২. মহাগোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৩৩২. এৰং মে সুতন্তি মহাগোসিঙ্গসুত্তং. তত্থ গোসিঙ্গসালৰনদাযেতি ইদং ৰসনট্ঠানদস্সনত্থং ৰুত্তং. অঞ্ঞেসু হি সুত্তেসু, ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি এৰং পঠমং গোচরগামং দস্সেত্ৰা পচ্ছা ৰসনট্ঠানং দস্সেতি. ইমস্মিং পন মহাগোসিঙ্গসুত্তে ভগৰতো গোচরগামো অনিবন্ধো, কোচিদেৰ গোচরগামো ভৰিস্সতি. তস্মা ৰসনট্ঠানমেৰ পরিদীপিতং. অরঞ্ঞনিদানকং নামেতং সুত্তন্তি. সম্বহুলেহীতি বহুকেহি. অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহীতি সব্বত্থ ৰিস্সুতেহি পাকটেহি. থেরেহি সাৰকেহি সদ্ধিন্তি পাতিমোক্খসংৰরাদীহি থিরকারকেহেৰ ধম্মেহি সমন্নাগতত্তা থেরেহি, সৰনন্তে জাতত্তা সাৰকেহি সদ্ধিং একতো. ইদানি তে থেরে সরূপতো দস্সেন্তো, আযস্মতা চ সারিপুত্তেনাতিআদিমাহ. তত্থাযস্মা সারিপুত্তো অত্তনো সীলাদীহি গুণেহি বুদ্ধসাসনে অভিঞ্ঞাতো. চক্খুমন্তানং গগনমজ্ঝে ঠিতো সূরিযো ৰিয চন্দো ৰিয, সমুদ্দতীরে ঠিতানং সাগরো ৰিয চ পাকটো পঞ্ঞাতো. ন কেৰলঞ্চস্স ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণৰসেনেৰ মহন্ততা ৰেদিতব্বা, ইতো অঞ্ঞেসং ধম্মদাযাদসুত্তং অনঙ্গণসুত্তং সম্মাদিট্ঠিসুত্তং সীহনাদসুত্তং রথৰিনীতং মহাহত্থিপদোপমং মহাৰেদল্লং চাতুমসুত্তং দীঘনখং অনুপদসুত্তং সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তং সচ্চৰিভঙ্গসুত্তং পিণ্ডপাতপারিসুদ্ধি সম্পসাদনীযং সঙ্গীতিসুত্তং দসুত্তরসুত্তং পৰারণাসুত্তং (সং. নি. ১.২১৫ আদযো) সুসিমসুত্তং থেরপঞ্হসুত্তং মহানিদ্দেসো পটিসম্ভিদামগ্গো থেরসীহনাদসুত্তং অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি সুত্তানং ৰসেন থেরস্স মহন্ততা ৰেদিতব্বা. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯) ৰুত্তং.
মহামোগ্গল্লানোপি সীলাদিগুণেহি চেৰ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেরো ৰিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স অনুমানসুত্তং, চূল়তণ্হাসঙ্খযসুত্তং মারতজ্জনিযসুত্তং পাসাদকম্পনং সকলং ইদ্ধিপাদসংযুত্তং নন্দোপনন্দদমনং যমকপাটিহারিযকালে দেৰলোকগমনং ৰিমানৰত্থু পেতৰত্থু থেরস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৰসেন মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি (অ. নি. ১.১৯০) ৰুত্তং.
মহাকস্সপোপি সীলাদিগুণেহি চেৰ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেরো ৰিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স চীৰরপরিৰত্তনসুত্তং জিণ্ণচীৰরসুত্তং (সং. নি. ২.১৫৪ আদযো) চন্দোপমং সকলং কস্সপসংযুত্তং মহাঅরিযৰংসসুত্তং থেরস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৰসেন মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধুতৰাদানং যদিদং মহাকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.১৯১) ৰুত্তং.
অনুরুদ্ধত্থেরোপি সীলাদিগুণেহি চেৰ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেরো ৰিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স চূল়গোসিঙ্গসুত্তং নল়কপানসুত্তং অনুত্তরিযসুত্তং উপক্কিলেসসুত্তং অনুরুদ্ধসংযুত্তং মহাপুরিসৰিতক্কসুত্তং থেরস্স অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৰসেন মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং দিব্বচক্খুকানং যদিদং অনুরুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৯২) ৰুত্তং.
