৩. সেখসুত্তৰণ্ণনা
২২. এৰং মে সুতন্তি সেখসুত্তং. তত্থ নৰং সন্থাগারন্তি অধুনা কারিতং সন্থাগারং, একা মহাসালাতি অত্থো. উয্যোগকালাদীসু হি রাজানো তত্থ ঠত্ৰা ‘‘এত্তকা পুরতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছা, এত্তকা উভোহি পস্সেহি, এত্তকা হত্থীসু অভিরুহন্তু, এত্তকা অস্সেসু, এত্তকা রথেসু তিট্ঠন্তূ’’তি এৰং সন্থং করোন্তি, মরিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং সন্থাগারন্তি ৰুচ্চতি. উয্যোগট্ঠানতো চ আগন্ত্ৰা যাৰ গেহেসু অল্লগোমযপরিভণ্ডাদীনি করোন্তি, তাৰ দ্ৰে তীণি দিৰসানি তে রাজানো তত্থ সন্থম্ভন্তীতিপি সন্থাগারং. তেসং রাজূনং সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তিপি সন্থাগারং গণরাজানো হি তে, তস্মা উপ্পন্নকিচ্চং একস্স ৰসেন ন ছিজ্জতি, সব্বেসং ছন্দো লদ্ধুং ৰট্টতি, তস্মা সব্বে তত্থ সন্নিপতিত্ৰা অনুসাসন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তিপি সন্থাগার’’ন্তি. যস্মা পনেতে তত্থ সন্নিপতিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৰট্টতি, ইমস্মিং কালে ৰপিতু’’ন্তি এৰমাদিনা নযেন ঘরাৰাসকিচ্চানি সম্মন্তযন্তি, তস্মা ছিদ্দাৰছিদ্দং ঘরাৰাসং তত্থ সন্থরন্তীতিপি সন্থাগারং. অচিরকারিতং হোতীতি কট্ঠকম্ম-সিলাকম্ম-চিত্তকম্মাদিৰসেন সুসজ্জিতং দেৰৰিমানং ৰিয অধুনা নিট্ঠাপিতং. সমণেন ৰাতি এত্থ যস্মা ঘরৰত্থুপরিগ্গহকালেযেৰ দেৰতা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গণ্হন্তি, তস্মা ‘‘দেৰেন ৰা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সন্থাগারং নিট্ঠিতন্তি সুত্ৰা ‘‘গচ্ছাম, নং পস্সিস্সামা’’তি গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকতো পট্ঠায সব্বং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইদং সন্থাগারং দেৰৰিমানসদিসং অতিৰিয মনোরমং সস্সিরিকং কেন পঠমং পরিভুত্তং অম্হাকং দীঘরত্তং হিতায সুখায অস্সা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠস্স পঠমং দিয্যমানেপি সত্থুনোৰ অনুচ্ছৰিকং, দক্খিণেয্যৰসেন দিয্যমানেপি সত্থুনোৰ অনুচ্ছৰিকং, তস্মা পঠমং সত্থারং পরিভুঞ্জাপেস্সাম, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আগমনং করিস্সাম, ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে তেপিটকং বুদ্ধৰচনং আগতমেৰ ভৰিস্সতি, সত্থারং তিযামরত্তিং অম্হাকং ধম্মকথং কথাপেস্সাম, ইতি তীহি রতনেহি পরিভুত্তং মযং পচ্ছা পরিভুঞ্জিস্সাম, এৰং নো দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা উপসঙ্কমিংসু.
যেন সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসূতি তং দিৰসং কির সন্থাগারং কিঞ্চাপি রাজকুলানং দস্সনত্থায দেৰৰিমানং ৰিয সুসজ্জিতং হোতি সুপটিজগ্গিতং, বুদ্ধারহং পন কত্ৰা অপ্পঞ্ঞত্তং. বুদ্ধা হি নাম অরঞ্ঞজ্ঝাসযা অরঞ্ঞারামা অন্তোগামে ৰসেয্যুং ৰা নো ৰা, তস্মা ভগৰতো মনং জানিত্ৰাৰ পঞ্ঞাপেস্সামাতি চিন্তেত্ৰা তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু. ইদানি পন মনং লভিত্ৰা পঞ্ঞাপেতুকামা যেন সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু.
সব্বসন্থরিং সন্থাগারং সন্থরিত্ৰাতি যথা সব্বমেৰ সন্থতং হোতি, এৰং তং সন্থরাপেত্ৰা. সব্বপঠমং তাৰ ‘‘গোমযং নাম সব্বমঙ্গলেসু ৰট্টতী’’তি সুধাপরিকম্মকতম্পি ভূমিং অল্লগোমযেন ওপুঞ্ছাপেত্ৰা পরিসুক্খভাৰং ঞত্ৰা যথা অক্কন্তট্ঠানে পদং ন পঞ্ঞাযতি, এৰং চতুজ্জাতিযগন্ধেহি লিম্পাপেত্ৰা উপরি নানাৰণ্ণে কটসারকে সন্থরিত্ৰা তেসং উপরি মহাপিট্ঠিককোজৰকে আদিং কত্ৰা হত্থত্থরক-অস্সত্থরক-সীহত্থরক-ব্যগ্ঘত্থরক-চন্দত্থরক-সূরিযত্থরক-চিত্তত্থরকাদীহি নানাৰণ্ণেহি অত্থরণেহি সন্থরিতব্বকযুত্তং সব্বোকাসং সন্থরাপেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বসন্থরিং সন্থাগারং সন্থরিত্ৰা’’তি.
আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰাতি মজ্ঝট্ঠানে তাৰ মঙ্গলত্থম্ভং নিস্সায মহারহং বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ যং যং মুদুকঞ্চ মনোরমঞ্চ পচ্চত্থরণং, তং তং পচ্চত্থরিত্ৰা ভগৰতো লোহিতকং মনুঞ্ঞদস্সনং উপধানং উপদহিত্ৰা উপরি সুৰণ্ণরজততারকৰিচিত্তং ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধদামপুপ্ফদামপত্তদামাদীহি পচ্চত্থরণেহি অলঙ্করিত্ৰা সমন্তা দ্ৰাদসহত্থট্ঠানে পুপ্ফজালং করিত্ৰা তিংসহত্থমত্তং ঠানং পটসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা পচ্ছিমভিত্তিং নিস্সায ভিক্খুসঙ্ঘস্স পল্লঙ্কপীঠ-অপস্সযপীঠ-মুণ্ডপীঠানি পঞ্ঞাপেত্ৰা উপরি সেতপচ্চত্থরণেহি পচ্চত্থরাপেত্ৰা পাচীনভিত্তিং নিস্সায অত্তনো অত্তনো মহাপিট্ঠিককোজৰকে পঞ্ঞাপেত্ৰা হংসলোমাদিপূরিতানি উপধানানি ঠপাপেসুং ‘‘এৰং অকিলমমানা সব্বরত্তিং ধম্মং সুণিস্সামা’’তি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা’’তি.
উদকমণিকন্তি মহাকুচ্ছিকং উদকচাটিং. উপট্ঠপেত্ৰাতি এৰং ভগৰা চ ভিক্খুসঙ্ঘো চ যথারুচিযা হত্থে ৰা ধোৰিস্সন্তি পাদে ৰা, মুখং ৰা ৰিক্খালেস্সন্তীতি তেসু তেসু ঠানেসু মণিৰণ্ণস্স উদকস্স পূরাপেত্ৰা ৰাসত্থায নানাপুপ্ফানি চেৰ উদকৰাসচুণ্ণানি চ পক্খিপিত্ৰা কদলিপণ্ণেহি পিদহিত্ৰা পতিট্ঠাপেসুং. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘উপট্ঠপেত্ৰা’’তি.
তেলপ্পদীপং আরোপেত্ৰাতি রজতসুৰণ্ণাদিমযদণ্ডাসু দীপিকাসু যোনকরূপকিরাতরূপকাদীনং হত্থে ঠপিতসুৰণ্ণরজতাদিমযকপল্লকাদীসু চ তেলপ্পদীপং জলযিত্ৰাতি অত্থো. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি এত্থ পন তে সক্যরাজানো ন কেৰলং সন্থাগারমেৰ, অথ খো যোজনাৰট্টে কপিলৰত্থুস্মিং নগরৰীথিযোপি সম্মজ্জাপেত্ৰা ধজে উস্সাপেত্ৰা গেহদ্ৰারেসু পুণ্ণঘটে চ কদলিযো চ ঠপাপেত্ৰা সকলনগরং দীপমালাদীহি ৰিপ্পকিণ্ণতারকং ৰিয কত্ৰা ‘‘খীরপাযকে দারকে খীরং পাযেথ, দহরে কুমারে লহুং লহুং ভোজেত্ৰা সযাপেথ, উচ্চাসদ্দং মা করিত্থ, অজ্জ একরত্তিং সত্থা অন্তোগামে ৰসিস্সতি, বুদ্ধা নাম অপ্পসদ্দকামা হোন্তী’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা সযং দণ্ডদীপিকা আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু.
অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমীতি. ‘‘যস্স দানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি এৰং কির কালে আরোচিতে ভগৰা লাখারসেন তিন্তরত্তকোৰিল়ারপুপ্ফৰণ্ণং রত্তদুপট্টং কত্তরিযা পদুমং কন্তন্তো ৰিয সংৰিধায তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তো নিৰাসেত্ৰা সুৰণ্ণপামঙ্গেন পদুমকলাপং পরিক্খিপন্তো ৰিয ৰিজ্জুল্লতাসস্সিরিকং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা রত্তকম্বলেন গজকুম্ভং পরিযোনদ্ধন্তো ৰিয রতনসতুব্বেধে সুৰণ্ণগ্ঘিকে পৰাল়জালং খিপমানো ৰিয সুৰণ্ণচেতিযে রত্তকম্বলকঞ্চুকং পটিমুঞ্চন্তো ৰিয গচ্ছন্তং পুণ্ণচন্দং রত্তৰণ্ণৰলাহকেন পটিচ্ছাদযমানো ৰিয কঞ্চনপব্বতমত্থকে সুপক্কলাখারসং পরিসিঞ্চন্তো ৰিয চিত্তকূটপব্বতমত্থকং ৰিজ্জুল্লতায পরিক্খিপন্তো ৰিয চ সচক্কৰাল়সিনেরুযুগন্ধরং মহাপথৰিং চালেত্ৰা গহিতং নিগ্রোধপল্লৰসমানৰণ্ণং রত্তৰরপংসুকূলং পারুপিত্ৰা গন্ধকুটিদ্ৰারতো নিক্খমি কঞ্চনগুহতো সীহো ৰিয উদযপব্বতকূটতো পুণ্ণচন্দো ৰিয চ. নিক্খমিত্ৰা পন গন্ধকুটিপমুখে অট্ঠাসি.
অথস্স কাযতো মেঘমুখেহি ৰিজ্জুকলাপা ৰিয রস্মিযো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণরসধারাপরিসেকমঞ্জরিপত্তপুপ্ফফলৰিটপে ৰিয আরামরুক্খে করিংসু. তাৰদেৰ চ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরমাদায মহাভিক্খুসঙ্ঘো ভগৰন্তং পরিৰারেসি. তে পন পরিৰারেত্ৰা ঠিতা ভিক্খূ এৰরূপা অহেসুং অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা ৰত্তারো ৰচনক্খমা চোদকা পাপগরহী সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নাতি. তেহি পরিৰারিতো ভগৰা রত্তকম্বলপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণক্খন্ধো রত্তপদুমসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণপাসাদো ৰিরোচিত্থ. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাথেরাপি নং মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং পারুপিত্ৰা মণিৰম্মৰম্মিকা ৰিয মহানাগা পরিৰারযিংসু ৰন্তরাগা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা.
ইতি ভগৰা সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, নিত্তণ্হো নিত্তণ্হেহি, নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো বহুস্সুতবুদ্ধেহি পরিৰারিতো, পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তি, মরুগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতমহাব্রহ্মা, তারাগণপরিৰারিতো ৰিয পুণ্ণচন্দো, অসমেন বুদ্ধৰেসেন অপরিমাণেন বুদ্ধৰিলাসেন কপিলৰত্থুগমনমগ্গং পটিপজ্জি.
অথস্স পুরত্থিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মী উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. পচ্ছিমকাযতো দক্খিণহত্থতো, ৰামহত্থতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মী উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. উপরি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰত্তেহি মোরগীৰৰণ্ণা রস্মী উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. হেট্ঠা পাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মী উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিযং অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. এৰং সমন্তা অসীতিহত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা কঞ্চনদণ্ডদীপিকাহি নিচ্ছরিত্ৰা আকাসং পক্খন্দজালা ৰিয চাতুদ্দীপিকমহামেঘতো নিক্খন্তৰিজ্জুল্লতা ৰিয ৰিধাৰিংসু. সব্বদিসাভাগা সুৰণ্ণচম্পকপুপ্ফেহি ৰিকিরিযমানা ৰিয, সুৰণ্ণঘটা নিক্খন্তসুৰণ্ণরসধারাহি সিঞ্চমানা ৰিয, পসারিতসুৰণ্ণপটপরিক্খিত্তা ৰিয, ৰেরম্ভৰাতসমুট্ঠিতকিংসুককণিকারপুপ্ফচুণ্ণসমোকিণ্ণা ৰিয ৰিপ্পকিরিংসু.
ভগৰতোপি অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসমুজ্জলং সরীরং সমুগ্গততারকং ৰিয গগনতলং, ৰিকসিতমিৰ পদুমৰনং, সব্বপালিফুল্লো ৰিয যোজনসতিকো পারিচ্ছত্তকো, পটিপাটিযা ঠপিতানং দ্ৰত্তিংসূচন্দানং দ্ৰত্তিংসসূরিযানং দ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তীনং দ্ৰত্তিংসদেৰরাজানং দ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিয ৰিরোচিত্থ, যথা তং দসহি পারমীহি দসহি উপপারমীহি দসহি পরমত্থপারমীহি সুপূরিতাহি সমতিংসপারমিতাহি অলঙ্কতং. কপ্পসতসহসাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দিন্নদানং রক্খিতসীলং কতকল্যাণকম্মং একস্মিং অত্তভাৰে ওসরিত্ৰা ৰিপাকং দাতুং ঠানং অলভমানং সম্বাধপত্তং ৰিয অহোসি. নাৰাসহস্সভণ্ডং একনাৰং আরোপনকালো ৰিয, সকটসহস্সভণ্ডং একসকটং আরোপনকালো ৰিয, পঞ্চৰীসতিযা নদীনং ওঘস্স সম্ভিজ্জ মুখদ্ৰারে একতো রাসীভূতকালো ৰিয চ অহোসি.
