৫. মহারথৰগ্গো
১. মণ্ডূকদেৰপুত্তৰিমানৰণ্ণনা
মহারথৰগ্গে কো মে ৰন্দতি পাদানীতি মণ্ডূকদেৰপুত্তৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা চম্পাযং ৰিহরতি গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে. সো পচ্চূসৰেলাযং বুদ্ধাচিণ্ণং মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ৰেনেয্যবন্ধৰে সত্তে ৰোলোকেন্তো অদ্দস ‘‘অজ্জ মযি সাযন্হসমযে ধম্মং দেসেন্তে একো মণ্ডূকো মম সরে নিমিত্তং গণ্হন্তো পরূপক্কমেন মরিত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা মহতা দেৰপরিৰারেন মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ আগমিস্সতি, তত্থ বহূনং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি দিস্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং চম্পানগরং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা, ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৰা কতভত্তকিচ্চো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা, অত্তনো অত্তনো দিৰাট্ঠানং গতেসু গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা ফলসমাপত্তিসুখেন দিৰসভাগং খেপেত্ৰা, সাযন্হসমযে চতূসু পরিসাসু সন্নিপতিতাসু সুরভিগন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা তঙ্খণানুরূপেন পাটিহারিযেন পোক্খরণিতীরে ধম্মসভামণ্ডপং পৰিসিত্ৰা অলঙ্কতৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো মনোসিলাতলে সীহনাদং নদন্তো অছম্ভীতকেসরসীহো ৰিয অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং ব্রহ্মস্সরং নিচ্ছারেন্তো অচিন্তেয্যেন বুদ্ধানুভাৰেন অনুপমায বুদ্ধলীলায ধম্মং দেসেতুং আরভি.
তস্মিঞ্চ খণে একো মণ্ডূকো পোক্খরণিতো আগন্ত্ৰা ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি ধম্মসঞ্ঞায সরে নিমিত্তং গণ্হন্তো পরিসপরিযন্তে নিপজ্জি. অথেকো ৰচ্ছপালো তং পদেসং আগতো সত্থারং ধম্মং দেসেন্তং পরিসঞ্চ পরমেন উপসমেন ধম্মং সুণন্তং দিস্ৰা তগ্গতমানসো দণ্ডমোলুব্ভ তিট্ঠন্তো মণ্ডূকং অনোলোকেত্ৰা তস্স সীসে সন্নিরুম্ভিত্ৰা অট্ঠাসি. সো ধম্মসঞ্ঞায পসন্নচিত্তো তাৰদেৰ কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে দ্ৰাদসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তিত্ৰা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয তত্থ অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতং অত্তানং দিস্ৰা ‘‘কুতো নু খো ইধ অহং নিব্বত্তো’’তি আৰজ্জেন্তো পুরিমজাতিং দিস্ৰা ‘‘অহম্পি নাম ইধ উপ্পজ্জিং, ঈদিসঞ্চ সম্পত্তিং পটিলভিং, কিং নু খো কম্মং অকাসি’’ন্তি উপধারেন্তো অঞ্ঞং ন অদ্দস অঞ্ঞত্র ভগৰতো সরে নিমিত্তগ্গাহা. সো তাৰদেৰ সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা ৰিমানতো ওতরিত্ৰা, মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ মহতা পরিৰারেন মহন্তেন দিব্বানুভাৰেন উপসঙ্কমিত্ৰা, ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানো অট্ঠাসি. অথ নং ভগৰা জানন্তোৰ মহাজনস্স কম্মফলং বুদ্ধানুভাৰঞ্চ পচ্চক্খং কাতুং –
৮৫৭. ‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. –
পুচ্ছি. তত্থ কোতি দেৰনাগযক্খমনুস্সাদীসু কো, কতমোতি অত্থো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায ঈদিসায দেৰিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা ঈদিসেন পরিৰারেন পরিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনীযেন সুন্দরেন. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন, সরীরৰণ্ণনিভাযাতি অত্থো.
অথ দেৰপুত্তো অত্তনো পুরিমজাতিআদিং আৰি করোন্তো ইমাহি গাথাহি ব্যাকাসি –
৮৫৮. ‘‘মণ্ডূকোহং পুরে আসিং, উদকে ৰারিগোচরো;
তৰ ধম্মং সুণন্তস্স, অৰধী ৰচ্ছপালকো.
৮৫৯. ‘‘মুহুত্তং চিত্তপসাদস্স, ইদ্ধিং পস্স যসঞ্চ মে;
আনুভাৰঞ্চ মে পস্স, ৰণ্ণং পস্স জুতিঞ্চ মে.
৮৬০. ‘‘যে চ তে দীঘমদ্ধানং, ধম্মং অস্সোসুং গোতম;
পত্তা তে অচলট্ঠানং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচরে’’তি.
৮৫৮. তত্থ পুরেতি পুরিমজাতিযং. উদকেতি ইদং তদা অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনং. উদকে মণ্ডূকোতি এতেন উদ্ধুমাযিকাদিকস্স থলে মণ্ডূকস্স নিৰত্তনং কতং হোতি. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিযাতি গোচরো, ঘাসেসনট্ঠানং. ৰারি উদকং গোচরো এতস্সাতি ৰারিগোচরো. উদকচারীপি হি কোচি কচ্ছপাদি অৰারিগোচরোপি হোতীতি ‘‘ৰারিগোচরো’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. তৰ ধম্মং সুণন্তস্সাতি ব্রহ্মস্সরেন করৰীকরুতমঞ্জুনা দেসেন্তস্স তৰ ধম্মং ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি সরে নিমিত্তগ্গাহৰসেন সুণন্তস্স, অনাদরে চেতং সামিৰচনং ৰেদিতব্বং. অৰধী ৰচ্ছপালকোতি ৰচ্ছে রক্খন্তো গোপালদারকো মম সমীপং আগন্ত্ৰা দণ্ডমোলুব্ভিত্ৰা তিট্ঠন্তো মম সীসে দণ্ডং সন্নিরুম্ভিত্ৰা মং মারেসি.
৮৫৯. মুহুত্তং চিত্তপসাদস্সাতি তৰ ধম্মে মুহুত্তমত্তং উপ্পন্নস্স চিত্তপসাদস্স হেতুভূতস্স ইদ্ধিন্তি সমিদ্ধিং, দিব্বৰিভূতিন্তি অত্থো. যসন্তি পরিৰারং. আনুভাৰন্তি কামৰণ্ণিতাদিদিব্বানুভাৰং. ৰণ্ণন্তি সরীরৰণ্ণসম্পত্তিং. জুতিন্তি দ্ৰাদসযোজনানি ফরণসমত্থং পভাৰিসেসং.