আযস্মতা চ রেৰতেনাতি এত্থ পন দ্ৰে রেৰতা খদিরৰনিযরেৰতো চ কঙ্খারেৰতো চ. তত্থ খদিরৰনিযরেৰতো ধম্মসেনাপতিত্থেরস্স কনিট্ঠভাতিকো, ন সো ইধ অধিপ্পেতো. ‘‘অকপ্পিযো গুল়ো, অকপ্পিযা মুগ্গা’’তি (মহাৰ. ২৭২) এৰং কঙ্খাবহুলো পন থেরো ইধ রেৰতোতি অধিপ্পেতো. সোপি সীলাদিগুণেহি চেৰ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেরো ৰিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স অভিনিক্খমনেনপি এতদগ্গেনপি মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ঝাযীনং যদিদং কঙ্খারেৰতো’’তি (অ. নি. ১.২০৪) ৰুত্তং.
আনন্দত্থেরোপি সীলাদিগুণেহি চেৰ ইমস্মিং সুত্তে আগতগুণেহি চ থেরো ৰিয অভিঞ্ঞাতো পাকটো মহা. অপিচস্স সেক্খসুত্তং বাহিতিকসুত্তং আনেঞ্জসপ্পাযং গোপকমোগ্গল্লানং বহুধাতুকং চূল়সুঞ্ঞতং মহাসুঞ্ঞতং অচ্ছরিযব্ভুতসুত্তং ভদ্দেকরত্তং মহানিদানং মহাপরিনিব্বানং সুভসুত্তং চূল়নিযলোকধাতুসুত্তং অভিনিক্খমনং এতদগ্গন্তি ইমেসম্পি ৰসেন মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. এতদগ্গস্মিঞ্হি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) ৰুত্তং.
অঞ্ঞেহি চ অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহীতি ন কেৰলঞ্চ এতেহেৰ, অঞ্ঞেহি চ মহাগুণতায পাকটেহি অভিঞ্ঞাতেহি বহূহি থেরেহি সাৰকেহি সদ্ধিং ভগৰা গোসিঙ্গসালৰনদাযে ৰিহরতীতি অত্থো. আযস্মা হি সারিপুত্তো সযং মহাপঞ্ঞো অঞ্ঞেপি বহূ মহাপঞ্ঞে ভিক্খূ গহেত্ৰা তদা দসবলং পরিৰারেত্ৰা ৰিহাসি. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সযং ইদ্ধিমা, আযস্মা মহাকস্সপো সযং ধুতৰাদো, আযস্মা অনুরুদ্ধো সযং দিব্বচক্খুকো, আযস্মা রেৰতো সযং ঝানাভিরতো, আযস্মা আনন্দো সযং বহুস্সুতো অঞ্ঞেপি বহূ বহুস্সুতে ভিক্খূ গহেত্ৰা তদা দসবলং পরিৰারেত্ৰা ৰিহাসি, এৰং তদা এতে চ অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা মহাথেরা তিংসসহস্সমত্তা ভিক্খূ দসবলং পরিৰারেত্ৰা ৰিহরিংসূতি ৰেদিতব্বা.
পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিৰিৰেকতো ৰুট্ঠিতো. যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমীতি থেরো কির পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো পচ্ছিমলোকধাতুং ওলোকেন্তো ৰনন্তে কীল়ন্তস্স মত্তখত্তিযস্স কণ্ণতো পতমানং কুণ্ডলং ৰিয, সংহরিত্ৰা সমুগ্গে পক্খিপমানং রত্তকম্বলং ৰিয, মণিনাগদন্ততো পতমানং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং ৰিয চ অত্থং গচ্ছমানং পরিপুণ্ণপণ্ণাসযোজনং সূরিযমণ্ডলং অদ্দস. তদনন্তরং পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো নেমিযং গহেত্ৰা পরিৰত্তযমানং রজতচক্কং ৰিয, রজতকূটতো নিক্খমন্তং খীরধারামণ্ডং ৰিয, সপক্খে পপ্ফোটেত্ৰা গগনতলে পক্খন্দমানং সেতহংসং ৰিয চ মেঘৰণ্ণায সমুদ্দকুচ্ছিতো উগ্গন্ত্ৰা পাচীনচক্কৰাল়পব্বতমত্থকে সসলক্খণপ্পটিমণ্ডিতং একূনপণ্ণাসযোজনং চন্দমণ্ডলং অদ্দস. ততো সালৰনং ওলোকেসি. তস্মিঞ্হি সমযে সালরুক্খা মূলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গা সব্বপালিফুল্লা দুকূলপারুতা ৰিয, মুত্তাকলাপৰিনদ্ধা ৰিয চ ৰিরোচিংসু. ভূমিতলং পুপ্ফসন্থরপূজায পটিমণ্ডিতং ৰিয, তত্থ তত্থ নিপতন্তেন পুপ্ফরেণুনা লাখারসেন সিঞ্চমানং ৰিয চ অহোসি. ভমরমধুকরগণা কুসুমরেণুমদমত্তা উপগাযমানা ৰিয ৰনন্তরেসু ৰিচরন্তি. তদা চ উপোসথদিৰসোৰ হোতি. অথ থেরো, ‘‘কায নু খো অজ্জ রতিযা ৰীতিনামেস্সামী’’তি চিন্তেসি, অরিযসাৰকা চ নাম পিযধম্মস্সৰনা হোন্তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অজ্জ ময্হং জেট্ঠভাতিকস্স ধম্মসেনাপতিত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মরতিযা ৰীতিনামেস্সামী’’তি. গচ্ছন্তো পন এককোৰ অগন্ত্ৰা ‘‘ময্হং পিযসহাযং মহাকস্সপত্থেরং গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি নিসিন্নট্ঠানতো ৰুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি.
