১. ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনা
তত্থ সংযুত্তাগমো নাম সগাথাৰগ্গো, নিদানৰগ্গো, খন্ধকৰগ্গো, সল়াযতনৰগ্গো, মহাৰগ্গোতি পঞ্চৰগ্গো হোতি. সুত্ততো –
‘‘সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চ;
দ্ৰাসট্ঠি চেৰ সুত্তানি, এসো সংযুত্তসঙ্গহো’’.
ভাণৰারতো ভাণৰারসতং হোতি. তস্স ৰগ্গেসু সগাথাৰগ্গো আদি, সুত্তেসু ওঘতরণসুত্তং. তস্সাপি ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদি. সা পনেসা পঠমমহাসঙ্গীতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায আদিম্হি ৰিত্থারিতা, তস্মা সা তত্থ ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
১. যং পনেতং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং, তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. সাৰত্থিযং ৰিহরতীতি এত্থ ৰীতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৰংসদ্দো তাৰ উপমূপদেস-সম্পহংসন-গরহণ-ৰচনসম্পটিগ্গহাকারনিদস্সনাৰধারণাদি-অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস – ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এৰমাদীসু উপমাযং আগতো. ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৰমেৰং পনাযং ৰসলী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গরহণে. ‘‘এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৰচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকারে. ‘‘এহি ত্ৰং মাণৰক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভৰন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির ভৰং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৰস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৰেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি’’আদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰাতি? সাৰজ্জা, ভন্তে. ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰাতি? ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি ৰা নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, এৰং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৰধারণে. স্ৰাযমিধ আকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণং অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনা পটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং? সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো – ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২০-২২৩) এৰং ভগৰতা – ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিরুত্তিকুসলো পুব্বাপরকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি – ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মেসদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ ’’ তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমন-ৰিস্সুত-কিলিন্নউপচিতানুযোগ-সোতৰিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স – ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্নাকিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি – ‘‘এৰং মযা সুতং, সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি – ‘‘এৰং মম সুতং, সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৰমেতেসু তীসু পদেসু এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৰন্তি তস্স সোতদ্ৰারানুসারেন পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৰং সুত’’ন্তি.
তথা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো. এৰন্তি হি অযং আকারপঞ্ঞত্তি. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো. এত্তাৰতা নানাকারপ্পৰত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তুৰিসযে গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথ ৰা এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘মযা সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন সুত’’ন্তি.
তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পরমত্থতো অত্থি, যং এৰন্তি ৰা মেতি ৰা নিদ্দেসং লভেথ. সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পরমত্থতো ৰিজ্জমানন্তি. তথা এৰন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি.
এত্থ চ এৰন্তি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূল়্হো নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতি. সুতন্তি ৰচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তরেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৰেধসমত্থতা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগারিকত্তসিদ্ধি.
অপরো নযো – এৰন্তি ৰচনেন যোনিসো মনসিকারং দীপেতি, অযোনিসো মনসিকরোতো হি নানপ্পকারপটিৰেধাভাৰতো. সুতন্তি ৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা তদভাৰতো. অৰিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুরিসে অনুপনিস্সযমানস্স সৰনং অত্থীতি.
অপরো নযো – যস্মা ‘‘এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং, সো চ এৰং ভদ্দকো আকারো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা হোতি, তস্মা এৰন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি. সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিরূপদেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স ৰা সৰনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি, পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৰচনং অরুণুগ্গং ৰিয সূরিযস্স উদযতো, যোনিসো মনসিকারো ৰিয চ কুসলকম্মস্স, অরহতি ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপরো নযো – এৰন্তি ইমিনা নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেন ৰচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং. এৰন্তি চ ইদং যোনিসো মনসিকারদীপকৰচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি দীপেতি. সুতন্তি ইদং সৰনযোগদীপকৰচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদরেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পরিবাহিরো হোতীতি আদরং জনেত্ৰা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বোতি.