৮৬০. যেতি যে সত্তা. চ-সদ্দো ব্যতিরেকে. তেতি তৰ. দীঘমদ্ধানন্তি বহুৰেলং. অস্সোসুন্তি সুণিংসু. গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি. অচলট্ঠানন্তি নিব্বানং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – গোতম ভগৰা অহং ৰিয ইত্তরমেৰ কালং অসুণিত্ৰা যে পন কতপুঞ্ঞা চিরং কালং তৰ ধম্মং অস্সোসুং সোতুং লভিংসু, তে দীঘরত্তং সংসারব্যসনাভিভূতা ইমে সত্তা যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচেয্যুং, তং অসোকং সস্সতভাৰেন অচলং সন্তিপদং পত্তা এৰ, ন তেসং তস্স পত্তিযা অন্তরাযোতি.
অথস্স ভগৰা সম্পত্তপরিসায চ উপনিস্সযসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে সো দেৰপুত্তো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেৰপুত্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ অঞ্জলিং কত্ৰা সহ পরিৰারেন দেৰলোকমেৰ গতোতি.
মণ্ডূকদেৰপুত্তৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. রেৰতীৰিমানৰণ্ণনা
উট্ঠেহি রেৰতে সুপাপধম্মেতি রেৰতীৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তেন সমযেন বারাণসিযং সদ্ধাসম্পন্নস্স কুলস্স পুত্তো নন্দিযো নাম উপাসকো অহোসি সদ্ধাসম্পন্নো দাযকো দানপতি সঙ্ঘুপট্ঠাকো. অথস্স মাতাপিতরো সম্মুখগেহতো মাতুলধীতরং রেৰতিং নাম কঞ্ঞং আনেতুকামা অহেসুং. সা পন অস্সদ্ধা অদানসীলা, নন্দিযো তং ন ইচ্ছি. তস্স মাতা রেৰতিং আহ ‘‘অম্ম, ত্ৰং ইমং গেহং আগন্ত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসীদনট্ঠানং হরিতেন গোমযেন উপলিম্পিত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেহি, আধারকে ঠপেহি, ভিক্খূনং আগতকালে ৰন্দিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা ধমকরণেন পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা ভুত্তকালে পত্তানি ধোৰাহি, এৰং মে পুত্তস্স আরাধিকা ভৰিস্সসী’’তি. সা তথা অকাসি. অথ নং ‘‘ওৰাদক্খমা জাতা’’তি পুত্তস্স আরোচেত্ৰা তেন ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিতে দিৰসং ঠপেত্ৰা আৰাহং করিংসু.
অথ নং নন্দিযো আহ ‘‘সচে ভিক্খুসঙ্ঘং মাতাপিতরো চ মে উপট্ঠহিস্সসি, এৰং ইমস্মিং গেহে ৰসিতুং লভিস্সসি, অপ্পমত্তা হোহী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা কিঞ্চি কালং সদ্ধা ৰিয হুত্ৰা ভত্তারং অনৰত্তেন্তী দ্ৰে পুত্তে ৰিজাযি. নন্দিযস্স মাতাপিতরো কালমকংসু. গেহে সব্বিস্সরিযং তস্সা এৰ অহোসি. নন্দিযোপি মহাদানপতি হুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং পট্ঠপেসি, কপণদ্ধিকাদীনম্পি গেহদ্ৰারে পাকৰত্তং পট্ঠপেসি. ইসিপতনমহাৰিহারে চতূহি গব্ভেহি পটিমণ্ডিতং চতুসালং কারেত্ৰা মঞ্চপীঠাদীনি অত্থরাপেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা তথাগতস্স হত্থে দক্খিণোদকং পাতেত্ৰা নিয্যাদেসি, সহ দক্খিণোদকদানেন তাৰতিংসভৰনে আযামতো চ ৰিত্থারতো চ সমন্তা দ্ৰাদসযোজনিকো যোজনসতুব্বেধো সত্তরতনমযো অচ্ছরাগণসহস্সসঙ্ঘুট্ঠো দিব্বপাসাদো উগ্গঞ্ছি.
অথাযস্মা মহামোগ্গল্লানো দেৰচারিকং চরন্তো তং পাসাদং দিস্ৰা অত্তানং ৰন্দিতুং আগতে দেৰপুত্তে পুচ্ছি ‘‘কস্সাযং পাসাদো’’তি? ‘‘ইমস্স, ভন্তে, পাসাদস্স সামিকো মনুস্সলোকে বারাণসিযং নন্দিযো নাম কুটুম্বিযপুত্তো সঙ্ঘস্স ইসিপতনমহাৰিহারে চতুসালং কারেসি, তস্সাযং নিব্বত্তো পাসাদো’’তি আহংসু. পাসাদে নিব্বত্তদেৰচ্ছরাযোপি থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, মযং বারাণসিযং নন্দিযস্স নাম উপাসকস্স পরিচারিকা ভৰিতুং ইধ নিব্বত্তা, তস্স এৰং ৰদেথ ‘‘তুয্হং পরিচারিকা ভৰিতুং নিব্বত্তা, দেৰতাযো তযি চিরাযন্তে উক্কণ্ঠিতা, দেৰলোকসম্পত্তি নাম মত্তিকাভাজনং ভিন্দিত্ৰা সুৰণ্ণভাজনস্স গহণং ৰিয অতিমনাপ’ন্তি ৰত্ৰা ইধাগমনত্থায তস্স ৰদেথা’’তি আহংসু. থেরো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা সহসা দেৰলোকতো আগন্ত্ৰা চতুপরিসমজ্ঝে ভগৰন্তং পুচ্ছি ‘‘নিব্বত্ততি নু খো, ভন্তে, কতপুঞ্ঞানং মনুস্সলোকে ঠিতানংযেৰ দিব্বসম্পত্তী’’তি? ‘‘ননু তে, মোগ্গল্লান, নন্দিযস্স দেৰলোকে নিব্বত্তা দিব্বসম্পত্তি সামং দিট্ঠা, কস্মা মং পুচ্ছসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে, নিব্বত্ততী’’তি. অথস্স সত্থা ‘‘যথা চিরং ৰিপ্পৰসিত্ৰা আগতং পুরিসং মিত্তবন্ধৰা অভিনন্দন্তি সম্পটিচ্ছন্তি, এৰং কতপুঞ্ঞং পুগ্গলং ইতো পরলোকং গতং সকানি পুঞ্ঞানি সম্পত্তিহত্থেহি সম্পটিচ্ছন্তি পটিগ্গণ্হন্তী’’তি দস্সেন্তো –
৮৬১. ‘‘চিরপ্পৰাসিং পুরিসং, দূরতো সোত্থিমাগতং;
ঞাতিমিত্তা সুহজ্জা চ, অভিনন্দন্তি আগতং.