এৰমাৰুসোতি খো আযস্মা মহাকস্সপোতি থেরোপি যস্মা পিযধম্মস্সৰনোৰ অরিযসাৰকো, তস্মা তস্স ৰচনং সুত্ৰা গচ্ছাৰুসো, ত্ৰং, ময্হং সীসং ৰা রুজ্জতি পিট্ঠি ৰাতি কিঞ্চি লেসাপদেসং অকত্ৰা তুট্ঠহদযোৰ, ‘‘এৰমাৰুসো’’তিআদিমাহ. পটিস্সুত্ৰা চ নিসিন্নট্ঠানতো ৰুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা মহামোগ্গল্লানং অনুবন্ধি. তস্মিং সমযে দ্ৰে মহাথেরা পটিপাটিযা ঠিতানি দ্ৰে চন্দমণ্ডলানি ৰিয, দ্ৰে সূরিযমণ্ডলানি ৰিয, দ্ৰে ছদ্দন্তনাগরাজানো ৰিয, দ্ৰে সীহা ৰিয, দ্ৰে ব্যগ্ঘা ৰিয চ ৰিরোচিংসু. অনুরুদ্ধত্থেরোপি তস্মিং সমযে দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো দ্ৰে মহাথেরে সারিপুত্তত্থেরস্স সন্তিকং গচ্ছন্তে দিস্ৰা পচ্ছিমলোকধাতুং ওলোকেন্তো সূরিযং ৰনন্তং পৰিসন্তং ৰিয, পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো চন্দং ৰনন্ততো উগ্গচ্ছন্তং ৰিয, সালৰনং ওলোকেন্তো সব্বপালিফুল্লমেৰ সালৰনঞ্চ দিস্ৰা অজ্জ উপোসথদিৰসো, ইমে চ মে জেট্ঠভাতিকা ধম্মসেনাপতিস্স সন্তিকং গচ্ছন্তি, মহন্তেন ধম্মস্সৰনেন ভৰিতব্বং, অহম্পি ধম্মস্সৰনস্স ভাগী ভৰিস্সামীতি নিসিন্নট্ঠানতো ৰুট্ঠায চম্মখণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা মহাথেরানং পদানুপদিকো হুত্ৰা নিক্খমি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ মহাকস্সপো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসূ’’তি. উপসঙ্কমিংসূতি. পটিপাটিযা ঠিতা তযো চন্দা ৰিয, সূরিযা ৰিয, সীহা ৰিয চ ৰিরোচমানা উপসঙ্কমিংসু.
৩৩৩. এৰং উপসঙ্কমন্তে পন তে মহাথেরে আযস্মা আনন্দো অত্তনো দিৰাট্ঠানে নিসিন্নোযেৰ দিস্ৰা, ‘‘অজ্জ মহন্তং ধম্মস্সৰনং ভৰিস্সতি, মযাপি তস্স ভাগিনা ভৰিতব্বং, ন খো পন এককোৰ গমিস্সামি, ময্হং পিযসহাযম্পি রেৰতত্থেরং গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি সব্বং মহামোগ্গল্লানস্স মহাকস্সপস্স অনুরুদ্ধস্স উপসঙ্কমনে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বং. ইতি তে দ্ৰে জনা পটিপাটিযা ঠিতা দ্ৰে চন্দা ৰিয, সূরিযা ৰিয, সীহা ৰিয চ ৰিরোচমানা উপসঙ্কমিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা সারিপুত্তো’’তিআদি. দিস্ৰান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচাতি দূরতোৰ দিস্ৰা অনুক্কমেন কথাউপচারং সম্পত্তমেতং, ‘‘এতু খো আযস্মা’’তিআদিৰচনং অৰোচ. রমণীযং, আৰুসোতি এত্থ দুৰিধং রামণেয্যকং ৰনরামণেয্যকং পুগ্গলরামণেয্যকঞ্চ. তত্থ ৰনং নাম নাগসলল়সালচম্পকাদীহি সঞ্ছন্নং হোতি বহলচ্ছাযং পুপ্ফফলূপগং ৰিৰিধরুক্খং উদকসম্পন্নং গামতো নিস্সটং, ইদং ৰনরামণেয্যকং নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘রমণীযানি অরঞ্ঞানি, যত্থ ন রমতী জনো;
ৰীতরাগা রমিস্সন্তি, ন তে কামগৰেসিনো’’তি. (ধ. প. ৯৯);
ৰনং পন সচেপি উজ্জঙ্গলে হোতি নিরুদকং ৰিরলচ্ছাযং কণ্টকসমাকিণ্ণং, বুদ্ধাদযোপেত্থ অরিযা ৰিহরন্তি, ইদং পুগ্গলরামণেয্যকং নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, নিন্নে ৰা যদি ৰা থলে;
যত্থ অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং ভূমিরামণেয্যক’’ন্তি. (ধ. প. ৯৮);
ইধ পন তং দুৰিধম্পি লব্ভতি. তদা হি গোসিঙ্গসালৰনং সব্বপালিফুল্লং হোতি কুসুমগন্ধসুগন্ধং, সদেৰকে চেত্থ লোকে অগ্গপুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো তিংসসহস্সমত্তেহি অভিঞ্ঞাতভিক্খূহি সদ্ধিং ৰিহরতি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘রমণীযং, আৰুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৰন’’ন্তি.
