১. পঠমনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তৰণ্ণনা
৭১. পাটলিগামিযৰগ্গস্স পঠমে নিব্বানপটিসংযুত্তাযাতি অমতধাতুসন্নিস্সিতায অসঙ্খতধাতুযা পৰেদনৰসেন পৰত্তায. ধম্মিযা কথাযাতি ধম্মদেসনায. সন্দস্সেতীতি সভাৰসরসলক্খণতো নিব্বানং দস্সেতি. সমাদপেতীতি তমেৰ অত্থং তে ভিক্খূ গণ্হাপেতি. সমুত্তেজেতীতি তদত্থগহণে উস্সাহং জনেন্তো তেজেতি জোতেতি. সম্পহংসেতীতি নিব্বানগুণেহি সম্মদেৰ সব্বপ্পকারেহি তোসেতি.
অথ ৰা সন্দস্সেতীতি ‘‘সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গা তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; মহাৰ. ৮) নযেনেৰ সব্বথা তেন তেন পরিযাযেন তেসং তেসং অজ্ঝাসযানুরূপং সম্মা দস্সেতি. সমাদপেতীতি ‘‘ইমিনা অরিযমগ্গেন তং অধিগন্তব্ব’’ন্তি অধিগমপটিপদায সদ্ধিং তত্থ ভিক্খূ নিন্নপোণপব্ভারে করোন্তো সম্মা আদপেতি গণ্হাপেতি. সমুত্তেজেতীতি এতং দুক্করং দুরভিসম্ভৰন্তি ‘‘মা সম্মাপটিপত্তিযং পমাদং অন্তরাৰোসানং আপজ্জথ, উপনিস্সযসম্পন্নস্স ৰীরিযৰতো নযিদং দুক্করং, তস্মা সীলৰিসুদ্ধিআদিৰিসুদ্ধিপটিপদায উট্ঠহথ ঘটযথ ৰাযমেয্যাথা’’তি নিব্বানাধিগমায উস্সাহেতি, তত্থ ৰা চিত্তং ৰোদপেতি. সম্পহংসেতীতি ‘‘মদনিম্মদনো পিপাসৰিনযো আলযসমুগ্ঘাতো’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০), রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি (সং. নি. ৪.৩৬৭; ইতিৰু. ৪৪), অসঙ্খতন্তি (সং. নি. ৪.৩৬৭), অমতঞ্চ সন্তন্তিআদিনা চ অনেকপরিযাযেন (সং. নি. ৪.৪০৯) নিব্বানানিসংসপ্পকাসনেন তেসং ভিক্খূনং চিত্তং তোসেন্তো হাসেন্তো সম্পহংসেতি সমস্সাসেতি.
তেধাতি তে ইধ. অট্ঠিং কত্ৰাতি ‘‘অত্থি কিঞ্চি অযং নো অত্থো অধিগন্তব্বো’’তি এৰং সল্লক্খেত্ৰা তায দেসনায অত্থিকা হুত্ৰা. মনসি কত্ৰাতি চিত্তে ঠপেত্ৰা অনঞ্ঞৰিহিতা তং দেসনং অত্তনো চিত্তগতমেৰ কত্ৰা. সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰাতি সব্বেন কারকচিত্তেন আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা দেসনং আৰজ্জেত্ৰা, তগ্গতমেৰ আভোগং কত্ৰাতি অত্থো. অথ ৰা সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰাতি সব্বস্মা চিত্ততো দেসনং সম্মা অনু অনু আহরিত্ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – দেসেন্তস্স যেহি চিত্তেহি দেসনা কতা, সব্বস্মা চিত্ততো পৰত্তং দেসনং বহি গন্তুং অদেন্তো সম্মা অৰিপরীতং অনু অনু আহরিত্ৰা অত্তনো চিত্তসন্তানং আহরিত্ৰা যথাদেসিতদেসিতং দেসনং সুট্ঠু উপধারেত্ৰা. ওহিতসোতাতি অৰহিতসোতা, সুট্ঠু উপিতসোতা. ওহিতসোতাতি ৰা অৰিক্খিত্তসোতা. তমেৰ উপলব্ভমানোপি হি সৰনে অৰিক্খেপো সতিসংৰরো ৰিয চক্খুন্দ্রিযাদীসু সোতিন্দ্রিযেপি ৰত্তুমরহতীতি. এত্থ চ ‘‘অট্ঠিং কত্ৰা’’তিআদীহি চতূহিপি পদেহি তেসং ভিক্খূনং তপ্পরভাৰতো সৰনে আদরদীপনেন সক্কচ্চসৰনং দস্সেতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তেসং ভিক্খূনং তস্সা নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মকথায সৰনে আদরকারিতং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং নিব্বানস্স তব্বিধুরধম্মদেসনামুখেন পরমত্থতো ৰিজ্জমানভাৰৰিভাৰনং উদানং উদানেসি.