৮৬২. ‘‘তথেৰ কতপুঞ্ঞম্পি, অস্মা লোকা পরং গতং;
পুঞ্ঞানি পটিগ্গণ্হন্তি, পিযং ঞাতীৰ আগত’’ন্তি. – গাথা অভাসি;
নন্দিযো তং সুত্ৰা ভিয্যোসোমত্তায দানানি দেতি, পুঞ্ঞানি করোতি, সো ৰণিজ্জায গচ্ছন্তো রেৰতিং আহ ‘‘ভদ্দে, মযা পট্ঠপিতং সঙ্ঘস্স দানং অনাথানং পাকৰত্তঞ্চ ত্ৰং অপ্পমত্তা পৰত্তেয্যাসী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. সো পৰাসগতোপি যত্থ যত্থ ৰাসং কপ্পেতি, তত্থ তত্থ ভিক্খূনং অনাথানঞ্চ যথাৰিভৰং দানং দেতিযেৰ. তস্স অনুকম্পায খীণাসৰা দূরতোপি আগন্ত্ৰা দানং সম্পটিচ্ছন্তি. রেৰতী পন তস্মিং গতে কতিপাহমেৰ দানং পৰত্তেত্ৰা অনাথানং ভত্তং উপচ্ছিন্দি, ভিক্খূনম্পি ভত্তং কণাজকং বিলঙ্গদুতিযং অদাসি. ভিক্খূনং ভুত্তট্ঠানে অত্তনা ভুত্তাৰসেসানি সিত্থানি মচ্ছমংসখণ্ডমিস্সকানি চলকট্ঠিকানি চ পকিরিত্ৰা মনুস্সানং দস্সেতি ‘‘পস্সথ সমণানং কম্মং, সদ্ধাদেয্যং নাম এৰং ছড্ডেন্তী’’তি.
অথ নন্দিযো ৰোহারকসিদ্ধি যথালাভো আগন্ত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা রেৰতিং গেহতো নীহরিত্ৰা গেহং পাৰিসি. দুতিযদিৰসে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তেত্ৰা নিচ্চভত্তং অনাথভত্তঞ্চ সম্মদেৰ পৰত্তেসি, অত্তনো সহাযেহি উপনীতং রেৰতিং ঘাসচ্ছাদনপরমতায ঠপেসি. সো অপরেন সমযেন কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে অত্তনো ৰিমানেযেৰ নিব্বত্তি. রেৰতী পন সব্বং দানং পচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘ইমেসং ৰসেন ময্হং লাভসক্কারো পরিহাযী’’তি ভিক্খুসঙ্ঘং অক্কোসন্তী পরিভাসন্তী ৰিচরতি. অথ ৰেস্সৰণো দ্ৰে যক্খে আণাপেসি ‘‘গচ্ছথ, ভণে, বারাণসিনগরে উগ্ঘোসথ ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে রেৰতী জীৰন্তীযেৰ নিরযে পক্খিপীযতী’তি’’. তং সুত্ৰা মহাজনো সংৰেগজাতো ভীততসিতো অহোসি.
অথ রেৰতী পন পাসাদং অভিরুহিত্ৰা দ্ৰারং থকেত্ৰা নিসীদি. সত্তমে দিৰসে তস্সা পাপকম্মসঞ্চোদিতেন ৰেস্সৰণেন রঞ্ঞা আণত্তা জলিতকপিলকেসমস্সুকা চিপিটৰিরূপনাসিকা পরিণতদাঠা লোহিতক্খা সজলধরসমানৰণ্ণা অতিৰিয ভযানকরূপা দ্ৰে যক্খা উপগন্ত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি, রেৰতে, সুপাপধম্মে’’তিআদীনি ৰদন্তা নানাবাহাসু গহেত্ৰা ‘‘মহাজনো পস্সতূ’’তি সকলনগরে ৰীথিতো ৰীথিং পরিব্ভমাপেত্ৰা আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা তাৰতিংসভৰনং নেত্ৰা নন্দিযস্স ৰিমানং সম্পত্তিঞ্চস্সা দস্সেত্ৰা তং ৰিলপন্তিংযেৰ উস্সদনিরযসমীপং পাপেসুং. তং যমপুরিসা উস্সদনিরযে খিপিংসু. তেনাহ –
৮৬৩. ‘‘উট্ঠেহি রেৰতে সুপাপধম্মে, অপারুতদ্ৰারে অদানসীলে;
নেস্সাম তং যত্থ থুনন্তি দুগ্গতা, সমপ্পিতা নেরযিকা দুখেনা’’তি.
তত্থ উট্ঠেহীতি উট্ঠহ, ন দানেস পাসাদো তং নিরযভযতো রক্খিতুং সক্কোতি, তস্মা সীঘং উট্ঠহিত্ৰা আগচ্ছাহীতি অত্থো. রেৰতেতি তং নামেন আলপতি. সুপাপধম্মেতিআদিনা উট্ঠানস্স কারণং ৰদতি. যস্মা ত্ৰং অরিযানং অক্কোসনপরিভাসনাদিনা সুট্টু লামকপাপধম্মা, যস্মা চ অপারুতং দ্ৰারং নিরযস্স তৰ পৰেসনত্থং, তস্মা উট্ঠেহীতি. অদানসীলেতি কস্সচি কিঞ্চি ন দানসীলে কদরিযে মচ্ছরিনী, ইদম্পি উট্ঠানস্সেৰ কারণৰচনং. যস্মা দানসীলানং অমচ্ছরীনং তৰ সামিকসদিসানং সুগতিযং নিৰাসো, তাদিসানং পন অদানসীলানং মচ্ছরীনং নিরযে নিৰাসো, তস্মা উট্ঠেহি, মুহুত্তমত্তম্পি তৰ ইধ ঠাতুং ন দস্সামীতি অধিপ্পাযো. যত্থ থুনন্তি দুগ্গতাতি দুক্খগতত্তা দুগ্গতা. নেরযিকাতি নিরযদুক্খেন সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা যস্মিং নিরযে থুনন্তি, যাৰ পাপকম্মং ন ব্যন্তি হোতি, তাৰ নিক্খমিতুং অলভন্তা নিত্থুনন্তি, তত্থ তং নেস্সাম নযিস্সাম খিপিস্সামাতি যোজনা.
৮৬৪. ‘‘ইচ্চেৰ ৰত্ৰান যমস্স দূতা, তে দ্ৰে যক্খা লোহিতক্খা ব্রহন্তা;
পচ্চেকবাহাসু গহেত্ৰা রেৰতং, পক্কামযুং দেৰগণস্স সন্তিকে’’তি. –
ইদং সঙ্গীতিকারৰচনং.
তত্থ ইচ্চেৰ ৰত্ৰানাতি ইতি এৰ ‘‘উট্ঠেহী’’তিআদিনা ৰত্ৰা, ৰচনসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. যমস্স দূতাতি অপ্পটিসেধনিযতস্স যমস্স রঞ্ঞো দূতসদিসা. ৰেস্সৰণেন হি তে পেসিতা. তথা হি তে তাৰতিংসভৰনং নযিংসু. কেচি ‘‘ন যমস্স দূতা’’তি ন-কারং ‘‘যমস্সা’’তি পদেন সম্বন্ধিত্ৰা ‘‘ৰেস্সৰণস্স দূতা’’তি অত্থং ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ন হি ন যমদূততায ৰেস্সৰণস্স দূতাতি সিজ্ঝতি. যজন্তি তত্থ বলিং উপহরন্তীতি যক্খা. লোহিতক্খাতি রত্তনযনা. যক্খানঞ্হি নেত্তানি অতিলোহিতানি হোন্তি. ব্রহন্তাতি মহন্তা. পচ্চেকবাহাসূতি একো একবাহাযং, ইতরো ইতরবাহাযন্তি পচ্চেকং বাহাসু. রেৰতন্তি রেৰতিং. রেৰতাতিপি তস্সা নামমেৰ. তথা হি ‘‘রেৰতে’’তি ৰুত্তং. পক্কামযুন্তি পক্কামেসুং, উপনেসুন্তি অত্থো. দেৰগণস্সাতি তাৰতিংসভৰনে দেৰসঙ্ঘস্স.