দোসিনাতি দোসাপগতা, অব্ভং মহিকা ধূমো রজো রাহূতি ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৰিরহিতাতি ৰুত্তং হোতি. সব্বপালিফুল্লাতি সব্বত্থ পালিফুল্লা, মূলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গা অপুপ্ফিতট্ঠানং নাম নত্থি. দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধা সম্পৰন্তীতি দিব্বা মন্দারপুপ্ফকোৰিল়ারপারিচ্ছত্তকচন্দনচুণ্ণগন্ধা ৰিয সমন্তা পৰাযন্তি, সক্কসুযাসন্তুসিতনিম্মানরতিপরনিম্মিতমহাব্রহ্মানং ওতিণ্ণট্ঠানং ৰিয ৰাযন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
কথংরূপেন, আৰুসো আনন্দাতি আনন্দত্থেরো তেসং পঞ্চন্নং থেরানং সঙ্ঘনৰকোৰ. কস্মা থেরো তংযেৰ পঠমং পুচ্ছতীতি? মমাযিতত্তা. তে হি দ্ৰে থেরা অঞ্ঞমঞ্ঞং মমাযিংসু. সারিপুত্তত্থেরো, ‘‘মযা কত্তব্বং সত্থু উপট্ঠানং করোতী’’তি আনন্দত্থেরং মমাযি. আনন্দত্থেরো ভগৰতো সাৰকানং অগ্গোতি সারিপুত্তত্থেরং মমাযি, কুলদারকে পব্বাজেত্ৰা সারিপুত্তত্থেরস্স সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হাপেসি. সারিপুত্তত্থেরোপি তথেৰ অকাসি. এৰং একমেকেন অত্তনো পত্তচীৰরং দত্ৰা পব্বাজেত্ৰা উপজ্ঝং গণ্হাপিতানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি অহেসুং. আযস্মা আনন্দো পণীতানি চীৰরাদীনিপি লভিত্ৰা থেরস্সেৰ দেতি.
একো কির ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধরতনস্স চ সঙ্ঘরতনস্স চ পূজা পঞ্ঞাযতি, কথং নু খো ধম্মরতনং পূজিতং নাম হোতী’’তি? সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পুচ্ছি. ভগৰা আহ – ‘‘সচেসি, ব্রাহ্মণ, ধম্মরতনং পূজিতুকামো, একং বহুস্সুতং পূজেহী’’তি বহুস্সুতং, ভন্তে, আচিক্খথাতি ভিক্খুসঙ্ঘং পুচ্ছতি. সো ভিক্খুসঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা বহুস্সুতং, ভন্তে, আচিক্খথাতি আহ. আনন্দত্থেরো ব্রাহ্মণাতি. ব্রাহ্মণো থেরং সহস্সগ্ঘনিকেন চীৰরেন পূজেসি. থেরো তং গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. ভগৰা ‘‘কুতো, আনন্দ, লদ্ধ’’ন্তি আহ. একেন, ভন্তে, ব্রাহ্মণেন দিন্নং, ইদং পনাহং আযস্মতো সারিপুত্তস্স দাতুকামোতি. দেহি, আনন্দাতি. চারিকং পক্কন্তো, ভন্তেতি. আগতকালে দেহীতি. সিক্খাপদং, ভন্তে, পঞ্ঞত্তন্তি. কদা পন সারিপুত্তো আগমিস্সতীতি? দসাহমত্তেন, ভন্তেতি. ‘‘অনুজানামি, আনন্দ, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং নিক্খিপিতু’’ন্তি (পারা. ৪৬১; মহাৰ. ৩৪৭) সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি. সারিপুত্তত্থেরোপি তথেৰ যংকিঞ্চি মনাপং লভতি, তং আনন্দত্থেরস্স দেতি. এৰং তে থেরা অঞ্ঞমঞ্ঞং মমাযিংসু, ইতি মমাযিতত্তা পঠমং পুচ্ছি.
