৰনক্খমো দহরযোব্বনকালো. জরাজিণ্ণেন হি ওভগ্গেন দণ্ডপরাযণেন পৰেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কামে পরিভুঞ্জিতুং. ইতি ইমং কালং সন্ধায দেৰতা ‘‘মা তং কালো উপচ্চগা’’তি আহ. তত্থ মা উপচ্চগাতি মা অতিক্কমি.
কালং ৰোহং ন জানামীতি এত্থ ৰোতি নিপাতমত্তং. কালং ন জানামীতি মরণকালং সন্ধায ৰদতি. সত্তানঞ্হি –
‘‘জীৰিতং ব্যাধি কালো চ, দেহনিক্খেপনং গতি;
পঞ্চেতে জীৰলোকস্মিং, অনিমিত্তা ন নাযরে’’.
তত্থ জীৰিতং তাৰ ‘‘এত্তকমেৰ, ন ইতো পর’’ন্তি ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তং. কললকালেপি হি সত্তা মরন্তি, অব্বুদ-পেসি-ঘন-অড্ঢমাস-একমাস-দ্ৰেমাস-তেমাস-চতুমাসপঞ্চমাস…পে… দসমাসকালেপি, কুচ্ছিতো নিক্খন্তসমযেপি, ততো পরং ৰস্সসতস্স অন্তোপি বহিপি মরন্তিযেৰ. ব্যাধিপি ‘‘ইমিনাৰ ব্যাধিনা সত্তা মরন্তি, ন অঞ্ঞেনা’’তি ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তো. চক্খুরোগেনপি হি সত্তা মরন্তি সোতরোগাদীনং অঞ্ঞতরেনপি. কালোপি, ‘‘ইমস্মিং যেৰ কালে মরিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তো. পুব্বণ্হেপি হি সত্তা মরন্তি মজ্ঝন্হিকাদীনং অঞ্ঞতরস্মিম্পি. দেহনিক্খেপনম্পি, ‘‘ইধেৰ মীযমানানং দেহেন পতিতব্বং, ন অঞ্ঞত্থা’’তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তং. অন্তোগামে জাতানঞ্হি বহিগামেপি অত্তভাৰো পততি, বহিগামেপি জাতানং অন্তোগামেপি. তথা থলজানং জলে, জলজানং থলেতি অনেকপ্পকারতো ৰিত্থারেতব্বং. গতিপি, ‘‘ইতো চুতেন ইধ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি এৰং ৰৰত্থানাভাৰতো অনিমিত্তা. দেৰলোকতো হি চুতা মনুস্সেসুপি নিব্বত্তন্তি, মনুস্সলোকতো চুতা দেৰলোকাদীনং যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তীতি এৰং যন্তে যুত্তগোণো ৰিয গতিপঞ্চকে লোকো সম্পরিৰত্ততি. তস্সেৰং সম্পরিৰত্ততো ‘‘ইমস্মিং নাম কালে মরণং ভৰিস্সতী’’তি ইমং মরণস্স কালং ৰোহং ন জানামি.
ছন্নো কালো ন দিস্সতীতি অযং কালো ময্হং পটিচ্ছন্নো অৰিভূতো ন পঞ্ঞাযতি. তস্মাতি যস্মা অযং কালো পটিচ্ছন্নো ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা পঞ্চ কামগুণে অভুত্ৰাৰ ভিক্খামি. মা মং কালো উপচ্চগাতি এত্থ সমণধম্মকরণকালং সন্ধায ‘‘কালো’’তি আহ. অযঞ্হি সমণধম্মো নাম পচ্ছিমে কালে তিস্সো ৰযোসীমা অতিক্কন্তেন ওভগ্গেন দণ্ডপরাযণেন পৰেধমানেন কাসসাসাভিভূতেন ন সক্কা কাতুং. তদা হি ন সক্কা হোতি ইচ্ছিতিচ্ছিতং বুদ্ধৰচনং ৰা গণ্হিতুং, ধুতঙ্গং ৰা পরিভুঞ্জিতুং, অরঞ্ঞৰাসং ৰা ৰসিতুং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপত্তিং ৰা সমাপজ্জিতুং, পদভাণ-সরভঞ্ঞধম্মকথা-অনুমোদনাদীনি ৰা কাতুং, তরুণযোব্বনকালে পনেতং সব্বং সক্কা কাতুন্তি অযং সমণধম্মকরণস্স কালো মা মং উপচ্চগা, যাৰ মং নাতিক্কমতি, তাৰ কামে অভুত্ৰাৰ সমণধম্মং করোমীতি আহ.
পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰাতি সা কির দেৰতা – ‘‘অযং ভিক্খু সমণধম্মকরণস্স কালং নাম কথেতি, অকালং নাম কথেতি, সহেতুকং কথেতি সানিসংস’’ন্তি এত্তাৰতাৰ থেরে লজ্জং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা মহাব্রহ্মং ৰিয অগ্গিক্খন্ধং ৰিয চ নং মঞ্ঞমানা গারৰজাতা আকাসা ওরুয্হ পথৰিযং অট্ঠাসি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. কিঞ্চাপি পথৰিযং ঠিতা, যেন পনত্থেন আগতা, পুনপি তমেৰ গহেত্ৰা দহরো ত্ৰন্তিআদিমাহ. তত্থ সুসূতি তরুণো. কাল়কেসোতি সুট্ঠু কাল়কেসো. ভদ্রেনাতি ভদ্দকেন. একচ্চো হি দহরোপি সমানো কাণো ৰা হোতি কুণিআদীনং ৰা অঞ্ঞতরো, সো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম ন হোতি. যো পন অভিরূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো, যং যদেৰ অলঙ্কারপরিহারং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৰপুত্তো ৰিয চরতি, অযং ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. থেরো চ উত্তমরূপসম্পন্নো, তেন নং এৰমাহ.
অনিক্কীল়িতাৰী কামেসূতি কামেসু অকীল়িতকীল়ো অভুত্তাৰী, অকতকামকীল়োতি অত্থো. মা সন্দিট্ঠিকং হিত্ৰাতি যেভুয্যেন হি তা অদিট্ঠসচ্চা অৰীতরাগা অপরচিত্তৰিদূনিযো দেৰতা ভিক্খূ দসপি ৰস্সানি ৰীসতিম্পি…পে… সট্ঠিম্পি ৰস্সানি পরিসুদ্ধং অখণ্ডং ব্রহ্মচরিযং চরমানে দিস্ৰা – ‘‘ইমে ভিক্খূ মানুসকে পঞ্চ কামগুণে পহায দিব্বে কামে পত্থযন্তা সমণধম্মং করোন্তী’’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেন্তি, অযম্পি তত্থেৰ উপ্পাদেসি. তস্মা মানুসকে কামে সন্দিট্ঠিকে, দিব্বে চ কালিকে কত্ৰা এৰমাহ.
ন খো অহং, আৰুসোতি, আৰুসো, অহং সন্দিট্ঠিকে কামে হিত্ৰা কালিকে কামে ন অনুধাৰামি ন পত্থেমি ন পিহেমি. কলিকঞ্চ খো অহং, আৰুসোতি অহং খো, আৰুসো, কালিকং কামং হিত্ৰা সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তরধম্মং অনুধাৰামি. ইতি থেরো চিত্তানন্তরং অলদ্ধব্বতায দিব্বেপি মানুসকেপি পঞ্চ কামগুণে কালিকাতি অকাসি, চিত্তানন্তরং লদ্ধব্বতায লোকুত্তরধম্মং সন্দিট্ঠিকন্তি. পঞ্চকামগুণেসু সমোহিতেসুপি সম্পন্নকামস্সাপি কামিনো চিত্তানন্তরং ইচ্ছিতিচ্ছিতারম্মণানুভৰনং ন সম্পজ্জতি. চক্খুদ্ৰারে ইট্ঠারম্মণং অনুভৰিতুকামেন হি চিত্তকারপোত্থকাররূপকারাদযো পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘ইদং নাম সজ্জেথা’’তি ৰত্তব্বং হোতি. এত্থন্তরে অনেককোটিসতসহস্সানি চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. অথ পচ্ছা তং আরম্মণং সম্পাপুণাতি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. সোতাপত্তিমগ্গানন্তরং পন সোতাপত্তিফলমেৰ উপ্পজ্জতি, অন্তরা অঞ্ঞস্স চিত্তস্স ৰারো নত্থি. সেসফলেসুপি এসেৰ নযোতি.