এৰং তেহি যক্খেহি তাৰতিংসভৰনং নেত্ৰা নন্দিযৰিমানস্স অৰিদূরে ঠপিতা রেৰতী তং সূরিযমণ্ডলসদিসং অতিৰিয পভস্সরং দিস্ৰা –
৮৬৫. ‘‘আদিচ্চৰণ্ণং রুচিরং পভস্সরং, ব্যম্হং সুভং কঞ্চনজালছন্নং;
কস্সেতমাকিণ্ণজনং ৰিমানং, সুরিযস্স রংসীরিৰ জোতমানং.
৮৬৬. ‘‘নারীগণা চন্দনসারলিত্তা, উভতো ৰিমানং উপসোভযন্তি;
তং দিস্সতি সুরিযসমানৰণ্ণং, কো মোদতি সগ্গপত্তো ৰিমানে’’তি. –
তে যক্খে পুচ্ছি. তেপি তস্সা –
৮৬৭. ‘‘বারাণসিযং নন্দিযো নামাসি, উপাসকো অমচ্ছরী দানপতি ৰদঞ্ঞূ;
তস্সেতমাকিণ্ণজনং ৰিমানং, সূরিযস্স রংসীরিৰ জোতমানং.
৮৬৮. ‘‘নারীগণা চন্দনসারলিত্তা, উভতো ৰিমানং উপসোভযন্তি;
তং দিস্সতি সূরিযসমানৰণ্ণং, সো মোদতি সগ্গপত্তো ৰিমানে’’তি. –
আচিক্খিংসু.
৮৬৮. তত্থ চন্দনসারলিত্তাতি সারভূতেন চন্দনগন্ধেন অনুলিত্তসরীরা. উভতো ৰিমানন্তি ৰিমানং উভতো অন্তো চেৰ বহি চ সঙ্গীতাদীহি উপেচ্চ সোভযন্তি.
অথ রেৰতী –
৮৬৯. ‘‘নন্দিযস্সাহং ভরিযা, অগারিনী সব্বকুলস্স ইস্সরা;
ভত্তু ৰিমানে রমিস্সামি দানহং, ন পত্থযে নিরযং দস্সনাযা’’তি. –
আহ. তত্থ অগারিনীতি গেহসামিনী. ‘‘ভরিযা সগামিনী’’তিপি পঠন্তি, ভরিযা সহগামিনীতি অত্থো. সব্বকুলস্স ইস্সরা ভত্তূতি মম ভত্তু নন্দিযস্স সব্বকুটুম্বিকস্স ইস্সরা সামিনী অহোসিং, তস্মা ইদানিপি ৰিমানে ইস্সরা ভৰিস্সামীতি আহ. ৰিমানে রমিস্সামি দানহন্তি এৰং পলোভেতুমেৰ হি তং তে তত্থ নেসুং. ন পত্থযে নিরযং দস্সনাযাতি যং পন নিরযং মং তুম্হে নেতুকামা, তং নিরযং দস্সনাযপি ন পত্থযে, কুতো পৰিসিতুন্তি ৰদতি.
এৰং ৰদন্তিমেৰ ‘‘ত্ৰং তং পত্থেহি ৰা মা ৰা, কিং তৰ পত্থনাযা’’তি নিরযসমীপং নেত্ৰা –
৮৭০. ‘‘এসো তে নিরযো সুপাপধম্মে, পুঞ্ঞং তযা অকতং জীৰলোকে;
ন হি মচ্ছরী রোসকো পাপধম্মো, সগ্গূপগানং লভতি সহব্যত’’ন্তি. –
গাথমাহংসু. তস্সত্থো – এসো তৰ নিরযো, তযা দীঘরত্তং মহাদুক্খং অনুভৰিতব্বট্ঠানভূতো. কস্মা? পুঞ্ঞং তযা অকতং জীৰলোকে, যস্মা মনুস্সলোকে অপ্পমত্তকম্পি তযা পুঞ্ঞং নাম ন কতং, এৰং অকতপুঞ্ঞো পন তাদিসো সত্তো মচ্ছরী অত্তনো সম্পত্তিনিগূহনলক্খণেন মচ্ছরেন সমন্নাগতো, পরেসং রোসুপ্পাদনেন রোসকো, লোভাদীহি পাপধম্মেহি সমঙ্গীভাৰতো পাপধম্মো সগ্গূপগানং দেৰানং সহব্যতং সহভাৰং ন লভতীতি যোজনা.
এৰং পন ৰত্ৰা তে দ্ৰে যক্খা তত্থেৰন্তরধাযিংসু. তংসদিসে পন দ্ৰে নিরযপালে সংসৰকে নাম গূথনিরযে পক্খিপিতুং আকড্ঢন্তে পস্সিত্ৰা –
৮৭১. ‘‘কিং নু গূথঞ্চ মুত্তঞ্চ, অসুচি পটিদিস্সতি;
দুগ্গন্ধং কিমিদং মীল়্হং, কিমেতং উপৰাযতী’’তি. –
তং নিরযং পুচ্ছি.
৮৭২. ‘‘এস সংসৰকো নাম, গম্ভীরো সতপোরিসো;
যত্থ ৰস্সসহস্সানি, তুৰং পচ্চসি রেৰতে’’তি. –
তস্মিং কথিতে তত্থ অত্তনো নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং পুচ্ছন্তী –
৮৭৩. ‘‘কিং নু কাযেন ৰাচায, মনসা দুক্কটং কতং;
কেন সংসৰকো লদ্ধো, গম্ভীরো সতপোরিসো’’তি. – আহ;
৮৭৪. ‘‘সমণে ব্রাহ্মণে চাপি, অঞ্ঞে ৰাপি ৰনিব্বকে;
মুসাৰাদেন ৰঞ্চেসি, তং পাপং পকতং তযা’’তি. –
তস্সা তং কম্মং কথেত্ৰা পুন তে –
৮৭৫. ‘‘তেন সংসৰকো লদ্ধো, গম্ভীরো সতপোরিসো;
তত্থে ৰস্সসহস্সানি, তুৰং পচ্চসি রেৰতে’’তি. –
আহংসু. তত্থ সংসৰকো নামাতি নিচ্চকালং গূথমুত্তাদিঅসুচিস্স সংসৰনতো পগ্ঘরণতো সংসৰকো নাম.