অপিচ অনুমতিপুচ্ছা নামেসা খুদ্দকতো পট্ঠায পুচ্ছিতব্বা হোতি. তস্মা থেরো চিন্তেসি – ‘‘অহং পঠমং আনন্দং পুচ্ছিস্সামি, আনন্দো অত্তনো পটিভানং ব্যাকরিস্সতি. ততো রেৰতং, অনুরুদ্ধং, মহাকস্সপং, মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছিস্সামি. মহামোগ্গল্লানো অত্তনো পটিভানং ব্যাকরিস্সতি. ততো পঞ্চপি থেরা মং পুচ্ছিস্সন্তি, অহম্পি অত্তনো পটিভানং ব্যাকরিস্সামী’’তি. এত্তাৰতাপি অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৰেপুল্লপ্পত্তা ন ভৰিস্সতি, অথ মযং সব্বেপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সাম, সত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ব্যাকরিস্সতি. এত্তাৰতা অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৰেপুল্লপ্পত্তা ভৰিস্সতি. যথা হি জনপদম্হি উপ্পন্নো অট্টো গামভোজকং পাপুণাতি, তস্মিং নিচ্ছিতুং অসক্কোন্তে জনপদভোজকং পাপুণাতি, তস্মিং অসক্কোন্তে মহাৰিনিচ্ছযঅমচ্চং, তস্মিং অসক্কোন্তে সেনাপতিং, তস্মিং অসক্কোন্তে উপরাজং, তস্মিং ৰিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তে রাজানং পাপুণাতি, রঞ্ঞা ৰিনিচ্ছিতকালতো পট্ঠায অট্টো অপরাপরং ন সঞ্চরতি, রাজৰচনেনেৰ ছিজ্জতি. এৰমেৰং অহঞ্হি পঠমং আনন্দং পুচ্ছিস্সামি…পে… অথ মযং সব্বেপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সাম, সত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ব্যাকরিস্সতি. এত্তাৰতা অযং ধম্মদেসনা সিখাপ্পত্তা ৰেপুল্লপ্পত্তা ভৰিস্সতি. এৰং অনুমতিপুচ্ছং পুচ্ছন্তো থেরো পঠমং আনন্দত্থেরং পুচ্ছি.
বহুস্সুতো হোতীতি বহু অস্স সুতং হোতি, নৰঙ্গং সত্থুসাসনং পাল়িঅনুসন্ধিপুব্বাপরৰসেন উগ্গহিতং হোতীতি অত্থো. সুতধরোতি সুতস্স আধারভূতো. যস্স হি ইতো গহিতং ইতো পলাযতি, ছিদ্দঘটে উদকং ৰিয ন তিট্ঠতি, পরিসমজ্ঝে একং সুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেতুং ৰা ৰাচেতুং ৰা ন সক্কোতি, অযং ন সুতধরো নাম. যস্স পন উগ্গহিতং বুদ্ধৰচনং উগ্গহিতকালসদিসমেৰ হোতি, দসপি ৰীসতিপি ৰস্সানি সজ্ঝাযং অকরোন্তস্স ন নস্সতি, অযং সুতধরো নাম. সুতসন্নিচযোতি সুতস্স সন্নিচযভূতো. যথা হি সুতং হদযমঞ্জূসায সন্নিচিতং সিলাযং লেখা ৰিয, সুৰণ্ণঘটে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয চ অজ্ঝোসায তিট্ঠতি, অযং সুতসন্নিচযো নাম. ধাতাতি ঠিতা পগুণা. একচ্চস্স হি উগ্গহিতং বুদ্ধৰচনং ধাতং পগুণং নিচ্চলিতং ন হোতি, অসুকসুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহীতি ৰুত্তে সজ্ঝাযিত্ৰা সংসন্দিত্ৰা সমনুগ্গাহিত্ৰা জানিস্সামীতি ৰদতি. একচ্চস্স ধাতং পগুণং ভৰঙ্গসোতসদিসং হোতি, অসুকসুত্তং ৰা জাতকং ৰা কথেহীতি ৰুত্তে উদ্ধরিত্ৰা তমেৰ কথেতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ধাতা’’তি.
