গন্থারম্ভকথা
করুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং;
সনরামরলোকগরুং, ৰন্দে সুগতং গতিৰিমুত্তং.
বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৰং, ভাৰেত্ৰা চেৰ সচ্ছিকত্ৰা চ;
যং উপগতো গতমলং, ৰন্দে তমনুত্তরং ধম্মং.
সুগতস্স ওরসানং, পুত্তানং মারসেনমথনানং;
অট্ঠন্নম্পি সমূহং, সিরসা ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং.
ইতি মে পসন্নমতিনো, রতনত্তযৰন্দনামযং পুঞ্ঞং;
যং সুৰিহতন্তরাযো, হুত্ৰা তস্সানুভাৰেন.
মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্স ইধ মজ্ঝিমাগমৰরস্স;
বুদ্ধানুবুদ্ধসংৰণ্ণিতস্স পরৰাদমথনস্স.
অত্থপ্পকাসনত্থং, অট্ঠকথা আদিতো ৰসিসতেহি;
পঞ্চহি যা সঙ্গীতা, অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপি.
সীহল়দীপং পন আভতাথ ৰসিনা মহামহিন্দেন;
ঠপিতা সীহল়ভাসায, দীপৰাসীনমত্থায.
অপনেত্ৰান ততোহং, সীহল়ভাসং মনোরমং ভাসং;
তন্তিনযানুচ্ছৰিকং, আরোপেন্তো ৰিগতদোসং.
সমযং অৰিলোমেন্তো, থেরানং থেরৰংসদীপানং;
সুনিপুণৰিনিচ্ছযানং, মহাৰিহারে নিৰাসীনং.
হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থং, অত্থং পকাসযিস্সামি;
সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্স.
সীলকথা ধুতধম্মা, কম্মট্ঠানানি চেৰ সব্বানি;
চরিযাৰিধানসহিতো, ঝানসমাপত্তিৰিত্থারো.
সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো, পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো চেৰ;
খন্ধাধাতাযতনিন্দ্রিযানি অরিযানি চেৰ চত্তারি.
সচ্চানি পচ্চযাকারদেসনা সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা;
অৰিমুত্ততন্তিমগ্গা, ৰিপস্সনাভাৰনা চেৰ.
ইতি পন সব্বং যস্মা, ৰিসুদ্ধিমগ্গে মযা সুপরিসুদ্ধং;
ৰুত্তং তস্মা ভিয্যো, ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামি.
‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো, এস চতুন্নম্পি আগমানঞ্হি;
ঠত্ৰা পকাসযিস্সতি, তত্থ যথাভাসিতমত্থং’’.
ইচ্চেৰ কতো তস্মা, তম্পি গহেত্ৰান সদ্ধিমেতায;
অট্ঠকথায ৰিজানথ, মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থন্তি.
নিদানকথা
১. তত্থ মজ্ঝিমসঙ্গীতি নাম পণ্ণাসতো মূলপণ্ণাসা মজ্ঝিমপণ্ণাসা উপরিপণ্ণাসাতি পণ্ণাসত্তযসঙ্গহা. ৰগ্গতো একেকায পণ্ণাসায পঞ্চ পঞ্চ ৰগ্গে কত্ৰা পন্নরসৰগ্গসমাযোগা. সুত্ততো দিযড্ঢসুত্তসতং দ্ৰে চ সুত্তন্তা. পদতো তেৰীসুত্তরপঞ্চসতাধিকানি অসীতিপদসহস্সানি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘অসীতিপদসহস্সানি, ভিয্যো পঞ্চসতানি চ;
পুন তেৰীসতি ৰুত্তা, পদমেৰং ৰৰত্থিত’’ন্তি.
অক্খরতো সত্ত অক্খরসতসহস্সানি চত্তালীসঞ্চ সহস্সানি তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খরানি. ভাণৰারতো অসীতি ভাণৰারা তেৰীসপদাধিকো চ উপড্ঢভাণৰারো. অনুসন্ধিতো পুচ্ছানুসন্ধি-অজ্ঝাসযানুসন্ধি-যথানুসন্ধিৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধো অনুসন্ধি. ৰিত্থারতো পনেত্থ তীণি অনুসন্ধিসহস্সানি নৰ চ সতানি হোন্তি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘তীণি সন্ধিসহস্সানি, তথা নৰসতানি চ;
অনুসন্ধিনযা এতে, মজ্ঝিমস্স পকাসিতা’’তি.
তত্থ পণ্ণাসাসু মূলপণ্ণাসা আদি, ৰগ্গেসু মূলপরিযাযৰগ্গো, সুত্তেসু মূলপরিযাযসুত্তং. তস্সাপি ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদি. সা পনেসা পঠমমহাসঙ্গীতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায আদিম্হি ৰিত্থারিতা. তস্মা সা তত্থ ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.