ন কেৰলং তুয্হং ইধ সংসৰকলাভো এৰ, অথ খো এত্থ অনেকানি ৰস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৰা উত্তিণ্ণায হত্থচ্ছেদাদিলাভোপীতি দস্সেতুং –
৮৭৬. ‘‘হত্থেপি ছিন্দন্তি অথোপি পাদে, কণ্ণেপি ছিন্দন্তি অথোপি নাসং;
অথোপি কাকোল়গণা সমেচ্চ, সঙ্গম্ম খাদন্তি ৰিফন্দমান’’ন্তি. –
তত্থ লদ্ধব্বকারণং আহংসু. তত্থ কাকোল়গণাতি কাকসঙ্ঘা. তে কিরস্সা তিগাৰুতপ্পমাণে সরীরে অনেকসতানি অনেকসহস্সানি পতিত্ৰা তালক্খন্ধপরিমাণেহি সুনিসিতগ্গেহি অযোমযেহি মুখতুণ্ডেহি ৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা খাদন্তি, মংসং গহিতগহিতট্ঠানে কম্মবলেন পূরতেৰ. তেনাহ ‘‘কাকোল়গণা সমেচ্চ, সঙ্গম্ম খাদন্তি ৰিফন্দমান’’ন্তি.
পুন সা মনুস্সলোকং পচ্চানযনায যাচনাদিৰসেন তং তং ৰিপ্পলপি. তেন ৰুত্তং –
৮৭৭. ‘‘সাধু খো মং পটিনেথ, কাহামি কুসলং বহুং;
দানেন সমচরিযায, সংযমেন দমেন চ;
যং কত্ৰা সুখিতা হোন্তি, ন চ পচ্ছানুতপ্পরে’’তি.
পুন নিরযপালা –
৮৭৮. ‘‘পুরে তুৰং পমজ্জিত্ৰা, ইদানি পরিদেৰসি;
সযং কতানং কম্মানং, ৰিপাকং অনুভোস্সসী’’তি. –
আহংসু. পুন সা আহ –
৮৭৯. ‘‘কো দেৰলোকতো মনুস্সলোকং, গন্ত্ৰান পুট্ঠো মে এৰং ৰদেয্য;
নিক্খিত্তদণ্ডেসু দদাথ দানং, অচ্ছাদনং সেয্যমথন্নপানং;
ন হি মচ্ছরী রোসকো পাপধম্মো, সগ্গূপগানং লভতি সহব্যতং.
৮৮০. ‘‘সাহং নূন ইতো গন্ত্ৰা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;
ৰদঞ্ঞূ সীলসম্পন্না, কাহামি কুসলং বহুং;
দানেন সমচরিযায, সংযমেন দমেন চ.
৮৮১. ‘‘আরামানি চ রোপিস্সং, দুগ্গে সঙ্কমানি চ;
পপঞ্চ উদপানঞ্চ, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.
৮৮২. ‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;
পাটিহারিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.
৮৮৩. ‘‘উপোসথং উপৰসিস্সং, সদা সীলেসু সংৰুতা;
ন চ দানে পমজ্জিস্সং, সামং দিট্ঠমিদং মযা’’তি.
৮৮৪. ‘‘ইচ্চেৰং ৰিপ্পলপন্তিং, ফন্দমানং ততো ততো;
খিপিংসু নিরযে ঘোরে, উদ্ধংপাদং অৰংসির’’ন্তি. –
ইদং সঙ্গীতিকারৰচনং. পুন সা –
৮৮৫. ‘‘অহং পুরে মচ্ছরিনী অহোসিং, পরিভাসিকা সমণব্রাহ্মণানং;
ৰিতথেন চ সামিকং ৰঞ্চযিত্ৰা, পচ্চামহং নিরযে ঘোররূপে’’তি. –
ওসানগাথমাহ. তত্থ ‘‘অহং পুরে মচ্ছরিনী’’তি গাথা নিরযে নিব্বত্তায ৰুত্তা, ইতরা অনিব্বত্তায এৰাতি ৰেদিতব্বা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
ভিক্খূ রেৰতিযা যক্খেহি গহেত্ৰা নীতভাৰং ভগৰতো আরোচেসুং. তং সুত্ৰা ভগৰা আদিতো পট্ঠায ইমং ৰত্থুং কথেত্ৰা উপরি ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু. কামঞ্চেতং রেৰতীপটিবদ্ধায কথায যেভুয্যভাৰতো ‘‘রেৰতীৰিমান’’ন্তি ৰোহরীযতি, যস্মা পন রেৰতী ৰিমানদেৰতা ন হোতি, নন্দিযস্স পন দেৰপুত্তস্স ৰিমানাদিসম্পত্তিপটিসংযুত্তঞ্চেতং, তস্মা পুরিসৰিমানেস্ৰেৰ সঙ্গহং আরোপিতন্তি দট্ঠব্বং.
রেৰতীৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ছত্তমাণৰকৰিমানৰণ্ণনা
যো ৰদতং পৰরো মনুজেসূতি ছত্তমাণৰকৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে. তেন সমযেন সেতব্যাযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স কিচ্ছালদ্ধো পুত্তো ছত্তো নাম ব্রাহ্মণমাণৰো অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো পিতরা পেসিতো উক্কট্ঠং গন্ত্ৰা ব্রাহ্মণস্স পোক্খরসাতিস্স সন্তিকে মেধাৰিতায অনলসতায চ ন চিরেনেৰ মন্তে ৰিজ্জাট্ঠানানি চ উগ্গহেত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পে নিপ্ফত্তিং পত্তো. সো আচরিযং অভিৰাদেত্ৰা ‘‘মযা তুম্হাকং সন্তিকে সিপ্পং সিক্খিতং, কিং ৰো গরুদক্খিণং দেমী’’তি আহ. আচরিযো ‘‘গরুদক্খিণা নাম অন্তেৰাসিকস্স ৰিভৰানুরূপা, কহাপণসহস্সমানেহী’’তি আহ. ছত্তমাণৰো আচরিযং অভিৰাদেত্ৰা সেতব্যং গন্ত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা তেহি অভিনন্দিযমানো কতপটিসন্থারো তমত্থং পিতু আরোচেত্ৰা ‘‘দেথ মে দাতব্বযুত্তকং, অজ্জেৰ দত্ৰা আগমিস্সামী’’তি আহ. তং মাতাপিতরো ‘‘তাত, অজ্জ ৰিকালো, স্ৰে গমিস্সসী’’তি ৰত্ৰা কহাপণে নীহরিত্ৰা ভণ্ডিকং বন্ধাপেত্ৰা ঠপেসুং. চোরা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ছত্তমাণৰকস্স গমনমগ্গে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনগহনে নিলীনা অচ্ছিংসু ‘‘মাণৰং মারেত্ৰা কহাপণে গণ্হিস্সামা’’তি.
