২. পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনা
২১. এৰং মে সুতন্তি পঞ্চত্তযসুত্তং. তত্থ একেতি একচ্চে. সমণব্রাহ্মণাতি পরিব্বজুপগতভাৰেন সমণা জাতিযা ব্রাহ্মণা, লোকেন ৰা সমণাতি চ ব্রাহ্মণাতি চ এৰং সম্মতা. অপরন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তীতি অপরন্তকপ্পিকা. অপরন্তকপ্পো ৰা এতেসং অত্থীতিপি অপরন্তকপ্পিকা. এত্থ চ অন্তোতি ‘‘সক্কাযো খো, আৰুসো, একো অন্তো’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬১) ৰিয ইধ কোট্ঠাসো অধিপ্পেতো. কপ্পোতি তণ্হাদিট্ঠিযো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘কপ্পোতি উদ্দানতো দ্ৰে কপ্পা তণ্হাকপ্পো চ দিট্ঠিকপ্পো চা’’তি. তস্মা তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অনাগতং খন্ধকোট্ঠাসং কপ্পেত্ৰা ঠিতাতি অপরন্তকপ্পিকাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তেসং এৰং অপরন্তং কপ্পেত্ৰা ঠিতানং পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনৰসেন অপরন্তমেৰ অনুগতা দিট্ঠীতি অপরন্তানুদিট্ঠিনো. তে এৰংদিট্ঠিনো তং অপরন্তং আরব্ভ আগম্ম পটিচ্চ অঞ্ঞম্পি জনং দিট্ঠিগতিকং করোন্তা অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি. অনেকৰিহিতানীতি অনেকৰিধানি. অধিৰুত্তিপদানীতি অধিৰচনপদানি. অথ ৰা ভূতমত্থং অধিভৰিত্ৰা যথাসভাৰতো অগ্গহেত্ৰা ৰত্তনতো অধিৰুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি, অধিৰুত্তীনং পদানি অধিৰুত্তিপদানি, দিট্ঠিদীপকানি ৰচনানীতি অত্থো.
সঞ্ঞীতি সঞ্ঞাসমঙ্গী. অরোগোতি নিচ্চো. ইত্থেকেতি ইত্থং একে, এৰমেকেতি অত্থো. ইমিনা সোল়স সঞ্ঞীৰাদা কথিতা, অসঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সতো ৰা পন সত্তস্সাতি ইমিনা সত্ত উচ্ছেদৰাদা. তত্থ সতোতি ৰিজ্জমানস্স. উচ্ছেদন্তি উপচ্ছেদং. ৰিনাসন্তি অদস্সনং. ৰিভৰন্তি ভৰৰিগমং. সব্বানেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ. দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰাতি ইমিনা পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা কথিতা. তত্থ দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৰস্সেতং অধিৰচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে দুক্খৰূপসমন্তি অত্থো. সন্তং ৰাতি সঞ্ঞীতিআদিৰসেন তীহাকারেহি সন্তং. তীণি হোন্তীতি সঞ্ঞী অত্তাতিআদীনি সন্তঅত্তৰসেন একং, ইতরানি দ্ৰেতি এৰং তীণি.
২২. রূপিং ৰাতি করজরূপেন ৰা কসিণরূপেন ৰা রূপিং. তত্থ লাভী কসিণরূপং অত্তাতি গণ্হাতি, তক্কী উভোপি রূপানি গণ্হাতিযেৰ. অরূপিন্তি অরূপসমাপত্তিনিমিত্তং ৰা, ঠপেত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধং সেসঅরূপধম্মে ৰা অত্তাতি পঞ্ঞপেন্তা লাভিনোপি তক্কিকাপি এৰং পঞ্ঞপেন্তি. ততিযদিট্ঠি পন মিস্সকগাহৰসেন পৰত্তা, চতুত্থা তক্কগাহেনেৰ. দুতিযচতুক্কে পঠমদিট্ঠি সমাপন্নকৰারেন কথিতা, দুতিযদিট্ঠি অসমাপন্নকৰারেন, ততিযদিট্ঠি সুপ্পমত্তেন ৰা সরাৰমত্তেন ৰা কসিণপরিকম্মৰসেন, চতুত্থদিট্ঠি ৰিপুলকসিণৰসেন কথিতাতি ৰেদিতব্বা.