ৰচসা পরিচিতাতি সুত্তদসক-ৰগ্গদসক-পণ্ণাসদসকানং ৰসেন ৰাচায সজ্ঝাযিতা. মনসানুপেক্খিতাতি চিত্তেন অনুপেক্খিতা, যস্স ৰাচায সজ্ঝাযিতং বুদ্ধৰচনং মনসা চিন্তেন্তস্স তত্থ তত্থ পাকটং হোতি. মহাদীপং জালেত্ৰা ঠিতস্স রূপগতং ৰিয পঞ্ঞাযতি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা’’তি. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি অত্থতো চ কারণতো চ পঞ্ঞায সুপ্পটিৰিদ্ধা. পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহীতি এত্থ পদমেৰ অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পদব্যঞ্জনং, তং অক্খরপারিপূরিং কত্ৰা দসৰিধব্যঞ্জনবুদ্ধিযো অপরিহাপেত্ৰা ৰুত্তং পরিমণ্ডলং নাম হোতি, এৰরূপেহি পদব্যঞ্জনেহীতি অত্থো. অপিচ যো ভিক্খু পরিসতি ধম্মং দেসেন্তো সুত্তং ৰা জাতকং ৰা নিক্খপিত্ৰা অঞ্ঞং উপারম্ভকরং সুত্তং আহরতি, তস্স উপমং কথেতি, তদত্থং ওহারেতি, এৰমিদং গহেত্ৰা এত্থ খিপন্তো একপস্সেনেৰ পরিহরন্তো কালং ঞত্ৰা ৰুট্ঠহতি. নিক্খিত্তসুত্তং পন নিক্খত্তমত্তমেৰ হোতি, তস্স কথা অপরিমণ্ডলা নাম হোতি. যো পন সুত্তং ৰা জাতকং ৰা নিক্খিপিত্ৰা বহি একপদম্পি অগন্ত্ৰা পাল়িযা অনুসন্ধিঞ্চ পুব্বাপরঞ্চ অমক্খেন্তো আচরিযেহি দিন্ননযে ঠত্ৰা তুলিকায পরিচ্ছিন্দন্তো ৰিয, গম্ভীরমাতিকায উদকং পেসেন্তো ৰিয, পদং কোট্টেন্তো সিন্ধৰাজানীযো ৰিয গচ্ছতি, তস্স কথা পরিমণ্ডলা নাম হোতি. এৰরূপিং কথং সন্ধায – ‘‘পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহী’’তি ৰুত্তং.
অনুপ্পবন্ধেহীতি এত্থ যো ভিক্খু ধম্মং কথেন্তো সুত্তং ৰা জাতকং ৰা আরভিত্ৰা আরদ্ধকালতো পট্ঠায তুরিততুরিতো অরণিং মন্থেন্তো ৰিয, উণ্হখাদনীযং খাদন্তো ৰিয, পাল়িযা অনুসন্ধিপুব্বাপরেসু গহিতং গহিতমেৰ অগ্গহিতং অগ্গহিতমেৰ চ কত্ৰা পুরাণপণ্ণন্তরেসু চরমানং গোধং উট্ঠপেন্তো ৰিয তত্থ তত্থ পহরন্তো ওসাপেন্তো ওহায গচ্ছতি. যোপি ধম্মং কথেন্তো কালেন সীঘং কালেন দন্ধং কালেন মহাসদ্দং কালেন খুদ্দকসদ্দং করোতি. যথা পেতগ্গি কালেন জলতি, কালেন নিব্বাযতি, এৰমেৰ ইধ পেতগ্গিধম্মকথিকো নাম হোতি, পরিসায উট্ঠাতুকামায পুনপ্পুনং আরভতি. যোপি কথেন্তো তত্থ তত্থ ৰিত্থাযতি, নিত্থুনন্তো কন্দন্তো ৰিয কথেতি, ইমেসং সব্বেসম্পি কথা অপ্পবন্ধা নাম হোতি. যো পন সুত্তং আরভিত্ৰা আচরিযেহি দিন্ননযে ঠিতো অচ্ছিন্নধারং কত্ৰা নদীসোতং ৰিয পৰত্তেতি, আকাসগঙ্গতো ভস্সমানং উদকং ৰিয নিরন্তরং কথং পৰত্তেতি, তস্স কথা অনুপ্পবন্ধা হোতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অনুপ্পবন্ধেহী’’তি. অনুসযসমুগ্ঘাতাযাতি সত্তন্নং অনুসযানং সমুগ্ঘাতত্থায. এৰরূপেনাতি এৰরূপেন বহুস্সুতেন ভিক্খুনা তথারূপেনেৰ ভিক্খুসতেন ভিক্খুসহস্সেন ৰা সঙ্ঘাটিকণ্ণেন ৰা সঙ্ঘাটিকণ্ণং, পল্লঙ্কেন ৰা পল্লঙ্কং আহচ্চ নিসিন্নেন গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্য. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
৩৩৪. পটিসল্লানং অস্স আরামোতি পটিসল্লানারামো. পটিসল্লানে রতোতি পটিসল্লানরতো.