ভগৰা পচ্চূসসমযে মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো ছত্তমাণৰকস্স সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠানং, চোরেহি মারিতস্স দেৰলোকে নিব্বত্তিং, ততো সহ ৰিমানেন আগতস্স তত্থ সন্নিপতিতপরিসায চ ধম্মাভিসমযং দিস্ৰা পঠমতরমেৰ গন্ত্ৰা মাণৰকস্স গমনমগ্গে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. মাণৰো আচরিযধনং গহেত্ৰা সেতব্যতো উক্কট্ঠাভিমুখো গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ভগৰন্তং নিসিন্নং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা অট্ঠাসি. ‘‘কুহিং গমিস্সসী’’তি ভগৰতা ৰুত্তো ‘‘উক্কট্ঠং, ভো গোতম, গমিস্সামি ময্হং আচরিযস্স পোক্খরসাতিস্স গরুদক্খিণং দাতু’’ন্তি আহ. অথ ভগৰা ‘‘জানাসি পন ত্ৰং, মাণৰ, তীণি সরণানি, পঞ্চ সীলানী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘নাহং জানামি, কিমত্থিযানি পনেতানি কীদিসানি চা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইদমীদিস’’ন্তি সরণগমনস্স সীলসমাদানস্স চ ফলানিসংসং ৰিভাৰেত্ৰা ‘‘উগ্গণ্হাহি তাৰ, মাণৰক, সরণগমনৰিধি’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সাধু উগ্গণ্হিস্সামি, কথেথ ভন্তে ভগৰা’’তি তেন যাচিতো তস্স রুচিযা অনুরূপং গাথাবন্ধৰসেন সরণগমনৰিধিং দস্সেন্তো –
৮৮৬. ‘‘যো ৰদতং পৰরো মনুজেসু, সক্যমুনী ভগৰা কতকিচ্চো;
পারগতো বলৰীরিযসমঙ্গী, তং সুগতং সরণত্থমুপেহি.
৮৮৭. ‘‘রাগৰিরাগমনেজমসোকং, ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তং, ধম্মমিমং সরণত্থমুপেহি.
৮৮৮. ‘‘যত্থ চ দিন্ন মহপ্ফলমাহু, চতূসু সুচীসু পুরিসযুগেসু;
অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তে, সঙ্ঘমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি. –
তিস্সো গাথাযো অভাসি.
৮৮৬. তত্থ যোতি অনিযমিতৰচনং, তস্স ‘‘ত’’ন্তি ইমিনা নিযমনং ৰেদিতব্বং. ৰদতন্তি ৰদন্তানং. পৰরোতি সেট্ঠো, কথিকানং উত্তমো ৰাদীৰরোতি অত্থো. মনুজেসূতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি. ভগৰা পন দেৰমনুস্সানম্পি ব্রহ্মানম্পি সব্বেসম্পি সত্তানং পৰরোযেৰ, ভগৰতো চ চরিমভৰে মনুস্সেসু উপ্পন্নতায ৰুত্তং ‘‘মনুজেসূ’’তি. তেনেৰাহ ‘‘সক্যমুনী’’তি. সক্যকুলপ্পসুততায সক্যো, কাযমোনেয্যাদীহি সমন্নাগততো অনৰসেসস্স চ ঞেয্যস্স মুননতো মুনি চাতি সক্যমুনি. ভাগ্যৰন্ততাদীহি চতূহি কারণেহি ভগৰা. চতূহি মগ্গেহি কাতব্বস্স পরিঞ্ঞাদিপভেদস্স সোল়সৰিধস্স কিচ্চস্স কতত্তা নিপ্ফাদিতত্তা কতকিচ্চো. পারং সক্কাযস্স পরতীরং নিব্বানং গতো সযম্ভুঞাণেন অধিগতোতি পারগতো. অসদিসেন কাযবলেন, অনঞ্ঞসাধারণেন ঞাণবলেন, চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযেন চ সমন্নাগতত্তা বলৰীরিযসমঙ্গী. সোভনগমনত্তা, সুন্দরং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা চ গদিতত্তা সুগতো. তং সুগতং সম্মাসম্বুদ্ধং সরণত্থং সরণায পরাযণায অপাযদুক্খৰট্টদুক্খপরিত্তাণায উপেহি উপগচ্ছ, অজ্জ পট্ঠায অহিতনিৰত্তনেন হিতসংৰড্ঢনেন ‘‘অযং মে ভগৰা সরণং তাণং লেণং পরাযণং গতি পটিসরণ’’ন্তি ভজ সেৰ, এৰং জানাহি ৰা বুজ্ঝস্সূতি অত্থো.
৮৮৭. রাগৰিরাগন্তি অরিযমগ্গমাহ. তেন হি অরিযা অনাদিকালভাৰিতম্পি রাগং ৰিরজ্জেন্তি. অনেজমসোকন্তি অরিযফলং. তঞ্হি এজাসঙ্খাতায তণ্হায অৰসিট্ঠানঞ্চ সোকনিমিত্তানং কিলেসানং সব্বসো পটিপ্পস্সম্ভনতো ‘‘অনেজং অসোক’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. ধম্মন্তি সভাৰধম্মং. সভাৰতো গহেতব্বধম্মো হেস যদিদং মগ্গফলনিব্বানানি, ন পরিযত্তিধম্মো ৰিয পঞ্ঞত্তিধম্মৰসেন. ধম্মন্তি ৰা পরমত্থধম্মং, নিব্বানন্তি অত্থো. সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতং সঙ্খতং, ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং. তদেৰ নিব্বানং. নত্থি এত্থ কিঞ্চিপি পটিকূলন্তি অপ্পটিকূলং. সৰনৰেলাযং উপপরিক্খণৰেলাযং পটিপজ্জনৰেলাযন্তি সব্বদাপি ইট্ঠমেৰাতি মধুরং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসন্নিস্সযায পটিভানসম্পদায পৰত্তিতত্তা সুপ্পৰত্তিভাৰতো নিপুণভাৰতো চ পগুণং. ৰিভজিতব্বস্স অত্থস্স খন্ধাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন উদ্দেসাদিৰসেন চ সুট্ঠু ৰিভজনতো সুৰিভত্তং. তীহিপি পদেহি পরিযত্তিধম্মমেৰ ৰদতি. তেনেৰ হিস্স আপাথকালে ৰিয ৰিমদ্দনকালেপি কথেন্তস্স ৰিয সুণন্তস্সাপি সম্মুখীভাৰতো উভতোপচ্চক্খতায দস্সনত্থং ‘‘ইম’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মন্তি যথাৰপটিপজ্জন্তে অপাযদুক্খপাততো ধারণত্থেন ধম্মং, ইদং চতুব্বিধস্সাপি ধম্মস্স সাধারণৰচনং. পরিযত্তিধম্মোপি হি সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠানমত্তাযপি যথাৰপটিপত্তিযা অপাযদুক্খপাততো ধারেতি এৰ. ইমস্স চ অত্থস্স ইদমেৰ ৰিমানং সাধকন্তি দট্ঠব্বং. সাধারণভাৰেন যথাৰুত্তধম্মস্স পচ্চক্খং কত্ৰা দস্সেন্তো পুন ‘‘ইম’’ন্তি আহ.