এতং ৰা পনেকেসং উপাতিৰত্ততন্তি সঞ্ঞীতিপদেন সঙ্খেপতো ৰুত্তং সঞ্ঞাসত্তকং অতিক্কন্তানন্তি অত্থো. অপরে অট্ঠকন্তি ৰদন্তি. তদুভযং পরতো আৰিভৰিস্সতি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – কেচি হি এতা সত্ত ৰা অট্ঠ ৰা সঞ্ঞা সমতিক্কমিতুং সক্কোন্তি, কেচি পন ন সক্কোন্তি. তত্থ যে সক্কোন্তি, তেৰ গহিতা. তেসং পন একেসং উপাতিৰত্ততং অতিক্কমিতুং সক্কোন্তানং যথাপি নাম গঙ্গং উত্তিণ্ণেসু মনুস্সেসু একো দীঘৰাপিং গন্ত্ৰা তিট্ঠেয্য, একো ততো পরং মহাগামং; এৰমেৰ একে ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং অপ্পমাণং আনেঞ্জন্তি ৰত্ৰা তিট্ঠন্তি, একে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. তত্থ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং তাৰ দস্সেতুং ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকেতি ৰুত্তং. পরতো ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকে’’তি ৰক্খতি. তযিদন্তি তং ইদং দিট্ঠিগতঞ্চ দিট্ঠিপচ্চযঞ্চ দিট্ঠারম্মণঞ্চ. তথাগতো অভিজানাতীতি. ইমিনা পচ্চযেন ইদং নাম দস্সনং গহিতন্তি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানাতি.
ইদানি তদেৰ ৰিত্থারেন্তো যে খো তে ভোন্তোতিআদিমাহ. যা ৰা পন এতাসং সঞ্ঞানন্তি যা ৰা পন এতাসং ‘‘যদি রূপসঞ্ঞান’’ন্তি এৰং ৰুত্তসঞ্ঞানং. পরিসুদ্ধাতি নিরুপক্কিলেসা. পরমাতি উত্তমা. অগ্গাতি সেট্ঠা. অনুত্তরিযা অক্খাযতীতি অসদিসা কথীযতি. যদি রূপসঞ্ঞানন্তি ইমিনা চতস্সো রূপাৰচরসঞ্ঞা কথিতা. যদি অরূপসঞ্ঞানন্তি ইমিনা আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা. ইতরেহি পন দ্ৰীহি পদেহি সমাপন্নকৰারো চ অসমাপন্নকৰারো চ কথিতোতি এৰমেতা কোট্ঠাসতো অট্ঠ, অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তি. সমাপন্নকৰারো হি পুরিমাহি ছহিসঙ্গহিতোযেৰ. তযিদং সঙ্খতন্তি তং ইদং সব্বম্পি সঞ্ঞাগতং সদ্ধিং দিট্ঠিগতেন সঙ্খতং পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতং. ওল়ারিকন্তি সঙ্খতত্তাৰ ওল়ারিকং. অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধোতি এতেসং পন সঙ্খতন্তি ৰুত্তানং সঙ্খারানং নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাম অত্থি. অত্থেতন্তি ইতি ৰিদিত্ৰাতি তং খো পন নিব্বানং ‘‘অত্থি এত’’ন্তি এৰং জানিত্ৰা. তস্স নিস্সরণদস্সাৰীতি তস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণদস্সী নিব্বানদস্সী. তথাগতো তদুপাতিৰত্তোতি তং সঙ্খতং অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তোতি অত্থো.