সো তমেৰত্থং গহেত্ৰা কালিকা হি, আৰুসোতিআদিমাহ. তত্থ কালিকাতি ৰুত্তনযেন সমোহিতসম্পত্তিনাপি কালন্তরে পত্তব্বা. বহুদুক্খাতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায পত্তব্বদুক্খস্স বহুতায বহুদুক্খা. তংৰত্থুকস্সেৰ উপাযাসস্স বহুতায বহুপাযাসা. আদীনৰো এত্থ ভিয্যোতি পঞ্চ কামগুণে নিস্সায লদ্ধব্বসুখতো আদীনৰো ভিয্যো, দুক্খমেৰ বহুতরন্তি অত্থো. সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মোতি অযং লোকুত্তরধম্মো যেন যেন অধিগতো হোতি, তেন তেন পরসদ্ধায গন্তব্বতং হিত্ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণেন সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. অত্তনো ফলদানং সন্ধায নাস্স কালোতি অকালো, অকালোযেৰ অকালিকো. যো এত্থ অরিযমগ্গধম্মো, সো অত্তনো পৰত্তিসমনন্তরমেৰ ফলং দেতীতি অত্থো. ‘‘এহি পস্স ইমং ধম্ম’’ন্তি এৰং পৰত্তং এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো. আদিত্তং চেলং ৰা সীসং ৰা অজ্ঝুপেক্খিত্ৰাপি ভাৰনাৰসেন অত্তনো চিত্তে উপনযং অরহতীতি ওপনেয্যিকো. সব্বেহি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহি ৰিঞ্ঞূহি ‘‘ভাৰিতো মে মগ্গো, অধিগতং ফলং, সচ্ছিকতো নিরোধো’’তি অত্তনি অত্তনি ৰেদিতব্বোতি পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৬ আদযো) ধম্মানুস্সতিৰণ্ণনাযং ৰুত্তো.
ইদানি সা দেৰতা অন্ধো ৰিয রূপৰিসেসং থেরেন কথিতস্স অত্থে অজানন্তী কথঞ্চ ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ কথঞ্চাতিপদস্স ‘‘কথঞ্চ ভিক্খু কালিকা কামা ৰুত্তা ভগৰতা, কথং বহুদুক্খা, কথং বহুপাযাসা’’তি? এৰং সব্বপদেহি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
নৰোতি অপরিপুণ্ণপঞ্চৰস্সো হি ভিক্খু নৰো নাম হোতি, পঞ্চৰস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, দসৰস্সতো পট্ঠায থেরো. অপরো নযো – অপরিপুণ্ণদসৰস্সো নৰো, দসৰস্সতো পট্ঠায মজ্ঝিমো, ৰীসতিৰস্সতো পট্ঠায থেরো. তেসং অহং নৰোতি ৰদতি.
নৰোপি একচ্চো সত্তট্ঠৰস্সকালে পব্বজিত্ৰা দ্ৰাদসতেরসৰস্সানি সামণেরভাৰেনেৰ অতিক্কন্তো চিরপব্বজিতো হোতি, অহং পন অচিরপব্বজিতোতি ৰদতি. ইমং ধম্মৰিনযন্তি ইমং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ. উভযম্পেতং সাসনস্সেৰ নামং. ধম্মেন হেত্থ দ্ৰে পিটকানি ৰুত্তানি, ৰিনযেন ৰিনযপিটকং, ইতি তীহি পিটকেহি পকাসিতং পটিপত্তিং অধুনা আগতোম্হীতি ৰদতি.