এৰং মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা, তস্সেৰ পন ভগৰতো ৰচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমৰচনং ৰিৰরন্তো – ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
‘‘সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি’’.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি, ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি – ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপরিপূরকারী’তি. অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.১২৯) পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৰেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছর-উতু-মাসড্ঢমাস-রত্তি-দিৰ-পুব্বণ্হ-মজ্ঝন্হিক-সাযন্হ-পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযাম-মুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতি এৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয সুপ্পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচর’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি চ ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো, ৰিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তি করণৰচনেন, তথা অকত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকরণত্থো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খীযতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতো.
ৰিনযে চ হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিং চ এৰংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;
অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.
ভগৰাতি গরু. গরুং হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ‘‘ভগৰা’’তি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪২);
অপিচ –
‘‘ভগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –
ইমিস্সা গাথায ৰসেনস্স পদস্স ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তোযেৰ.
এত্তাৰতা চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ৰচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৰতো ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতি. তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৰচনং, অযং ৰো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি. একং সমযং ভগৰাতি ৰচনেন তস্মিং সমযে ভগৰতো অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো রূপকাযপরিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৰংৰিধস্স নাম অরিযধম্মস্স দেসকো দসবলধরো ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো সোপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৰিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৰিতমদমত্তং জনং সংৰেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি. এৰন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৰত্থিযন্তি এৰংনামকে নগরে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসজ্জাসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ৰিহরতিচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.
জেতৰনেতি জেতস্স রাজকুমারস্স ৰনে. তঞ্হি তেন রোপিতং সংৰড্ঢিতং পরিপালিতং অহোসি, তস্মা ‘‘জেতৰন’’ন্তি সঙ্খং গতং. তস্মিং জেতৰনে. অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা চতুপঞ্ঞাসহিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতত্তা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো’’তি সঙ্খং গতে আরামে. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথায সব্বাসৰসুত্তৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪) ৰুত্তো.
তত্থ সিযা – যদি তাৰ ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ‘‘জেতৰনে’’তি ন ৰত্তব্বং. অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ন ৰত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতুন্তি. ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং.
ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গাযং চরন্তি, যমুনাযং চরন্তী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি যদিদং সাৰত্থিযা সমীপে জেতৰনং, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৰত্থিৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.
অঞ্ঞতরা দেৰতাতি নামগোত্তৰসেন অপাকটা একা দেৰতাতি অত্থো. ‘‘অভিজানাতি নো, ভন্তে, ভগৰা অহু ঞাতঞ্ঞতরস্স মহেসক্খস্স যক্খস্স সংখিত্তেন তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তিং ভাসিতা’’তি এত্থ পন অভিঞ্ঞাতো সক্কোপি দেৰরাজা ‘‘অঞ্ঞতরো’’তি ৰুত্তো. ‘‘দেৰতা’’তি চ ইদং দেৰানম্পি দেৰধীতানম্পি সাধারণৰচনং. ইমস্মিং পনত্থে দেৰো অধিপ্পেতো, সো চ খো রূপাৰচরানং দেৰানং অঞ্ঞতরো.
অভিক্কন্তায রত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্ত-সদ্দো খযসুন্দরাভিরূপঅব্ভানুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.২০; চূল়ৰ. ৩৮৩) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দরে.
‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. –
এৰমাদীসু (ৰি. ৰ. ৮৫৭) অভিরূপে. ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম, অভিক্কন্তং ভো গোতমা’’তি এৰমাদীসু (পারা. ১৫) অব্ভানুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায রত্তিযা, পরিক্খীণায রত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাযং দেৰপুত্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তরে আগতোতি ৰেদিতব্বো. নিযামো হি কিরেস দেৰতানং যদিদং বুদ্ধানং ৰা বুদ্ধসাৰকানং ৰা উপট্ঠানং আগচ্ছন্তা মজ্ঝিমযামসমনন্তরেযেৰ আগচ্ছন্তি.