৩৩৫. সহস্সং লোকানন্তি সহস্সং লোকধাতূনং. এত্তকঞ্হি থেরস্স ধুৰসেৰনং আৰজ্জনপটিবদ্ধং, আকঙ্খমানো পন থেরো অনেকানিপি চক্কৰাল়সহস্সানি ৰোলোকেতিযেৰ. উপরিপাসাদৰরগতোতি সত্তভূমকস্স ৰা নৰভূমকস্স ৰা পাসাদৰরস্স উপরি গতো. সহস্সং নেমিমণ্ডলানং ৰোলোকেয্যাতি পাসাদপরিৰেণে নাভিযা পতিট্ঠিতানং নেমিৰট্টিযা নেমিৰট্টিং আহচ্চ ঠিতানং নেমিমণ্ডলানং সহস্সং ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেয্য, তস্স নাভিযোপি পাকটা হোন্তি, অরাপি অরন্তরানিপি নেমিযোপি. এৰমেৰ খো, আৰুসোতি, আৰুসো, এৰং অযম্পি দিব্বচক্খুকো ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৰোলোকেতি. তস্স পাসাদে ঠিতপুরিসস্স চক্কনাভিযো ৰিয চক্কৰাল়সহস্সে সিনেরুসহস্সং পাকটং হোতি. অরা ৰিয দীপা পাকটা হোন্তি. অরন্তরানি ৰিয দীপট্ঠিতমনুস্সা পাকটা হোন্তি. নেমিযো ৰিয চক্কৰাল়পব্বতা পাকটা হোন্তি.
৩৩৬. আরঞ্ঞিকোতি সমাদিণ্ণঅরঞ্ঞধুতঙ্গো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
৩৩৭. নো চ সংসাদেন্তীতি ন ওসাদেন্তি. সহেতুকঞ্হি সকারণং কত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিতুং ৰিস্সজ্জিতুম্পি অসক্কোন্তো সংসাদেতি নাম. এৰং ন করোন্তীতি অত্থো. পৰত্তিনী হোতীতি নদীসোতোদকং ৰিয পৰত্ততি.
৩৩৮. যায ৰিহারসমাপত্তিযাতি যায লোকিযায ৰিহারসমাপত্তিযা, যায লোকুত্তরায ৰিহারসমাপত্তিযা.
৩৩৯. সাধু সাধু সারিপুত্তাতি অযং সাধুকারো আনন্দত্থেরস্স দিন্নো. সারিপুত্তত্থেরেন পন সদ্ধিং ভগৰা আলপতি. এস নযো সব্বত্থ. যথা তং আনন্দোৰাতি যথা আনন্দোৰ সম্মা ব্যাকরণমানো ব্যাকরেয্য, এৰং ব্যাকতং আনন্দেন অত্তনো অনুচ্ছৰিকমেৰ, অজ্ঝাসযানুরূপমেৰ ব্যাকতন্তি অত্থো. আনন্দত্থেরো হি অত্তনাপি বহুস্সুতো, অজ্ঝাসযোপিস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সাসনে সব্রহ্মচারী বহুস্সুতা ভৰেয্যু’’ন্তি. কস্মা? বহুস্সুতস্স হি কপ্পিযাকপ্পিযং সাৰজ্জানৰজ্জং, গরুকলহুকং সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং পাকটং হোতি. বহুস্সুতো উগ্গহিতবুদ্ধৰচনং আৰজ্জিত্ৰা ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৰিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গফলনিব্বানানীতি সীলস্স আগতট্ঠানে সীলং পূরেত্ৰা, সমাধিস্স আগতট্ঠানে সমাধিং পূরেত্ৰা ৰিপস্সনায আগতট্ঠানে ৰিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেত্ৰা মগ্গং ভাৰেত্ৰা ফলং সচ্ছিকরোতি. তস্মা থেরস্স এৰং অজ্ঝাসযো হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী একং ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা চত্তারো ৰা পঞ্চ ৰা নিকাযে উগ্গহেত্ৰা আৰজ্জন্তা সীলাদীনং আগতট্ঠানেসু সীলাদীনি পরিপূরেত্ৰা অনুক্কমেন মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো.
৩৪০. আযস্মা হি রেৰতো ঝানজ্ঝাসযো ঝানাভিরতো, তস্মাস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী একিকা নিসীদিত্ৰা কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা লোকুত্তরধম্মং সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৰং ব্যাকাসি.
৩৪১. আযস্মা অনুরুদ্ধো দিব্বচক্খুকো, তস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা অনেকেসু চক্কৰাল়সহস্সেসু চৰমানে চ উপপজ্জমানে চ সত্তে দিস্ৰা ৰট্টভযেন চিত্তং সংৰেজেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা লোকুত্তরধম্মং সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৰং ব্যাকাসি.
৩৪২. আযস্মা মহাকস্সপো ধুতৰাদো, তস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী ধুতৰাদা হুত্ৰা ধুতঙ্গানুভাৰেন পচ্চযতণ্হং মিলাপেত্ৰা অপরেপি নানপ্পকারে কিলেসে ধুনিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা লোকুত্তরধম্মং সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৰং ব্যাকাসি.