মহেসক্খাহীতি মহাপরিৰারাহি. একেকস্স হি দেৰরঞ্ঞো কোটিসতম্পি কোটিসহস্সম্পি পরিৰারো হোতি, তে অত্তানং মহন্তে ঠানে ঠপেত্ৰা তথাগতং পস্সন্তি. তত্থ অম্হাদিসানং অপ্পেসক্খানং মাতুগামজাতিকানং কুতো ওকাসোতি দস্সেতি.
মযম্পি আগচ্ছেয্যামাতি ইদং সা দেৰতা ‘‘সচেপি চক্কৰাল়ং পূরেত্ৰা পরিসা নিসিন্না হোতি, মহতিযা বুদ্ধৰীথিযা সত্থু সন্তিকং গন্তুং লভতী’’তি ঞত্ৰা আহ. পুচ্ছ ভিক্খু, পুচ্ছ ভিক্খূতি থিরকরণৰসেন আমেডিতং কতং.
অক্খেয্যসঞ্ঞিনোতি এত্থ ‘‘দেৰো, মনুস্সো, গহট্ঠো, পব্বজিতো, সত্তো, পুগ্গলো, তিস্সো, ফুস্সো’’তিআদিনা নযেন অক্খেয্যতো সব্বেসং অক্খানানং সব্বাসং কথানং ৰত্থুভূততো পঞ্চক্খন্ধা ‘‘অক্খেয্যা’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘সত্তো নরো পোসো পুগ্গলো ইত্থী পুরিসো’’তি এৰং সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞিনো, অক্খেয্যেস্ৰেৰ সঞ্ঞিনোতি অক্খেয্যসঞ্ঞিনো, পঞ্চসু খন্ধেসু সত্তপুগ্গলাদিসঞ্ঞিনোতি অত্থো. অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতাতি পঞ্চসু খন্ধেসু অট্ঠহাকারেহি পতিট্ঠিতা. রত্তো হি রাগৰসেন পতিট্ঠিতো হোতি, দুট্ঠো দোসৰসেন, মূল়্হো মোহৰসেন, পরামট্ঠো দিট্ঠিৰসেন, থামগতো অনুসযৰসেন, ৰিনিবদ্ধো মানৰসেন, অনিট্ঠঙ্গতো ৰিচিকিচ্ছাৰসেন, ৰিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৰসেন পতিট্ঠিতো হোতি. অক্খেয্যং অপরিঞ্ঞাযাতি পঞ্চক্খন্ধে তীহি পরিঞ্ঞাহি অপরিজানিত্ৰা. যোগমাযন্তি মচ্চুনোতি মচ্চুনো যোগং পযোগং পক্খেপং উপক্খেপং উপক্কমং অব্ভন্তরং আগচ্ছন্তি, মরণৰসং গচ্ছন্তীতি অত্থো. এৰমিমায গাথায কালিকা কামা কথিতা.
পরিঞ্ঞাযাতি ঞাতপরিঞ্ঞা, তীরণপরিঞ্ঞা, পহানপরিঞ্ঞাতি ইমাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. তত্থ কতমা ঞাতপরিঞ্ঞা? পঞ্চক্খন্ধে পরিজানাতি – ‘‘অযং রূপক্খন্ধো, অযং ৰেদনাক্খন্ধো, অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো, অযং সঙ্খারক্খন্ধো, অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, ইমানি তেসং লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি, অযং ঞাতপরিঞ্ঞা. কতমা তীরণপরিঞ্ঞা? এৰং ঞাতং কত্ৰা পঞ্চক্খন্ধে তীরেতি অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতোতি দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি. অযং তীরণপরিঞ্ঞা. কতমা পহানপরিঞ্ঞা? এৰং তীরযিত্ৰা অগ্গমগ্গেন পঞ্চসু খন্ধেসু ছন্দরাগং পজহতি. অযং পহানপরিঞ্ঞা.