অভিক্কন্তৰণ্ণাতি ইধ অভিক্কন্ত-সদ্দো অভিরূপে, ৰণ্ণ-সদ্দো পন ছৰিথুতি-কুলৰগ্গ-কারণ-সণ্ঠানপ্পমাণ-রূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা’’তি এৰমাদীসু (সু. নি. ৫৫৩) ছৰিযা. ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তারোমে, ভো গোতম, ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৰগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কারণে. ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (পারা. ৬০২) পমাণে. ‘‘ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা’’তি এৰমাদীসু রূপাযতনে. সো ইধ ছৰিযা দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৰণ্ণা অভিরূপচ্ছৰি, ইট্ঠৰণ্ণা মনাপৰণ্ণাতি ৰুত্তং হোতি. দেৰতা হি মনুস্সলোকং আগচ্ছমানা পকতিৰণ্ণং পকতিইদ্ধিং জহিত্ৰা ওল়ারিকং অত্তভাৰং কত্ৰা অতিরেকৰণ্ণং অতিরেকইদ্ধিং মাপেত্ৰা নটসমজ্জাদীনি গচ্ছন্তা মনুস্সা ৰিয অভিসঙ্খতেন কাযেন আগচ্ছন্তি. তত্থ কামাৰচরা অনভিসঙ্খতেনপি আগন্তুং সক্কোন্তি, রূপাৰচরা পন ন সক্কোন্তি. তেসঞ্হি অতিসুখুমো অত্তভাৰো, ন তেন ইরিযাপথকপ্পনং হোতি. তস্মা অযং দেৰপুত্তো অভিসঙ্খতেনেৰ আগতো. তেন ৰুত্তং ‘‘অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তি.
কেৰলকপ্পন্তি এত্থ কেৰল-সদ্দো অনৰসেস-যেভুয্যাব্যামিস্সানতিরেকদল়্হত্থৰিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি এৰমাদীসু (পারা. ১) অনৰসেসত্থমত্থো. ‘‘কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৰমাদীসু (ৰিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৰলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ২৪৪) অনতিরেকতা. ‘‘আযস্মতো, ভন্তে, অনুরুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৰিহারিকো কেৰলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দল়্হত্থতা. ‘‘কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৰিসংযোগো অত্থো. ইধ পনস্স অনৰসেসত্থো অধিপ্পেতো.
কপ্প-সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহন-ৰোহার-কাল-পঞ্ঞত্তি-ছেদন-ৰিকপ্প-লেসসমন্তভাৰাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ২৫০) ৰোহারো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৰমাদীসু পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৰমাদীসু (ৰি. ৰ. ১০৯৪, ১১০১) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৬) ৰিকপ্পো. ‘‘আত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৰো. ইধ পনস্স সমন্তভাৰত্থো অধিপ্পেতো. তস্মা কেৰলকপ্পং জেতৰনন্তি এত্থ ‘‘অনৰসেসং সমন্ততো জেতৰন’’ন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৰাতি ৰত্থালঙ্কারসরীরসমুট্ঠিতায আভায ফরিত্ৰা, চন্দিমা ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একপজ্জোতং করিত্ৰাতি অত্থো.
যেনাতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি তস্মা ‘‘যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমী’’তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰং গতা ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি যেনত্থেন লোকে অগ্গপুগ্গলস্স উপট্ঠানং আগতা, তং পুচ্ছিতুকামা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জুলিং সিরসি পতিট্ঠপেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো – ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা ঠিতা একমন্তং ঠিতা হোতি, তথা অট্ঠাসীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং. অট্ঠাসীতি ঠানং কপ্পেসি. পণ্ডিতা হি দেৰমনুস্সা গরুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং তিট্ঠন্তি, অযঞ্চ দেৰো তেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং অট্ঠাসি.