ইমায বুদ্ধসিরিযা ওভাসমানস্সাপি চ ভগৰতো পুরতো অনেকানি দণ্ডদীপিকসহস্সানি উক্খিপিংসু. তথা পচ্ছতো. ৰামপস্সে দক্খিণপস্সে. জাতিকুসুমচম্পকৰনমল্লিকরত্তুপ্পলনীলুপ্পলমকুলসিন্দুৰারপুপ্ফানি চেৰ নীলপীতাদিৰণ্ণসুগন্ধগন্ধচুণ্ণানি চ চাতুদ্দীপিকমেঘৰিস্সট্ঠোদকৰুট্ঠিযো ৰিয ৰিপ্পকিরিংসু. পঞ্চঙ্গিকতূরিযনিগ্ঘোসা চেৰ বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণপ্পটিসংযুত্তা থুতিঘোসা চ সব্বদিসা পূরযিংসু. দেৰমনুস্সনাগসুপণ্ণগন্ধব্বযক্খাদীনং অক্খীনি অমতপানং ৰিয লভিংসু. ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৰা পদসহস্সেন গমনৰণ্ণং ৰত্তুং ৰট্টতি. তত্রিদং মুখমত্তং –
‘‘এৰং সব্বঙ্গসম্পন্নো, কম্পযন্তো ৰসুন্ধরং;
অহেঠযন্তো পাণানি, যাতি লোকৰিনাযকো.
দক্খিণং পঠমং পাদং, উদ্ধরন্তো নরাসভো;
গচ্ছন্তো সিরিসম্পন্নো, সোভতে দ্ৰিপদুত্তমো.
গচ্ছতো বুদ্ধসেট্ঠস্স, হেট্ঠা পাদতলং মুদু;
সমং সম্ফুসতে ভূমিং, রজসা নুপলিপ্পতি.
নিন্নট্ঠানং উন্নমতি, গচ্ছন্তে লোকনাযকে;
উন্নতঞ্চ সমং হোতি, পথৰী চ অচেতনা.
পাসাণা সক্খরা চেৰ, কথলা খাণুকণ্টকা;
সব্বে মগ্গা ৰিৰজ্জন্তি, গচ্ছন্তে লোকনাযকে.
নাতিদূরে উদ্ধরতি, নচ্চাসন্নে চ নিক্খিপং;
অঘট্টযন্তো নিয্যাতি, উভো জাণূ চ গোপ্ফকে.
নাতিসীঘং পক্কমতি, সম্পন্নচরণো মুনি;
ন চাতিসণিকং যাতি, গচ্ছমানো সমাহিতো.
উদ্ধং অধো চ তিরিযং, দিসঞ্চ ৰিদিসং তথা;
ন পেক্খমানো সো যাতি, যুগমত্তম্হি পেক্খতি.
নাগৰিক্কন্তচারো সো, গমনে সোভতে জিনো;
চারুং গচ্ছতি লোকগ্গো, হাসযন্তো সদেৰকে.
উল়ুরাজাৰ সোভন্তো, চতুচারীৰ কেসরী;
তোসযন্তো বহূ সত্তে, পুরং সেট্ঠং উপাগমী’’তি.
ৰণ্ণকালো নাম কিরেস, এৰংৰিধেসু কালেসু বুদ্ধস্স সরীরৰণ্ণে ৰা গুণৰণ্ণে ৰা ধম্মকথিকস্স থামোযেৰ পমাণং চুণ্ণিযপদেহি ৰা গাথাবন্ধেন ৰা যত্তকং সক্কোতি, তত্তকং ৰত্তব্বং. দুক্কথিতন্তি ন ৰত্তব্বং. অপ্পমাণৰণ্ণা হি বুদ্ধা, তেসং বুদ্ধাপি অনৰসেসতো ৰণ্ণং ৰত্তুং অসমত্থা, পগেৰ ইতরা পজাতি. ইমিনা সিরিৰিলাসেন অলঙ্কতপ্পটিযত্তং সক্যরাজপুরং পৰিসিত্ৰা ভগৰা পসন্নচিত্তেন জনেন গন্ধধূমৰাসচুণ্ণাদীহি পূজযমানো সন্থাগারং পাৰিসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন এৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমী’’তি.
ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি ভগৰন্তং পুরতো কত্ৰা. তত্থ ভগৰা ভিক্খূনঞ্চেৰ উপাসকানঞ্চ মজ্ঝে নিসিন্নো গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা দুকূলচুম্বটকেন ৰোদকং কত্ৰা জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৰা রত্তকম্বলপলিৰেঠিতে পীঠে ঠপিতরত্তসুৰণ্ণঘনপটিমা ৰিয অতিৰিরোচিত্থ. অযং পনেত্থ পোরাণানং ৰণ্ণভণনমগ্গো –
‘‘গন্ত্ৰান মণ্ডলমাল়ং, নাগৰিক্কন্তচরণো;
ওভাসযন্তো লোকগ্গো, নিসীদি ৰরমাসনে.