২৩. তত্রাতি তেসু অট্ঠসু অসঞ্ঞীৰাদেসু. রূপিং ৰাতিআদীনি সঞ্ঞীৰাদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. অযঞ্চ যস্মা অসঞ্ঞীৰাদো, তস্মা ইধ দুতিযচতুক্কং ন ৰুত্তং. পটিক্কোসন্তীতি পটিবাহন্তি পটিসেধেন্তি. সঞ্ঞা রোগোতিআদীসু আবাধট্ঠেন রোগো, সদোসট্ঠেন গণ্ডো, অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সল্লং. আগতিং ৰা গতিং ৰাতিআদীসু পটিসন্ধিৰসেন আগতিং, চুতিৰসেন গতিং, চৰনৰসেন চুতিং, উপপজ্জনৰসেন উপপত্তিং, পুনপ্পুনং উপ্পজ্জিত্ৰা অপরাপরং ৰড্ঢনৰসেন ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং. কামঞ্চ চতুৰোকারভৰে রূপং ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তি অত্থি, সেসে পন তযো খন্ধে ৰিনা নত্থি. অযং পন পঞ্হো পঞ্চৰোকারভৰৰসেন কথিতো. পঞ্চৰোকারে হি এত্তকে খন্ধে ৰিনা ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তি নাম নত্থি. ৰিতণ্ডৰাদী পনেত্থ ‘‘অঞ্ঞত্র রূপাতিআদিৰচনতো অরূপভৰেপি রূপং, অসঞ্ঞাভৰে চ ৰিঞ্ঞাণং অত্থি, তথা নিরোধসমাপন্নস্সা’’তি ৰদতি. সো ৰত্তব্বো – ব্যঞ্জনচ্ছাযায চে অত্থং পটিবাহসি, আগতিং ৰাতিআদিৰচনতো তং ৰিঞ্ঞাণং পক্খিদ্ৰিপদচতুপ্পদা ৰিয উপ্পতিত্ৰাপি গচ্ছতি, পদসাপি গচ্ছতি, গোৰিসাণৰল্লিআদীনি ৰিয চ ৰড্ঢতীতি আপজ্জতি. যে চ ভগৰতা অনেকসতেসু সুত্তেসু তযো ভৰা ৰুত্তা, তে অরূপভৰস্স অভাৰা দ্ৰেৰ আপজ্জন্তি. তস্মা মা এৰং অৰচ, যথা ৰুত্তমত্থং ধারেহীতি.
২৪. তত্রাতি অট্ঠসু নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেসু ভুম্মং. ইধাপি রূপিং ৰাতিআদীনি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. অসঞ্ঞা সম্মোহোতি নিস্সঞ্ঞভাৰো নামেস সম্মোহট্ঠানং. যো হি কিঞ্চি ন জানাতি, তং অসঞ্ঞী এসোতি ৰদন্তি. দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্খারমত্তেনাতি দিট্ঠৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেন সুতৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেন মুতৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেন. এত্থ চ ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেন পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তিমত্তেনাতি অযঞ্হি এত্থ অত্থো. সঙ্খারমত্তেনাতি ওল়ারিকসঙ্খারপৰত্তিমত্তেনাতি অত্থো. এতস্স আযতনস্সাতি এতস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স. উপসম্পদন্তি পটিলাভং. ব্যসনং হেতন্তি ৰিনাসো হেস, ৰুট্ঠানং হেতন্তি অত্থো. পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তঞ্হি ওল়ারিকসঙ্খারপৰত্তং ৰা অপ্পৰত্তং কত্ৰা তং সমাপজ্জিতব্বং. তস্স পন পৰত্তেন ততো ৰুট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. সঙ্খারসমাপত্তিপত্তব্বমক্খাযতীতি ওল়ারিকসঙ্খারপৰত্তিযা পত্তব্বন্তি ন অক্খাযতি. সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তিপত্তব্বন্তি সঙ্খারানংযেৰ অৰসেসা ভাৰনাৰসেন সব্বসুখুমভাৰং পত্তা সঙ্খারা, তেসং পৰত্তিযা এতং পত্তব্বন্তি অত্থো. এৰরূপেসু হি সঙ্খারেসু পৰত্তেসু এতং পত্তব্বং নাম হোতি. তযিদন্তি তং ইদং এতং সুখুমম্পি সমানং সঙ্খতং সঙ্খতত্তা চ ওল়ারিকং.