কথং ঠিতো পন একমন্তং ঠিতো হোতীতি? ছ ঠানদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং, অচ্চাসন্নং, উপরিৰাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে ঠিতো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে ঠিতো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে ঠিতো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে ঠিতো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা ঠিতো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা ঠিতো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৰং পসারেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ ঠানদোসে ৰজ্জেত্ৰা অট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং অট্ঠাসী’’তি.
এতদৰোচাতি এতং অৰোচ. কথং নূতি কারণপুচ্ছা. ভগৰতো হি তিণ্ণোঘভাৰো দসসহস্সিলোকধাতুযা পাকটো, তেনিমিস্সা দেৰতায তত্থ কঙ্খা নত্থি, ইমিনা পন কারণেন ‘‘তিণ্ণো’’তি ন জানাতি, তেন সা তং কারণং পুচ্ছমানা এৰমাহ.
মারিসাতি দেৰতানং পিযসমুদাচারৰচনমেতং. নিদ্দুক্খাতি ৰুত্তং হোতি. যদি এৰং ‘‘যদা খো তে, মারিস, সঙ্কুনা সঙ্কু হদযে সমাগচ্ছেয্য, অথ নং ত্ৰং জানেয্যাসি ‘ৰস্সসহস্সং মে নিরযে পচ্চমানস্সা’’’তি (ম. নি. ১.৫১২) ইদং ৰিরুজ্ঝতি. ন হি নেরযিকসত্তো নিদ্দুক্খো নাম হোতি. কিঞ্চাপি ন নিদ্দুক্খো, রুল়্হীসদ্দেন পন এৰং ৰুচ্চতি. পুব্বে কির পঠমকপ্পিকানং নিদ্দুক্খানং সুখসমপ্পিতানং এস ৰোহারো, অপরভাগে দুক্খং হোতু ৰা মা ৰা, রুল়্হীসদ্দেন অযং ৰোহারো ৰুচ্চতেৰ নিপ্পদুমাপি নিরুদকাপি ৰা পোক্খরণী পোক্খরণী ৰিয.
ওঘমতরীতি এত্থ চত্তারো ওঘা, কামোঘো ভৰোঘো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘোতি. তত্থ পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগো কামোঘো নাম. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি চ ভৰোঘো নাম. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠোঘো নাম. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জোঘো নাম. তত্থ কামোঘো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, ভৰোঘো চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, দিট্ঠোঘো চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি, অৰিজ্জোঘো সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতি.
সব্বোপি চেস অৰহননট্ঠেন রাসট্ঠেন চ ওঘোতি ৰেদিতব্বো. অৰহননট্ঠেনাতি অধোগমনট্ঠেন. অযঞ্হি অত্তনো ৰসং গতে সত্তে অধো গমেতি, নিরযাদিভেদায দুগ্গতিযংযেৰ নিব্বত্তেতি, উপরিভাৰং ৰা নিব্বানং গন্তুং অদেন্তো অধো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু চ গমেতীতিপি অত্থো. রাসট্ঠেনাতি মহন্তট্ঠেন. মহা হেসো কিলেসরাসি অৰীচিতো পট্ঠায যাৰ ভৰগ্গা পত্থটো, যদিদং পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগো নাম. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এৰমযং রাসট্ঠেনাপি ওঘোতি ৰেদিতব্বো. অতরীতি ইমং চতুব্বিধম্পি ওঘং কেন নু ত্ৰং, মারিস, কারণেন তিণ্ণোতি পুচ্ছতি.