তস্মিং নিসিন্নো নরদম্মসারথি,
দেৰাতিদেৰো সতপুঞ্ঞলক্খণো;
বুদ্ধাসনে মজ্ঝগতো ৰিরোচতি,
সুৰণ্ণনেক্খং ৰিয পণ্ডুকম্বলে.
নেক্খং জম্বোনদস্সেৰ, নিক্খিত্তং পণ্ডুকম্বলে;
ৰিরোচতি ৰীতমলো, মণিৰেরোচনো যথা.
মহাসালোৰ সম্ফুল্লো, নেরুরাজাৰলঙ্কতো;
সুৰণ্ণযূপসঙ্কাসো, পদুমো কোকনদো যথা.
জলন্তো দীপরুক্খোৰ, পব্বতগ্গে যথা সিখী;
দেৰানং পারিচ্ছত্তোৰ, সব্বফুল্লো ৰিরোচথা’’তি.
কাপিলৰত্থৰে সক্যে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথাযাতি এত্থ ধম্মী কথা নাম সন্থাগারঅনুমোদনপ্পটিসংযুত্তা পকিণ্ণককথা ৰেদিতব্বা. তদা হি ভগৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয পথৰোজং আকড্ঢন্তো ৰিয মহাজম্বুং খন্ধে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয যোজনিকং মধুভণ্ডং চক্কযন্তেন পীল়েত্ৰা মধুপানং পাযমানো ৰিয কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং হিতসুখাৰহং পকিণ্ণককথং কথেসি. ‘‘আৰাসদানং নামেতং মহারাজ মহন্তং, তুম্হাকং আৰাসো মযা পরিভুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘেন পরিভুত্তো মযা চ ভিক্খুসঙ্ঘেন চ পরিভুত্তো পন ধম্মরতনেন পরিভুত্তো যেৰাতি তীহি রতনেহি পরিভুত্তো নাম হোতি. আৰাসদানস্মিঞ্হি দিন্নে সব্বদানং দিন্নমেৰ হোতি. ভূমট্ঠকপণ্ণসালায ৰা সাখামণ্ডপস্স ৰাপি আনিসংসো নাম পরিচ্ছিন্দিতুং ন সক্কা’’তি নানানযৰিচিত্তং বহুং ধম্মকথং কথেত্ৰা –
‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৰাল়মিগানি চ;
সরীসপে চ মকসে, সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযো.
ততো ৰাতাতপো ঘোরো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;
লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুং.
ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং;
তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো.
ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে;
তেসং অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৰত্থসেনাসনানি চ.
দদেয্য উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খাপনূদনং;
যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পরিনিব্বাতি অনাসৰো’’তি. (চূল়ৰ. ২৯৫) –
এৰং অযম্পি আৰাসে আনিসংসো, অযম্পি আনিসংসোতি বহুদেৰরত্তিং অতিরেকতরং দিযড্ঢযামং আৰাসানিসংসকথং কথেসি. তত্থ ইমা গাথাৰ সঙ্গহং আরুল়্হা, পকিণ্ণকধম্মদেসনা পন সঙ্গহং ন আরোহতি. সন্দস্সেসীতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ.
আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসীতি ধম্মকথং কথাপেতুকামো জানাপেসি. অথ কস্মা সারিপুত্তমহামোগ্গল্লানমহাকস্সপাদীসু অসীতিমহাথেরেসু ৰিজ্জমানেসু ভগৰা আনন্দত্থেরস্স ভারমকাসীতি. পরিসজ্ঝাসযৰসেন. আযস্মা হি আনন্দো বহুস্সুতানং অগ্গো, পহোসি পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি মধুরধম্মকথং কথেতুন্তি সাকিযমণ্ডলে পাকটো পঞ্ঞাতো. তস্স সক্যরাজূহি ৰিহারং গন্ত্ৰাপি ধম্মকথা সুতপুব্বা, ওরোধা পন নেসং ন যথারুচিযা ৰিহারং গন্তুং লভন্তি, তেসং এতদহোসি – ‘‘অহো ৰত ভগৰা অপ্পংযেৰ ধম্মকথং কথেত্ৰা অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠস্স আনন্দস্স ভারং করেয্যা’’তি. তেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা তস্সেৰ ভারমকাসি.