৮৮৮. যত্থাতি যস্মিং অরিযসঙ্ঘে. দিন্নন্তি পরিচ্চত্তং অন্নাদিদেয্যধম্মং. দিন্ন মহপ্ফলন্তি গাথাসুখত্থং অনুনাসিকলোপো কতো. অচ্চন্তমেৰ কিলেসাসুচিতো ৰিসুজ্ঝনেন সুচীসু ‘‘সোতাপন্নো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৬০) ৰুত্তেসু চতূসু পুরিসযুগেসু. অট্ঠাতি মগ্গট্ঠফলট্ঠেসু যুগল়ে অকত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং গহণেন অট্ঠ পুগ্গলা. গাথাসুখত্থমেৰ চেত্থ ‘‘পুগ্গল ধম্মদসা’’তি রস্সং কত্ৰা নিদ্দেসো. ধম্মদসাতি চতুসচ্চধম্মস্স নিব্বানধম্মস্স চ পচ্চক্খতো দস্সনকা. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰেন সঙ্ঘং.
এৰং ভগৰতা তীহি গাথাহি সরণগুণসন্দস্সনেন সদ্ধিং সরণগমনৰিধিম্হি ৰুত্তে মাণৰো তংতংসরণগুণানুস্সরণমুখেন সরণগমনৰিধিনো অত্তনো হদযে ঠপিতভাৰং ৰিভাৰেন্তো তস্সা তস্সা গাথায অনন্তরং ‘‘যো ৰদতং পৰরো’’তিআদিনা তং তং গাথং পচ্চনুভাসি. এৰং পচ্চনুভাসিত্ৰা ঠিতস্স পঞ্চ সিক্খাপদানি সরূপতো ফলানিসংসতো চ ৰিভাৰেত্ৰা তেসং সমাদানৰিধিং কথেসি. সো তম্পি সুট্ঠু উপধারেত্ৰা পসন্নমানসো ‘‘হন্দাহং ভগৰা গমিস্সামী’’তি ৰত্ৰা রতনত্তযগুণং অনুস্সরন্তো তংযেৰ মগ্গং পটিপজ্জি. ভগৰাপি ‘‘অলং ইমস্স এত্তকং কুসলং দেৰলোকূপপত্তিযা’’তি জেতৰনমেৰ অগমাসি.
মাণৰস্স পন পসন্নচিত্তস্স রতনত্তযগুণং সল্লক্খণৰসেন ‘‘সরণং উপেমী’’তি পৰত্তচিত্তুপ্পাদতায সরণেসু চ, ভগৰতা ৰুত্তনযেন পঞ্চন্নং সীলানং অধিট্ঠানেন সীলেসু চ পতিট্ঠিতস্স তেনেৰ নযেন রতনত্তযগুণে অনুস্সরন্তস্সেৰ গচ্ছন্তস্স চোরা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসু. সো তে অগণেত্ৰা রতনত্তযগুণে অনুস্সরন্তোযেৰ গচ্ছতি. তঞ্চেকো চোরো গুম্বন্তরং উপনিস্সায ঠিতো ৰিসপীতেন সরেন সহসাৰ ৰিজ্ঝিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা কহাপণভণ্ডিকং গহেত্ৰা অত্তনো সহাযেহি সদ্ধিং পক্কামি. মাণৰো পন কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে তিংসযোজনিকে কনকৰিমানে সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয অচ্ছরাসহস্সপরিৰুতো সট্ঠিসকটভারালঙ্কারপটিমণ্ডিতত্তভাৰো নিব্বত্তি, তস্স ৰিমানস্স আভা সাতিরেকানি ৰীসতিযোজনানি ফরিত্ৰা তিট্ঠতি.
অথ মাণৰং কালকতং দিস্ৰা সেতব্যগামৰাসিনো মনুস্সা সেতব্যং গন্ত্ৰা তস্স মাতাপিতূনং উক্কট্ঠগামৰাসিনো চ উক্কট্ঠং গন্ত্ৰা ব্রাহ্মণস্স পোক্খরসাতিস্স কথেসুং. তং সুত্ৰা তস্স মাতাপিতরো ঞাতিমিত্তা ব্রাহ্মণো চ পোক্খরসাতি সপরিৰারা অস্সুমুখা রোদমানা তং পদেসং অগমংসু, যেভুয্যেন সেতব্যৰাসিনো চ উক্কট্ঠৰাসিনো চ ইচ্ছানঙ্গলৰাসিনো চ সন্নিপতিংসু, মহাসমাগমো অহোসি. অথ মাণৰস্স মাতাপিতরো মগ্গস্স অৰিদূরে চিতকং সজ্জেত্ৰা সরীরকিচ্চং কাতুং আরভিংসু.
অথ ভগৰা চিন্তেসি ‘‘মযি গতে ছত্তমাণৰো মং ৰন্দিতুং আগমিস্সতি, আগতঞ্চ তং কতকম্মং কথাপেন্তো কম্মফলং পচ্চক্খং কারেত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামি, এৰং মহাজনস্স ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং তং পদেসং উপগন্ত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো. অথ ছত্তমাণৰদেৰপুত্তোপি অত্তনো সম্পত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা, তস্সা কারণং উপধারেন্তো সরণগমনঞ্চ সীলসমাদানঞ্চ দিস্ৰা, ৰিম্হযজাতো ভগৰতি সঞ্জাতপসাদবহুমানো ‘‘ইদানেৰাহং গন্ত্ৰা ভগৰন্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ ৰন্দিস্সামি, রতনত্তযগুণে চ মহাজনস্স পাকটে করিস্সামী’’তি কতঞ্ঞুতং নিস্সায সকলং তং অরঞ্ঞপদেসং একালোকং করোন্তো, সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা ৰিমানতো ওরুয্হ মহতা পরিৰারেন সদ্ধিং দিস্সমানরূপো উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতন্তো অভিৰাদেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ একমন্তং অট্ঠাসি. তং দিস্ৰা মহাজনো ‘‘কো নু খো অযং দেৰো ৰা ব্রহ্মা ৰা’’তি অচ্ছরিযব্ভুতজাতো উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং পরিৰারেসি. ভগৰা তেন কতপুঞ্ঞকম্মং পাকটং কাতুং –
৮৮৯. ‘‘ন তথা তপতি নভে সূরিযো, চন্দো চ ন ভাসতি ন ফুস্সো;
যথা অতুলমিদং মহপ্পভাসং, কো নু ত্ৰং তিদিৰা মহিং উপাগা.
৮৯০. ‘‘ছিন্দতি রংসী পভঙ্করস্স, সাধিকৰীসতিযোজনানি আভা;
রত্তিমপি যথা দিৰং করোতি, পরিসুদ্ধং ৰিমলং সুভং ৰিমানং.
৮৯১. ‘‘বহুপদুমৰিচিত্রপুণ্ডরীকং, ৰোকিণ্ণং কুসুমেহি নেকচিত্তং;
অরজৰিরজহেমজালছন্নং, আকাসে তপতি যথাপি সূরিযো.
৮৯২. ‘‘রত্তম্বরপীতৰাসসাহি, অগরুপিযঙ্গুচন্দনুস্সদাহি;
কঞ্চনতনুসন্নিভত্তচাহি, পরিপূরং গগনংৰ তারকাহি.