অথস্সা ভগৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো অপ্পতিট্ঠং খ্ৰাহন্তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পতিট্ঠন্তি অপ্পতিট্ঠহন্তো. অনাযূহন্তি অনাযূহন্তো, অৰাযমন্তোতি অত্থো. ইতি ভগৰা গূল়্হং পটিচ্ছন্নং কত্ৰা পঞ্হং কথেসি. দেৰতাপি নং সুত্ৰা ‘‘বাহিরকং তাৰ ওঘং তরন্তা নাম ঠাতব্বট্ঠানে তিট্ঠন্তা তরিতব্বট্ঠানে আযূহন্তা তরন্তি, অযং পন অৰীচিতো যাৰ ভৰগ্গা পত্থটং কিলেসোঘং কিলেসরাসিং অপ্পতিট্ঠহন্তো অনাযূহন্তো অতরিন্তি আহ. কিং নু খো এতং? কথং নু খো এত’’ন্তি? ৰিমতিং পক্খন্তা পঞ্হস্স অত্থং ন অঞ্ঞাসি.
কিং পন ভগৰতা যথা সত্তা ন জানন্তি, এৰং কথনত্থায পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতা পটিৰিদ্ধাতি? ন এতদত্থায পটিৰিদ্ধা. দ্ৰে পন ভগৰতো দেসনা নিগ্গহমুখেন চ অনুগ্গহমুখেন চ. তত্থ যে পণ্ডিতমানিনো হোন্তি অঞ্ঞাতেপি ঞাতসঞ্ঞিনো পঞ্চসতা ব্রাহ্মণপব্বজিতা ৰিয, তেসং মাননিগ্গহত্থং যথা ন জানন্তি, এৰং মূলপরিযাযাদিসদিসং ধম্মং দেসেতি. অযং নিগ্গহমুখেন দেসনা. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং, আনন্দ, ৰক্খামি, পৰয্হ পৰয্হ, আনন্দ, ৰক্খামি, যো সারো, সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬). যে পন উজুকা সিক্খাকামা, তেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং কত্ৰা আকঙ্খেয্যসুত্তাদিসদিসং ধম্মং দেসেতি, ‘‘অভিরম, তিস্স, অভিরম, তিস্স, অহমোৰাদেন অহমনুগ্গহেন অহমনুসাসনিযা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪) চ নে সমস্সাসেতি. অযং অনুগ্গহমুখেন দেসনা.
অযং পন দেৰপুত্তো মানত্থদ্ধো পণ্ডিতমানী, এৰং কিরস্স অহোসি – অহং ওঘং জানামি, তথাগতস্স ওঘতিণ্ণভাৰং জানামি, ‘‘ইমিনা পন কারণেন তিণ্ণো’’তি এত্তকমত্তং ন জানামি. ইতি ময্হং ঞাতমেৰ বহু, অপ্পং অঞ্ঞাতং, তমহং কথিতমত্তমেৰ জানিস্সামি. কিঞ্হি নাম তং ভগৰা ৰদেয্য, যস্সাহং অত্থং ন জানেয্যন্তি. অথ সত্থা ‘‘অযং কিলিট্ঠৰত্থং ৰিয রঙ্গজাতং অভব্বো ইমং মানং অপ্পহায দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং, মাননিগ্গহং তাৰস্স কত্ৰা পুন নীচচিত্তেন পুচ্ছন্তস্স পকাসেস্সামী’’তি পটিচ্ছন্নং কত্ৰা পঞ্হং কথেসি. সোপি নিহতমানো অহোসি, সা চস্স নিহতমানতা উত্তরিপঞ্হপুচ্ছনেনেৰ ৰেদিতব্বা. তস্স পন পঞ্হপুচ্ছনস্স অযমত্থো – কথং পন ত্ৰং, মারিস, অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতরি, যথাহং জানামি, এৰং মে কথেহীতি.