সেখো পাটিপদোতি পটিপন্নকো সেখসমণো. সো তুয্হং পটিভাতু উপট্ঠাতু, তস্স পটিপদং দেসেহীতি পটিপদায পুগ্গলং নিযমেত্ৰা দস্সেতি. কস্মা পন ভগৰা ইমং পটিপদং নিযমেসি? বহূহি কারণেহি. ইমে তাৰ সক্যা মঙ্গলসালায মঙ্গলং পচ্চাসীসন্তি ৰড্ঢিং ইচ্ছন্তি, অযঞ্চ সেখপটিপদা ময্হং সাসনে মঙ্গলপটিপদা ৰড্ঢমানকপটিপদাতিপি ইমং পটিপদং নিযমেসি. তস্সঞ্চ পরিসতি সেখাৰ বহূ নিসিন্না, তে অত্তনা পটিৰিদ্ধট্ঠানে কথীযমানে অকিলমন্তাৰ সল্লক্খেস্সন্তীতিপি ইমং পটিপদং নিযমেসি. আযস্মা চ আনন্দো সেখপটিসম্ভিদাপত্তোৰ, সো অত্তনা পটিৰিদ্ধে পচ্চক্খট্ঠানে কথেন্তো অকিলমন্তো ৰিঞ্ঞাপেতুং সক্খিস্সতীতিপি ইমং পটিপদং নিযমেসি. সেখপটিপদায চ তিস্সোপি সিক্খা ওসটা, তত্থ অধিসীলসিক্খায কথিতায সকলং ৰিনযপিটকং কথিতমেৰ হোতি, অধিচিত্তসিক্খায কথিতায সকলং সুত্তন্তপিটকং কথিতং হোতি, অধিপঞ্ঞাসিক্খায কথিতায সকলং অভিধম্মপিটকং কথিতং হোতি, আনন্দো চ বহুস্সুতো তিপিটকধরো, সো পহোতি তীহি পিটকেহি তিস্সো সিক্খা কথেতুং, এৰং কথিতে সক্যানং মঙ্গলমেৰ ৰড্ঢিযেৰ ভৰিস্সতীতিপি ইমং পটিপদং নিযমেসি.
পিট্ঠি মে আগিলাযতীতি কস্মা আগিলাযতি? ভগৰতো হি ছব্বস্সানি পধানং পদহন্তস্স মহন্তং কাযদুক্খং অহোসি, অথস্স অপরভাগে মহল্লককালে পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জি. অকারণং ৰা এতং. পহোতি হি ভগৰা উপ্পন্নং ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা একম্পি দ্ৰেপি সত্তাহে একপল্লঙ্কেন নিসীদিতুং. সন্থাগারসালং পন চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুঞ্জিতুকামো অহোসি, তত্থ পাদধোৰনট্ঠানতো যাৰ ধম্মাসনা অগমাসি, এত্তকে ঠানে গমনং নিপ্ফন্নং. ধম্মাসনং পত্তো থোকং ঠত্ৰা নিসীদি, এত্তকে ঠানং. দিযড্ঢযামং ধম্মাসনে নিসীদি, এত্তকে ঠানে নিসজ্জা নিপ্ফন্না. ইদানি দক্খিণেন পস্সেন থোকং নিপন্নে সযনং নিপ্ফজ্জিস্সতীতি এৰং চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুঞ্জিতুকামো অহোসি. উপাদিন্নকসরীরঞ্চ নাম ‘‘নো আগিলাযতী’’তি ন ৰত্তব্বং, তস্মা চিরং নিসজ্জায সঞ্জাতং অপ্পকম্পি আগিলাযনং গহেত্ৰা এৰমাহ.
সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰাতি সন্থাগারস্স কির একপস্সে তে রাজানো পট্টসাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপেত্ৰা কপ্পিযপচ্চত্থরণেন অত্থরিত্ৰা উপরি সুৰণ্ণ-তারক-গন্ধমালা-দামপটিমণ্ডিতং ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধতেলপ্পদীপং আরোপযিংসু ‘‘অপ্পেৰ নাম সত্থা ধম্মাসনতো ৰুট্ঠায থোকং ৰিস্সমন্তো ইধ নিপজ্জেয্য, এৰং নো ইমং সন্থাগারং ভগৰতা চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুত্তং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি. সত্থাপি তদেৰ সন্ধায তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা নিপজ্জি. উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰাতি এত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৰা ৰুট্ঠহিস্সামীতি ৰুট্ঠানসঞ্ঞং চিত্তে ঠপেত্ৰা.
২৩. মহানামং সক্কং আমন্তেসীতি সো কির তস্মিং কালে তস্সং পরিসতি জেট্ঠকো পামোক্খো, তস্মিং সঙ্গহিতে সেসপরিসা সঙ্গহিতাৰ হোতীতি থেরো তমেৰ আমন্তেসি. সীলসম্পন্নোতি সীলেন সম্পন্নো, সম্পন্নসীলো পরিপুণ্ণসীলোতি অত্থো. সদ্ধম্মেহীতি সুন্দরধম্মেহি, সতং ৰা সপ্পুরিসানং ধম্মেহি.