৮৯৩. ‘‘নরনারিযো বহুকেত্থনেকৰণ্ণা, কুসুমৰিভূসিতাভরণেত্থ সুমনা;
অনিলপমুঞ্চিতা পৰন্তি সুরভিং, তপনিযৰিততা সুৰণ্ণছন্না.
৮৯৪. ‘‘কিস্স সংযমস্স অযং ৰিপাকো, কেনাসি কম্মফলেনিধূপপন্নো;
যথা চ তে অধিগতমিদং ৰিমানং, তদনুপদং অৰচাসি ইগ্ঘ পুট্ঠো’’তি. –
তং দেৰপুত্তং পটিপুচ্ছি.
৮৮৬. তত্থ তপতীতি দিপ্পতি. নভেতি আকাসে. ফুস্সোতি ফুস্সতারকা. অতুলন্তি অনুপমং, অপ্পমাণং ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ইদং তৰ ৰিমানং অনুপমং অপ্পমাণং পভস্সরভাৰেন ততো এৰ মহপ্পভাসং আকাসে দিপ্পতি, ন তথা তারকরূপানি দিপ্পন্তি, ন চন্দো, তানি তাৰ তিট্ঠন্তু, নাপি সূরিযো দিপ্পতি, এৰংভূতো কো নু ত্ৰং দেৰলোকতো ইমং ভূমিপদেসং উপগতো, তং পাকটং কত্ৰা ইমস্স মহাজনস্স কথেহীতি.
৮৯০. ছিন্দতীতি ৰিচ্ছিন্দতি, পৰত্তিতুং অদেন্তো পটিহনতীতি অত্থো. রংসীতি রস্মিযো. পভঙ্করস্সাতি সূরিযস্স. তস্স চ ৰিমানস্স পভা সমন্ততো পঞ্চৰীসতি যোজনানি ফরিত্ৰা তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘সাধিকৰীসতিযোজনানি আভা’’তি. রত্তিমপি যথা দিৰং করোতীতি অত্তনো পভায অন্ধকারং ৰিধমন্তং রত্তিভাগম্পি দিৰসভাগং ৰিয করোতি. পরিসমন্ততো অন্তো চেৰ বহি চ সুদ্ধতায পরিসুদ্ধং. সব্বসো মলাভাৰেন ৰিমলং. সুন্দরতায সুভং.
৮৯১. বহুপদুমৰিচিত্রপুণ্ডরীকন্তি বহুৰিধরত্তকমলঞ্চেৰ ৰিচিত্তৰণ্ণসেতকমলঞ্চ. সেতকমলং পদুমং, রত্তকমলং পুণ্ডরীকন্তি ৰদন্তি. ৰোকিণ্ণং কুসুমেহীতি অঞ্ঞেহি চ নানাৰিধেহি পুপ্ফেহি সমোকিণ্ণং. নেকচিত্তন্তি মালাকম্মলতাকম্মাদিনানাৰিধৰিচিত্তং. অরজৰিরজহেমজালছন্নন্তি সযং অপগতরজং ৰিরজেন নিদ্দোসেন কঞ্চনজালেন ছাদিতং.
৮৯২. রত্তম্বরপীতৰাসসাহীতি রত্তৰত্থাহি চেৰ পীতৰত্থাহি চ. একা হি রত্তং দিব্বৰত্থং নিৰাসেত্ৰা পীতং উত্তরিযং করোতি, অপরা পীতং নিৰাসেত্ৰা রত্তং উত্তরিযং করোতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘রত্তম্বরপীতৰাসসাহী’’তি. অগরুপিযঙ্গুচন্দনুস্সদাহীতি অগরুগন্ধেন পিযঙ্গুমালাহি চন্দনগন্ধেহি চ উস্সদাহি, উস্সন্নদিব্বাগরুগন্ধাদিকাহীতি অত্থো. কঞ্চনতনুসন্নিভত্তচাহীতি কনকসদিসসুখুমচ্ছৰীহি. পরিপূরন্তি তহং তহং ৰিচরন্তীহি সঙ্গীতিপসুতাহি চ পরিপুণ্ণং.
৮৯৩. বহুকেত্থাতি বহুকা এত্থ. অনেকৰণ্ণাতি নানারূপা. কুসমৰিভূসিতাভরণাতি ৰিসেসতো সুরভিৰাযনত্থং দিব্বকুসুমেহি অলঙ্কতদিব্বাভরণা. এত্থাতি এতস্মিং ৰিমানে. সুমনাতি সুন্দরমনা পমুদিতচিত্তা. অনিলপমুঞ্চিতা পৰন্তি সুরভিন্তি অনিলেন পমুঞ্চিতগন্ধানং পুপ্ফানং ৰাযুনা ৰিমুত্তপত্তপুটং ৰিয ৰিবন্ধতায ৰিকসিততায চ সুগন্ধং পৰাযন্তি. ‘‘অনিলপধূপিতা’’তিপি পঠন্তি, ৰাতেন মন্দং আৰুয্হমানা হেমমযপুপ্ফাতি অত্থো. কনকচীরকাদীহি ৰেণিআদীসু ওতততায তপনিযৰিততা. যেভুয্যেন কঞ্চনাভরণেহি অচ্ছাদিতসরীরতায সুৰণ্ণছন্না. নরনারিযোতি দেৰপুত্তা দেৰধীতরো চ বহুকা এত্থ তৰ ৰিমানেতি দস্সেতি.
৮৯৪. ইঙ্ঘাতি চোদনত্থে নিপাতো পুট্ঠোতি পুচ্ছিতো ইমস্স মহাজনস্স কম্মফলপচ্চক্খভাৰাযাতি অধিপ্পাযো.
ততো দেৰপুত্তো ইমাহি গাথাহি ব্যাকাসি –
৮৯৫. ‘‘সযমিধ পথে সমেচ্চ মাণৰেন, সত্থানুসাসি অনুকম্পমানো;
তৰ রতনৰরস্স ধম্মং সুত্ৰা, করিস্সামীতি চ ব্রৰিত্থ ছত্তো.
৮৯৬. ‘‘জিনৰরপৰরং উপেহি সরণং, ধম্মঞ্চাপি তথেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং;
নোতি পঠমং অৰোচহং ভন্তে, পচ্ছা তে ৰচনং তথেৰকাসিং.
৮৯৭. ‘‘মা চ পাণৰধং ৰিৰিধং চরস্সু অসুচিং,
ন হি পাণেসু অসঞ্ঞতং অৰণ্ণযিংসু সপ্পঞ্ঞা;
নোতি পঠমং অৰোচহং ভন্তে, পচ্ছা তে ৰচনং তথেৰকাসিং.
৮৯৮. ‘‘মা চ পরজনস্স রক্খিতম্পি, আদাতব্বমমঞ্ঞিথো অদিন্নং;
নোতি পঠমং অৰোচহং ভন্তে, পচ্ছা তে ৰচনং তথেৰকাসিং.