৩৪৩. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সমাধিপারমিযা মত্থকং পত্তো, সুখুমং পন চিত্তন্তরং খন্ধন্তরং ধাত্ৰন্তরং আযতনন্তরং ঝানোক্কন্তিকং আরম্মণোক্কন্তিকং অঙ্গৰৰত্থানং আরম্মণৰৰত্থানং অঙ্গসঙ্কন্তি আরম্মণসঙ্কন্তি একতোৰড্ঢনং উভতোৰড্ঢনন্তি আভিধম্মিকধম্মকথিকস্সেৰ পাকটং. অনাভিধম্মিকো হি ধম্মং কথেন্তো – ‘‘অযং সকৰাদো অযং পরৰাদো’’তি ন জানাতি. সকৰাদং দীপেস্সামীতি পরৰাদং দীপেতি, পরৰাদং দীপেস্সামীতি সকৰাদং দীপেতি, ধম্মন্তরং ৰিসংৰাদেতি. আভিধম্মিকো সকৰাদং সকৰাদনিযামেনেৰ, পরৰাদং পরৰাদনিযামেনেৰ দীপেতি, ধম্মন্তরং ন ৰিসংৰাদেতি. তস্মা থেরস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী আভিধম্মিকা হুত্ৰা সুখুমেসু ঠানেসু ঞাণং ওতারেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা লোকুত্তরধম্মং সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৰং ব্যাকাসি.
৩৪৪. আযস্মা সারিপুত্তো পঞ্ঞাপারমিযা মত্থকং পত্তো, পঞ্ঞৰাযেৰ চ চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতুং সক্কোতি, ন দুপ্পঞ্ঞো. দুপ্পঞ্ঞো হি উপ্পন্নস্স চিত্তস্স ৰসে ৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি কতিপাহেনেৰ গিহিভাৰং পত্ৰা অনযব্যসনং পাপুণাতি. তস্মা থেরস্স এৰং হোতি – ‘‘অহো ৰত সব্রহ্মচারী অচিত্তৰসিকা হুত্ৰা চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা সব্বানস্স ৰিসেৰিতৰিপ্ফন্দিতানি ভঞ্জিত্ৰা ঈসকম্পি বহি নিক্খমিতুং অদেন্তা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা লোকুত্তরধম্মং সচ্ছিকরেয্যু’’ন্তি. তস্মা এৰং ব্যাকাসি.
৩৪৫. সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিতং পরিযাযেনাতি সারিপুত্ত, যস্মা সঙ্ঘারামস্স নাম বহুস্সুতভিক্খূহিপি সোভনকারণং অত্থি, ঝানাভিরতেহিপি, দিব্বচক্খুকেহিপি, ধুতৰাদেহিপি, আভিধম্মিকেহিপি, অচিত্তৰসিকেহিপি সোভনকারণং অত্থি. তস্মা সব্বেসং ৰো সুভাসিতং পরিযাযেন, তেন তেন কারণেন সুভাসিতমেৰ, নো দুব্ভাসিতং. অপিচ মমপি সুণাথাতি অপিচ মমপি ৰচনং সুণাথ. ন তাৰাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামীতি ন তাৰ অহং ইমং চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠায আভুজিতং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, ন মোচেস্সামীতি অত্থো. ইদং কির ভগৰা পরিপাকগতে ঞাণে রজ্জসিরিং পহায কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং আরুয্হ চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠায অপরাজিতপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা দল়্হসমাদানো হুত্ৰা নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং ভিন্দিত্ৰা পচ্চূসসমযে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝি, তং অত্তনো মহাবোধিপল্লঙ্কং সন্ধায এৰমাহ. অপিচ পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানোপি পটিপত্তিসারং পুথুজ্জনকল্যাণকং দস্সেন্তো এৰমাহ. পস্সতি হি ভগৰা – ‘‘অনাগতে এৰং অজ্ঝাসযা কুলপুত্তা ইতি পটিসঞ্চিক্খিস্সন্তি, ‘ভগৰা মহাগোসিঙ্গসুত্তং কথেন্তো ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং…পে… এৰরূপেন খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যাতি আহ, মযং ভগৰতো অজ্ঝাসযং গণ্হিস্সামা’তি পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠায দল়্হসমাদানা হুত্ৰা ‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা ইমং পল্লঙ্কং ন ভিন্দিস্সামা’তি সমণধম্মং কাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তে এৰং পটিপন্না কতিপাহেনেৰ জাতিজরামরণস্স অন্তং করিস্সন্তী’’তি, ইমং পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানো পটিপত্তিসারং পুথুজ্জনকল্যাণকং দস্সেন্তো এৰমাহ. এৰরূপেন খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যাতি, সারিপুত্ত, এৰরূপেন ভিক্খুনা নিপ্পরিযাযেনেৰ গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যাতি যথানুসন্ধিনাৰ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাগোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.