২৪. কথঞ্চ মহানামাতি ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সেখপটিপদায মাতিকং ঠপেত্ৰা পটিপাটিযা ৰিত্থারেতুকামো এৰমাহ. তত্থ সীলসম্পন্নোতিআদীনি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তি আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
২৫. কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু উপযোগত্থে করণৰচনং, হিরিযিতব্বানি কাযদুচ্চরিতাদীনি হিরিযতি জিগুচ্ছতীতি অত্থো. ওত্তপ্পনিদ্দেসে হেত্ৰত্থে করণৰচনং, কাযদুচ্চরিতাদীহি ওত্তপ্পস্স হেতুভূতেহি ওত্তপ্পতি ভাযতীতি অত্থো. আরদ্ধৰীরিযোতি পগ্গহিতৰীরিযো অনোসক্কিতমানসো. পহানাযাতি পহানত্থায. উপসম্পদাযাতি পটিলাভত্থায. থামৰাতি ৰীরিযথামেন সমন্নাগতো. দল়্হপরক্কমোতি থিরপরক্কমো. অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসূতি কুসলেসু ধম্মেসু অনোরোপিতধুরো অনোসক্কিতৰীরিযো. পরমেনাতি উত্তমেন. সতিনেপক্কেনাতি সতিযা চ নিপকভাৰেন চ. কস্মা পন সতিভাজনিযে পঞ্ঞা আগতাতি? সতিযা বলৰভাৰদীপনত্থং. পঞ্ঞাৰিপ্পযুত্তা হি সতি দুব্বলা হোতি, সম্পযুত্তা বলৰতীতি.
চিরকতম্পীতি অত্তনা ৰা পরেন ৰা কাযেন চিরকতং চেতিযঙ্গণৰত্তাদি অসীতি মহাৰত্তপটিপত্তিপূরণং. চিরভাসিতম্পীতি অত্তনা ৰা পরেন ৰা ৰাচায চিরভাসিতং সক্কচ্চং উদ্দিসন-উদ্দিসাপন-ধম্মোসারণ-ধম্মদেসনা-উপনিসিন্নকথা-অনুমোদনিযাদিৰসেন পৰত্তিতং ৰচীকম্মং. সরিতা অনুস্সরিতাতি তস্মিং কাযেন চিরকতে ‘‘কাযো নাম কাযৰিঞ্ঞত্তি, চিরভাসিতে ৰাচা নাম ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. তদুভযম্পি রূপং, তংসমুট্ঠাপিকা চিত্তচেতসিকা অরূপং. ইতি ইমে রূপারূপধম্মা এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নিরুদ্ধা’’তি সরতি চেৰ অনুস্সরতি চ, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা হি সতি ইধ অধিপ্পেতা. তায সতিযা এস সকিম্পি সরণেন সরিতা, পুনপ্পুনং সরণেন অনুস্সরিতাতি ৰেদিতব্বা.
উদযত্থগামিনিযাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযৰযগামিনিযা উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থায. অরিযাযাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন চ সমুচ্ছেদৰসেন চ কিলেসেহি আরকা ঠিতায পরিসুদ্ধায. পঞ্ঞায সমন্নাগতোতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চেৰ মগ্গপঞ্ঞায চ সমঙ্গীভূতো. নিব্বেধিকাযাতি সাযেৰ নিব্বিজ্ঝনতো নিব্বেধিকাতি ৰুচ্চতি, তায সমন্নাগতোতি অত্থো. তত্থ মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছেদৰসেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকা. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায তদঙ্গৰসেন নিব্বেধিকায মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৰত্তনতো চাতি ৰিপস্সনা ‘‘নিব্বেধিকা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি ইধাপি মগ্গপঞ্ঞা ‘‘সম্মা হেতুনা নযেন ৰট্টদুক্খং খেপযমানা গচ্ছতীতি সম্মা দুক্খক্খযগামিনী নাম. ৰিপস্সনা তদঙ্গৰসেন ৰট্টদুক্খঞ্চ কিলেসদুক্খঞ্চ খেপযমানা গচ্ছতীতি দুক্খক্খযগামিনী. দুক্খক্খযগামিনিযা ৰা মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৰত্তনতো এসা দুক্খক্খযগামিনী’’তি ৰেদিতব্বা.
২৬. অভিচেতসিকানন্তি অভিচিত্তং সেট্ঠচিত্তং সিতানং নিস্সিতানং. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানন্তি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখপটিলাভহেতূনং. নিকামলাভীতি ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতা. অকিচ্ছলাভীতি নিদুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী. পগুণভাৰেন একো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, সমাধিপারিপন্থিকধম্মে পন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতুং ন সক্কোতি, সো অত্তনো অনিচ্ছায খিপ্পমেৰ ৰুট্ঠাতি, যথাপরিচ্ছেদৰসেন সমাপত্তিং ঠপেতুং ন সক্কোতি অযং কিচ্ছলাভী কসিরলাভী নাম. একো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে চ সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, সমাধিপারিপন্থিকধম্মে চ অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, সো যথাপরিচ্ছেদৰসেনেৰ ৰুট্ঠাতুং সক্কোতি, অযং অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী নাম.