২৫. তত্রাতি সত্তসু উচ্ছেদৰাদেসু ভুম্মং. উদ্ধং সরন্তি উদ্ধং ৰুচ্চতি অনাগতসংসারৰাদো, অনাগতং সংসারৰাদং সরন্তীতি অত্থো. আসত্তিংযেৰ অভিৰদন্তি লগ্গনকংযেৰ ৰদন্তি. ‘‘আসত্ত’’ন্তিপি পাঠো, তণ্হংযেৰ ৰদন্তীতি অত্থো. ইতি পেচ্চ ভৰিস্সামাতি এৰং পেচ্চ ভৰিস্সাম. খত্তিযা ভৰিস্সাম, ব্রাহ্মণা ভৰিস্সামাতি এৰমেত্থ নযো নেতব্বো. ৰাণিজূপমা মঞ্ঞেতি ৰাণিজূপমা ৰিয ৰাণিজপটিভাগা ৰাণিজসদিসা ময্হং উপট্ঠহন্তি. সক্কাযভযাতি সক্কাযস্স ভযা. তে হি যথেৰ ‘‘চত্তারো খো, মহারাজ, অভযস্স ভাযন্তি. কতমে চত্তারো? গণ্ডুপ্পাদো খো, মহারাজ, ভযা পথৰিং ন খাদতি ‘মা পথৰী খিযী’তি, কোন্তো খো, মহারাজ, একপাদেন তিট্ঠতি ‘মা পথৰী ওসীদী’তি, কিকী খো, মহারাজ, উত্তানা সেতি ‘মা অম্ভা উন্দ্রিযী’তি, ব্রাহ্মণধম্মিকো খো, মহারাজ, ব্রহ্মচরিযং ন চরতি ‘মা লোকো উচ্ছিজ্জী’তি ইমে চত্তারো অভযস্স ভাযন্তি, এৰং সক্কাযস্স ভাযন্তি’’. সক্কাযপরিজেগুচ্ছাতি তমেৰ তেভূমকসঙ্খাতং সক্কাযং পরিজিগুচ্ছমানা. সা গদ্দুলবদ্ধোতি দণ্ডকে রজ্জুং পৰেসেত্ৰা বদ্ধসুনখো. এৰমেৰিমেতি এত্থ দল়্হত্থম্ভো ৰিয খীলো ৰিয চ তেভূমকধম্মসঙ্খাতো সক্কাযো দট্ঠব্বো, সা ৰিয দিট্ঠিগতিকো, দণ্ডকো ৰিয দিট্ঠি, রজ্জু ৰিয তণ্হা, গদ্দুলেন বন্ধিত্ৰা থম্ভে ৰা খীলে ৰা উপনিবদ্ধসুনখস্স অত্তনো ধম্মতায ছিন্দিত্ৰা গন্তুং অসমত্থস্স অনুপরিধাৰনং ৰিয দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠিদণ্ডকে পৰেসিতায তণ্হারজ্জুযা বন্ধিত্ৰা সক্কাযে উপনিবদ্ধস্স অনুপরিধাৰনং ৰেদিতব্বং.
২৬. ইমানেৰ পঞ্চাযতনানীতি ইমানেৰ পঞ্চ কারণানি. ইতি মাতিকং ঠপেন্তেনপি পঞ্চেৰ ঠপিতানি, নিগমেন্তেনপি পঞ্চেৰ নিগমিতানি, ভাজেন্তেন পন চত্তারি ভাজিতানি. দিট্ঠধম্মনিব্বানং কুহিং পৰিট্ঠন্তি. একত্তনানত্তৰসেন দ্ৰীসু পদেসু পৰিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং.
২৭. এৰঞ্চ চতুচত্তালীস অপরন্তকপ্পিকে দস্সেত্ৰা ইদানি অট্ঠারস পুব্বন্তকপ্পিকে দস্সেতুং সন্তি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তীতি পুব্বন্তকপ্পিকা. পুব্বন্তকপ্পো ৰা এতেসং অত্থীতি পুব্বন্তকপ্পিকা. এৰং সেসম্পি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা সস্সতো অমরো নিচ্চো ধুৰোতি অভিৰদন্তি. যথাহ ‘‘রূপং অত্তা চেৰ লোকো চ সস্সতো চাতি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি ৰিত্থারো. অসস্সতাদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ পঠমৰাদেন চত্তারো সস্সতৰাদা ৰুত্তা, দুতিযৰাদেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা.