অথস্স ভগৰা কথেন্তো যদাস্ৰাহন্তিআদিমাহ. তত্থ যদা স্ৰাহন্তি যস্মিং কালে অহং. সুকারো নিপাতমত্তং. যথা চ এত্থ, এৰং সব্বপদেসু. সংসীদামীতি পটিচ্ছন্নং কত্ৰা অতরন্তো তত্থেৰ ওসীদামি. নিব্বুয্হামীতি ঠাতুং অসক্কোন্তো অতিৰত্তামি. ইতি ঠানে চ ৰাযামে চ দোসং দিস্ৰা অতিট্ঠন্তো অৰাযমন্তো ওঘমতরিন্তি এৰং ভগৰতা পঞ্হো কথিতো. দেৰতাযপি পটিৰিদ্ধো, ন পন পাকটো, তস্স পাকটীকরণত্থং সত্ত দুকা দস্সিতা. কিলেসৰসেন হি সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অভিসঙ্খারৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তণ্হাদিট্ঠীহি ৰা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অৰসেসকিলেসানঞ্চেৰ অভিসঙ্খারানঞ্চ ৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তণ্হাৰসেন ৰা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, দিট্ঠিৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. সস্সতদিট্ঠিযা ৰা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. ওলীযনাভিনিৰেসা হি ভৰদিট্ঠি, অতিধাৰনাভিনিৰেসা ৰিভৰদিট্ঠি. লীনৰসেন ৰা সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, উদ্ধচ্চৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. তথা কামসুখল্লিকানুযোগৰসেন সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, অত্তকিলমথানুযোগৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. সব্বাকুসলাভিসঙ্খারৰসেন সন্তিট্ঠন্তো সংসীদতি নাম, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খারৰসেন আযূহন্তো নিব্বুয্হতি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সেয্যথাপি, চুন্দ, যে কেচি অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অধোভাগঙ্গমনীযা, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে উপরিভাগঙ্গমনীযা’’তি (ম. নি. ১.৮৬).
ইমং পঞ্হৰিস্সজ্জনং সুত্ৰাৰ দেৰতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তুট্ঠা পসন্না অত্তনো তুট্ঠিঞ্চ পসাদঞ্চ পকাসযন্তী চিরস্সং ৰতাতি গাথমাহ. তত্থ চিরস্সন্তি চিরস্স কালস্স অচ্চযেনাতি অত্থো. অযং কির দেৰতা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৰা তস্স পরিনিব্বানতো পট্ঠায অন্তরা অঞ্ঞং বুদ্ধং ন দিট্ঠপুব্বা, তস্মা অজ্জ ভগৰন্তং দিস্ৰা এৰমাহ. কিং পনিমায দেৰতায ইতো পুব্বে সত্থা ন দিট্ঠপুব্বোতি. দিট্ঠপুব্বো ৰা হোতু অদিট্ঠপুব্বো ৰা, দস্সনং উপাদায এৰং ৰত্তুং ৰট্টতি. ব্রাহ্মণন্তি বাহিতপাপং খীণাসৰব্রাহ্মণং. পরিনিব্বুতন্তি কিলেসনিব্বানেন নিব্বুতং. লোকেতি সত্তলোকে. ৰিসত্তিকন্তি রূপাদীসু আরম্মণেসু আসত্তৰিসত্ততাদীহি কারণেহি ৰিসত্তিকা ৰুচ্চতি তণ্হা, তং ৰিসত্তিকং অপ্পতিট্ঠমানং অনাযূহমানং তিণ্ণং নিত্তিণ্ণং উত্তিণ্ণং চিরস্সং ৰত খীণাসৰব্রাহ্মণং পস্সামীতি অত্থো.
সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসীতি তস্সা দেৰতায ৰচনং চিত্তেনেৰ সমনুমোদি, একজ্ঝাসযো অহোসি. অন্তরধাযীতি অভিসঙ্খতকাযং জহিত্ৰা অত্তনো পকতিউপাদিণ্ণককাযস্মিংযেৰ ঠত্ৰা লদ্ধাসা লদ্ধপতিট্ঠা হুত্ৰা দসবলং গন্ধেহি চ মালেহি চ পূজেত্ৰা অত্তনো ভৰনংযেৰ অগমাসীতি.
ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.