২৭. অযং ৰুচ্চতি মহানাম অরিযসাৰকো সেখো পাটিপদোতি মহানাম অরিযসাৰকো সেখো পাটিপদো ৰিপস্সনাগব্ভায ৰড্ঢমানকপটিপদায সমন্নাগতোতি ৰুচ্চতীতি দস্সেতি. অপুচ্চণ্ডতাযাতি অপূতিঅণ্ডতায. ভব্বো অভিনিব্ভিদাযাতি ৰিপস্সনাদিঞাণপ্পভেদায ভব্বো. সম্বোধাযাতি অরিযমগ্গায. অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্সাতি অরহত্তং অনুত্তরো যোগক্খেমো নাম, তদভিগমায ভব্বোতি দস্সেতি. যা পনাযমেত্থ অত্থদীপনত্থং উপমা আহটা, সা চেতোখিলসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. কেৰলঞ্হি তত্থ ‘‘তস্সা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৰিধকিরিযকরণং ৰিয হি ইমস্স ভিক্খুনো উস্সোল়্হিপন্নরসেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতভাৰো’’তি যং এৰং ওপম্মসংসন্দনং আগতং, তং ইধ এৰং সীলসম্পন্নো হোতীতিআদিৰচনতো ‘‘তস্সা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৰিধকিরিযকরণং ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো সীলসম্পন্নতাদীহি পন্নরসেহি ধম্মেহি সমঙ্গিভাৰো’’তি. এৰং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তসদিসমেৰ.
২৮. ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিন্তি ইমং পঠমাদিজ্ঝানেহি অসদিসং উত্তমং চতুত্থজ্ঝানিকং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং. পঠমাভিনিব্ভিদাতি পঠমো ঞাণভেদো. দুতিযাদীসুপি এসেৰ নযো. কুক্কুটচ্ছাপকো পন একৰারং মাতুকুচ্ছিতো একৰারং অণ্ডকোসতোতি দ্ৰে ৰারে জাযতি. অরিযসাৰকো তীহি ৰিজ্জাহি তাযো ৰারে জাযতি. পুব্বেনিৰাসচ্ছাদকং তমং ৰিনোদেত্ৰা পুব্বেনিৰাসঞাণেন পঠমং জাযতি, সত্তানং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদকং তমং ৰিনোদেত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণেন দুতিযং জাযতি, চতুসচ্চপটিচ্ছাদকং তমং ৰিনোদেত্ৰা আসৰক্খযঞাণেন ততিযং জাযতি.
২৯. ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিন্তি ইদম্পি সীলং অস্স ভিক্খুনো চরণং নাম হোতীতি অত্থো. চরণং নাম বহু অনেকৰিধং, সীলাদযো পন্নরসধম্মা, তত্থ ইদম্পি একং চরণন্তি অত্থো. পদত্থো পন চরতি তেন অগতপুব্বং দিসং গচ্ছতীতি চরণং. এস নযো সব্বত্থ.
ইদম্পিস্স হোতি ৰিজ্জাযাতি ইদং পুব্বেনিৰাসঞাণং তস্স ৰিজ্জা নাম হোতীতি অত্থো. ৰিজ্জা নাম বহু অনেকৰিধা, ৰিপস্সনঞাণাদীনি অট্ঠ ঞাণানি, তত্থ ইদম্পি ঞাণং একা ৰিজ্জাতিপি অত্থো. পদত্থো পন ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা এতায জানাতীতি ৰিজ্জা. এস নযো সব্বত্থ. ৰিজ্জাসম্পন্নো ইতিপীতি তীহি ৰিজ্জাহি ৰিজ্জাসম্পন্নো ইতিপি. চরণসম্পন্নো ইতিপীতি পঞ্চদসহি ধম্মেহি চরণসম্পন্নো ইতিপি. তদুভযেন পন ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো ইতিপীতি.
৩০. সনঙ্কুমারেনাতি পোরাণককুমারেন, চিরকালতো পট্ঠায কুমারোতি পঞ্ঞাতেন. সো কির মনুস্সপথে পঞ্চচূল়ককুমারককালে ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, তস্স সো অত্তভাৰো পিযো অহোসি মনাপো, তস্মা তাদিসেনেৰ অত্তভাৰেন চরতি, তেন নং সনঙ্কুমারোতি সঞ্জানন্তি. জনেতস্মিন্তি জনিতস্মিং, পজাযাতি অত্থো. যে গোত্তপটিসারিনোতি যে জনেতস্মিং গোত্তং পটিসরন্তি ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি, তেসু লোকে গোত্তপটিসারীসু খত্তিযো সেট্ঠো. অনুমতা ভগৰতাতি মম পঞ্হব্যাকরণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা দেসিতাতি অম্বট্ঠসুত্তে বুদ্ধেন ভগৰতা ‘‘অহম্পি, অম্বট্ঠ, এৰং ৰদামি –
‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং, যে গোত্তপটিসারিনো;
ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো, সো সেট্ঠো দেৰমানুসে’তি’’. (দী. নি. ১.২৭৭) –
এৰং ভাসন্তেন অনুঞ্ঞাতা অনুমোদিতা. সাধু সাধু আনন্দাতি, ভগৰা কির আদিতো পট্ঠায নিদ্দং অনোক্কমন্তোৰ ইমং সুত্তং সুত্ৰা আনন্দেন সেখপটিপদায কূটং গহিতন্তি ঞত্ৰা উট্ঠায পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো সাধুকারং অদাসি. এত্তাৰতা চ পন ইদং সুত্তং জিনভাসিতং নাম জাতং. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
সেখসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.