অক্খাতারং ন মঞ্ঞতীতি এৰং তীহি পরিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পরিজানিত্ৰা খীণাসৰো ভিক্খু অক্খাতারং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. অক্খাতারন্তি কম্মৰসেন কারণং ৰেদিতব্বং, অক্খাতব্বং কথেতব্বং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি, ন পস্সতীতি অত্থো. কিন্তি অক্খাতব্বন্তি? ‘‘তিস্সো’’তি ৰা ‘‘ফুস্সো’’তি ৰা এৰং যেন কেনচি নামেন ৰা গোত্তেন ৰা পকাসেতব্বং. তঞ্হি তস্স ন হোতীতি তং তস্স খীণাসৰস্স ন হোতি. যেন নং ৰজ্জাতি যেন নং ‘‘রাগেন রত্তো’’তি ৰা ‘‘দোসেন দুট্ঠো’’তি ৰা ‘‘মোহেন মূল়্হো’’তি ৰাতি কোচি ৰদেয্য, তং কারণং তস্স খীণাসৰস্স নত্থি.
সচে ৰিজানাসি ৰদেহীতি সচে এৰরূপং খীণাসৰং জানাসি, ‘‘জানামী’’তি ৰদেহি. নো চে জানাসি, অথ ‘‘ন জানামী’’তি ৰদেহি. যক্খাতি দেৰতং আলপন্তো আহ. ইতি ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকো নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো কথিতো. সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো.
যো মঞ্ঞতীতি যো অত্তানং ‘‘অহং সমো’’তি ৰা ‘‘ৰিসেসী’’তি ৰা ‘‘নিহীনো’’তি ৰা মঞ্ঞতি. এতেন ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদযো তযো মানা গহিতাৰ. তেসু গহিতেসু নৰ মানা গহিতাৰ হোন্তি. সো ৰিৰদেথ তেনাতি সো পুগ্গলো তেনেৰ মানেন যেন কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং – ‘‘কেন মং ত্ৰং পাপুণাসি, কিং জাতিযা পাপুণাসি, উদাহু গোত্তেন, কুলপদেসেন, ৰণ্ণপোক্খরতায, বাহুসচ্চেন, ধুতগুণেনা’’তি এৰং ৰিৰদেয্য. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায কালিকা কামা কথিতা.
তীসু ৰিধাসূতি তীসু মানেসু. ‘‘একৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৫৮৪) হি কোট্ঠাসো ‘‘ৰিধো’’তি ৰুত্তো. ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকারো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰিধা. কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা, সদিসোহমস্মীতি ৰিধা, হীনোহমস্মীতি ৰিধা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৬২) মানো ‘‘ৰিধা’’তি ৰুত্তো. ইধাপি মানোৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘তীসু ৰিধাসূতি তীসু মানেসূ’’তি. অৰিকম্পমানোতি সো পুগ্গলো এতেসু সঙ্খেপতো তীসু, ৰিত্থারতো নৰসু মানেসু ন কম্পতি, ন চলতি. সমো ৰিসেসীতি ন তস্স হোতীতি তস্স পহীনমানস্স খীণাসৰস্স ‘‘অহং সদিসো’’তি ৰা ‘‘সেয্যো’’তি ৰা ‘‘হীনো’’তি ৰা ন হোতীতি দস্সেতি. পচ্ছিমপদং ৰুত্তনযমেৰ. ইতি ইমাযপি উপড্ঢগাথায নৰৰিধো সন্দিট্ঠিকো লোকুত্তরধম্মো কথিতো.
পহাসি সঙ্খন্তি, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.১২০, ২৩৯) পঞ্ঞা ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ‘‘অত্থি তে কোচি গণকো ৰা মুদ্দিকো ৰা সঙ্খাযকো ৰা, যো পহোতি গঙ্গায ৰালুকং গণেতু’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪১০) এত্থ গণনা. ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০) কোট্ঠাসো. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) এত্থ পণ্ণত্তি ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা. ইধাপি অযমেৰ অধিপ্পেতা. পহাসি সঙ্খন্তি পদস্স হি অযমেৰত্থো – রত্তো দুট্ঠো মূল়্হো ইতি ইমং পণ্ণত্তিং খীণাসৰো পহাসি জহি পজহীতি.