ননু চেতে হেট্ঠা আগতা, ইধ কস্মা পুন গহিতাতি. হেট্ঠা তত্থ তত্থ মতো তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জতীতি দস্সনত্থং আগতা. ইধ পন পুব্বেনিৰাসলাভী দিট্ঠিগতিকো অতীতং পস্সতি, ন অনাগতং, তস্স এৰং হোতি ‘‘পুব্বন্ততো আগতো অত্তা ইধেৰ উচ্ছিজ্জতি, ইতো পরং ন গচ্ছতী’’তি ইমস্সত্থস্স দস্সনত্থং গহিতা. ততিযৰাদেন চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা ৰুত্তা, চতুত্থৰাদেন চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা ৰুত্তা. অন্তৰাতি সপরিযন্তো পরিচ্ছিন্নো পরিৰটুমো. অৰড্ঢিতকসিণস্স তং কসিণং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা এৰং হোতি. দুতিযৰাদো ৰড্ঢিতকসিণস্স ৰসেন ৰুত্তো, ততিযৰাদো তিরিযং ৰড্ঢেত্ৰা উদ্ধমধো অৰড্ঢিতকসিণস্স, চতুত্থৰাদো তক্কিৰসেন ৰুত্তো. অনন্তরচতুক্কং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
একন্তসুখীতি নিরন্তরসুখী. অযং দিট্ঠি লাভীজাতিস্সরতক্কীনং ৰসেন উপ্পজ্জতি. লাভিনো হি পুব্বেনিৰাসঞাণেন খত্তিযাদিকুলে একন্তসুখমেৰ অত্তনো জাতিং অনুস্সরন্তস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. তথা জাতিস্সরস্স পচ্চুপ্পন্নং সুখমনুভৰতো অতীতাসু সত্তসু জাতীসু তাদিসমেৰ অত্তভাৰং অনুস্সরন্তস্স. তক্কিস্স পন ইধ সুখসমঙ্গিনো ‘‘অতীতেপাহং এৰমেৰ অহোসি’’ন্তি তক্কেনেৰ উপ্পজ্জতি.
একন্তদুক্খীতি অযং দিট্ঠি লাভিনো নুপ্পজ্জতি. সো হি একন্তেনেৰ ইধ ঝানসুখেন সুখী হোতি. ইধ দুক্খেন ফুট্ঠস্স পন জাতিস্সরস্স তক্কিস্সেৰ চ সা উপ্পজ্জতি. ততিযা ইধ ৰোকিণ্ণসুখদুক্খানং সব্বেসম্পি তেসং উপ্পজ্জতি, তথা চতুত্থা দিট্ঠি. লাভিনো হি ইদানি চতুত্থজ্ঝানৰসেন অদুক্খমসুখস্স, পুব্বে চতুত্থজ্ঝানিকমেৰ ব্রহ্মলোকং অনুস্সরন্তস্স. জাতিস্সরস্সাপি পচ্চুপ্পন্নে মজ্ঝত্তস্স, অনুস্সরন্তস্সাপি মজ্ঝত্তভূতট্ঠানমেৰ অনুস্সরন্তস্স, তক্কিনোপি পচ্চুপ্পন্নে মজ্ঝত্তস্স, অতীতেপি এৰং ভৰিস্সতীতি তক্কেনেৰ গণ্হন্তস্স এসা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. এত্তাৰতা চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতিকা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চ-সমুপ্পন্নিকাতি অট্ঠারসপি পুব্বন্তকপ্পিকা কথিতা হোন্তি.
২৮. ইদানি দিট্ঠুদ্ধারং উদ্ধরন্তো তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ পচ্চত্তংযেৰ ঞাণন্তি পচ্চক্খঞাণং. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. পরিযোদাতন্তি পভস্সরং. সব্বপদেহি ৰিপস্সনাঞাণংযেৰ কথিতং. সদ্ধাদযো হি পঞ্চ ধম্মা বাহিরসমযস্মিম্পি হোন্তি, ৰিপস্সনাঞাণং সাসনস্মিংযেৰ. তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৰ পরিযোদপেন্তীতি মযমিদং জানামাতি এৰং তত্থ ঞাণকোট্ঠাসং ওতারেন্তিযেৰ. উপাদানমক্খাযতীতি ন তং ঞাণং, মিচ্ছাদস্সনং নামেতং, তস্মা তদপি তেসং ভৰন্তানং দিট্ঠুপাদানং অক্খাযতীতি অত্থো. অথাপি তং জাননমত্তলক্খণত্তা ঞাণভাগমত্তমেৰ, তথাপি তস্স দস্সনস্স অনুপাতিৰত্তনতো উপাদানপচ্চযতো চ উপাদানমেৰ. তদুপাতিৰত্তোতি তং দিট্ঠিং অতিক্কন্তো. এত্তাৰতা চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতিকা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ব্রহ্মজালে আগতা দ্ৰাসট্ঠিপি দিট্ঠিযো কথিতা হোন্তি. ব্রহ্মজালে পন কথিতে ইদং সুত্তং অকথিতমেৰ হোতি. কস্মা? ইধ ততো অতিরেকায সক্কাযদিট্ঠিযা আগতত্তা. ইমস্মিং পন কথিতে ব্রহ্মজালং কথিতমেৰ হোতি.
৩০. ইদানি ইমা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো উপ্পজ্জমানা সক্কাযদিট্ঠিপমুখেনেৰ উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতুং ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চোতিআদিমাহ. তত্থ পটিনিস্সগ্গাতি পরিচ্চাগেন. কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানাতি পঞ্চকামগুণতণ্হানং নিস্সট্ঠত্তা. পৰিৰেকং পীতিন্তি সপ্পীতিকজ্ঝানদ্ৰযপীতিং. নিরুজ্ঝতীতি ঝাননিরোধেন নিরুজ্ঝতি. সমাপত্তিতো পন ৰুট্ঠিতস্স নিরুদ্ধা নাম হোতি. যথেৰ হি ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং, নিরামিসসুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা’’তি এত্থ ন অযমত্থো হোতি – চতুত্থজ্ঝাননিরোধা ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি. অযং পনেত্থ অত্থো – চতুত্থজ্ঝানা ৰুট্ঠায ততিযং ঝানং সমাপজ্জতি, ততিযজ্ঝানা ৰুট্ঠায চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জতীতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. উপ্পজ্জতি দোমনস্সন্তি হীনজ্ঝানপরিযাদানকদোমনস্সং. সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতচিত্তস্স পন কম্মনীযভাৰো কথিতো.
পৰিৰেকা পীতীতি সা এৰ ঝানদ্ৰযপীতি. যং ছাযা জহতীতি যং ঠানং ছাযা জহতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যস্মিং ঠানে ছাযা অত্থি, তস্মিং আতপো নত্থি. যস্মিং আতপো অত্থি, তস্মিং ছাযা নত্থীতি.
৩১. নিরামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং.
৩২. অদুক্খমসুখন্তি চতুত্থজ্ঝানৰেদনং.
৩৩. অনুপাদানোহমস্মীতি নিগ্গহণো অহমস্মি. নিব্বানসপ্পাযন্তি নিব্বানস্স সপ্পাযং উপকারভূতং. ননু চ মগ্গদস্সনং নাম সব্বত্থ নিকন্তিযা সুক্খাপিতায উপ্পজ্জতি, কথমেতং নিব্বানস্স উপকারপটিপদা নাম জাতন্তি, সব্বত্থ অনুপাদিযনৰসেন অগ্গণ্হনৰসেন উপকারপটিপদা নাম জাতং. অভিৰদতীতি অভিমানেন উপৰদতি. পুব্বন্তানুদিট্ঠিন্তি অট্ঠারসৰিধম্পি পুব্বন্তানুদিট্ঠিং. অপরন্তানুদিট্ঠিন্তি চতুচত্তারীসৰিধম্পি অপরন্তানুদিট্ঠিং. উপাদানমক্খাযতীতি অহমস্মীতি গহণস্স সক্কাযদিট্ঠিপরিযাপন্নত্তা দিট্ঠুপাদানং অক্খাযতি.
সন্তিৰরপদন্তি ৰূপসন্তকিলেসত্তা সন্তং উত্তমপদং. ছন্নং ফস্সাযতনানন্তি ভগৰতা ‘‘যত্থ চক্খু চ নিরুজ্ঝতি রূপসঞ্ঞা চ নিরুজ্ঝতি সো আযতনো ৰেদিতব্বো’’তি এত্থ দ্ৰিন্নং আযতনানং পটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং.
‘‘যত্থ আপো চ পথৰী, তেজো ৰাযো ন গাধতি;
অতো সরা নিৰত্তন্তি, এত্থ ৰট্টং ন ৰত্ততি;
এত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ, অসেসং উপরুজ্ঝতী’’তি. (সং. নি. ১.২৭) –
এত্থ পন সঙ্খারপটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং.
‘‘কত্থ আপো চ পথৰী, তেজো ৰাযো ন গাধতি;
কত্থ দীঘঞ্চ রস্সঞ্চ, অণুং থূলং সুভাসুভং;
কত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ, অসেসং উপরুজ্ঝতী’’তি. (দী. নি. ১.৪৯৮);
তত্র ৰেয্যাকরণং ভৰতি –
‘‘ৰিঞ্ঞাণং অনিদস্সনং, অনন্তং সব্বতো পভ’’ন্তি –
এত্থ সঙ্খারপটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং. ইমস্মিং পন সুত্তে ছআযতনপটিক্খেপেন দস্সিতং. অঞ্ঞত্থ চ অনুপাদাৰিমোক্খোতি নিব্বানমেৰ দস্সিতং, ইধ পন অরহত্তফলসমাপত্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.