ন ৰিমানমজ্ঝগাতি নৰভেদং তিৰিধমানং ন উপগতো. নিৰাসট্ঠেন ৰা মাতুকুচ্ছি ‘‘ৰিমান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং আযতিং পটিসন্ধিৰসেন ন উপগচ্ছীতিপি অত্থো. অনাগতত্থে অতীতৰচনং. অচ্ছেচ্ছীতি ছিন্দি. ছিন্নগন্থন্তি চত্তারো গন্থে ছিন্দিত্ৰা ঠিতং. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. নিরাসন্তি নিত্তণ্হং. পরিযেসমানাতি ওলোকযমানা. নাজ্ঝগমুন্তি ন অধিগচ্ছন্তি ন ৰিন্দন্তি ন পস্সন্তি. ৰত্তমানত্থে অতীতৰচনং. ইধ ৰা হুরং ৰাতি ইধলোকে ৰা পরলোকে ৰা. সব্বনিৰেসনেসূতি তযো ভৰা, চতস্সো যোনিযো, পঞ্চ গতিযো, সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৰ সত্তাৰাসা, ইতি ইমেসুপি সব্বেসু সত্তনিৰেসনেসু এৰরূপং খীণাসৰং কাযস্স ভেদা উপ্পজ্জমানং ৰা উপ্পন্নং ৰা ন পস্সন্তীতি অত্থো. ইমায গাথায সন্দিট্ঠিকং লোকুত্তরধম্মমেৰ কথেসি.
ইমঞ্চ গাথং সুত্ৰা সাপি দেৰতা অত্থং সল্লক্খেসি, তেনেৰ কারণেন ইমস্স খ্ৰাহং, ভন্তেতিআদিমাহ. তত্থ পাপং ন কযিরাতি গাথায দসকুসলকম্মপথৰসেনপি কথেতুং ৰট্টতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰসেনপি. দসকুসলকম্মপথৰসেন তাৰ ৰচসাতি চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং গহিতং. মনসাতি তিৰিধং মনোসুচরিতং গহিতং. কাযেন ৰা কিঞ্চন সব্বলোকেতি তিৰিধং কাযসুচরিতং গহিতং. ইমে তাৰ দসকুসলকম্মপথধম্মা হোন্তি. কামে পহাযাতি ইমিনা পন কামসুখল্লিকানুযোগো পটিক্খিত্তো. সতিমা সম্পজানোতি ইমিনা দসকুসলকম্মপথকারণং সতিসম্পজঞ্ঞং গহিতং. দুক্খং ন সেৰেথ অনত্থসংহিতন্তি ইমিনা অত্তকিলমথানুযোগো পটিসিদ্ধো. ইতি দেৰতা ‘‘উভো অন্তে ৰিৰজ্জেত্ৰা কারণেহি সতিসম্পজঞ্ঞেহি সদ্ধিং দসকুসলকম্মপথধম্মে তুম্হেহি কথিতে আজানামি ভগৰা’’তি ৰদতি.
অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰসেন পন অযং নযো – তস্মিং কির ঠানে মহতী ধম্মদেসনা অহোসি. দেসনাপরিযোসানে দেৰতা যথাঠানে ঠিতাৰ দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অত্তনা অধিগতং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং দস্সেন্তী এৰমাহ. তত্থ ৰচসাতি সম্মাৰাচা গহিতা, মনো পন অঙ্গং ন হোতীতি মনসাতি মগ্গসম্পযুত্তকং চিত্তং গহিতং. কাযেন ৰা কিঞ্চন সব্বলোকেতি সম্মাকম্মন্তো গহিতো, আজীৰো পন ৰাচাকম্মন্তপক্খিকত্তা গহিতোৰ হোতি. সতিমাতি ইমিনা ৰাযামসতিসমাধযো গহিতা. সম্পজানোতিপদেন সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা. কামে পহায, দুক্খং ন সেৰেথাতিপদদ্ৰযেন অন্তদ্ৰযৰজ্জনং. ইতি ইমে দ্ৰে অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমং পটিপদং তুম্হেহি কথিতং, আজানামি ভগৰাতি ৰত্ৰা তথাগতং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামীতি.
সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নন্দনৰগ্গো দুতিযো.