তত্থ অত্থীতি ৰিজ্জতি, পরমত্থতো উপলব্ভতীতি অত্থো. ভিক্খৰেতি তেসং ভিক্খূনং আলপনং. ননু চ উদানং নাম পীতিসোমনস্সসমুট্ঠাপিতো ৰা ধম্মসংৰেগসমুট্ঠাপিতো ৰা ধম্মপটিগ্গাহকনিরপেক্খো উদাহারো, তথা চেৰ এত্তকেসু সুত্তেসু আগতং, ইধ কস্মা ভগৰা উদানেন্তো তে ভিক্খূ আমন্তেসীতি? তেসং ভিক্খূনং সঞ্ঞাপনত্থং. নিব্বানপটিসংযুত্তঞ্হি ভগৰা তেসং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেত্ৰা নিব্বানগুণানুস্সরণেন উপ্পন্নপীতিসোমনস্সা উদানং উদানেসি. ইধ নিব্বানৰজ্জো সব্বো সভাৰধম্মো পচ্চযাযত্তৰুত্তিকোৰ উপলব্ভতি, ন পচ্চযনিরপেক্খো. অযং পন নিব্বানধম্মো কতমপচ্চযে উপলব্ভতীতি তেসং ভিক্খূনং চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায তে চ সঞ্ঞাপেতুকামো ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতন’’ন্তিআদিমাহ, ন একন্ততোৰ তে পটিগ্গাহকে কত্ৰাতি ৰেদিতব্বং. তদাযতনন্তি তং কারণং. দকারো পদসন্ধিকরো. নিব্বানঞ্হি মগ্গফলঞাণাদীনং আরম্মণপচ্চযভাৰতো রূপাদীনি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণপচ্চযভূতানীতি কারণট্ঠেন ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. এত্তাৰতা চ ভগৰা তেসং ভিক্খূনং অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো অত্থিভাৰং পৰেদেসি.
তত্রাযং ধম্মন্ৰযো – ইধ সঙ্খতধম্মানং ৰিজ্জমানত্তা অসঙ্খতাযপি ধাতুযা ভৰিতব্বং তপ্পটিপক্খত্তা সভাৰধম্মানং. যথা হি দুক্খে ৰিজ্জমানে তপ্পটিপক্খভূতং সুখম্পি ৰিজ্জতিযেৰ, তথা উণ্হে ৰিজ্জমানে সীতম্পি ৰিজ্জতি, পাপধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু কল্যাণধম্মাপি ৰিজ্জন্তি এৰ. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘যথাপি দুক্খে ৰিজ্জন্তে, সুখং নামপি ৰিজ্জতি;
এৰং ভৰে ৰিজ্জমানে, ৰিভৰোপি ইচ্ছিতব্বকো.
‘‘যথাপি উণ্হে ৰিজ্জন্তে, অপরং ৰিজ্জতি সীতলং;
এৰং তিৰিধগ্গি ৰিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বকং.
‘‘যথাপি পাপে ৰিজ্জন্তে, কল্যাণমপি ৰিজ্জতি;
এৰমেৰ জাতি ৰিজ্জন্তে, অজাতিমপি ইচ্ছিতব্বক’’ন্তিআদি. (বু. ৰং. ২.১০-১২) –
অপিচ নিব্বানস্স পরমত্থতো অত্থিভাৰৰিচারণং পরতো আৰিভৰিস্সতি.
এৰং ভগৰা অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো অত্থিভাৰং সম্মুখেন দস্সেত্ৰা ইদানি তব্বিধুরধম্মাপোহনমুখেনস্স সভাৰং দস্সেতুং, ‘‘যত্থ নেৰ পথৰী ন আপো’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা নিব্বানং সব্বসঙ্খারৰিধুরসভাৰং যথা সঙ্খতধম্মেসু কত্থচি নত্থি, তথা তত্থপি সব্বে সঙ্খতধম্মা. ন হি সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং সমোধানং সম্ভৰতি. তত্রাযং অত্থৰিভাৰনা – যত্থ যস্মিং নিব্বানে যস্সং অসঙ্খতধাতুযং নেৰ কক্খল়লক্খণা পথৰীধাতু অত্থি, ন পগ্ঘরণলক্খণা আপোধাতু, ন উণ্হলক্খণা তেজোধাতু, ন ৰিত্থম্ভনলক্খণা ৰাযোধাতু অত্থি. ইতি চতুমহাভূতাভাৰৰচনেন যথা সব্বস্সপি উপাদারূপস্স অভাৰো ৰুত্তো হোতি তন্নিস্সিতত্তা. এৰং অনৰসেসতো কামরূপভৰস্স তত্থ অভাৰো ৰুত্তো হোতি তদাযত্তৰুত্তিভাৰতো. ন হি মহাভূতনিস্সযেন ৰিনা পঞ্চৰোকারভৰো একৰোকারভৰো ৰা সম্ভৰতীতি.
ইদানি অরূপসভাৰত্তেপি নিব্বানস্স অরূপভৰপরিযাপন্নানং ধম্মানং তত্থ অভাৰং দস্সেতুং, ‘‘ন আকাসানঞ্চাযতনং…পে… ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ন আকাসানঞ্চাযতনন্তি সদ্ধিং আরম্মণেন কুসলৰিপাককিরিযভেদো তিৰিধোপি আকাসানঞ্চাযতনচিত্তুপ্পাদো নত্থীতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. যদগ্গেন চ নিব্বানে কামলোকাদীনং অভাৰো হোতি, তদগ্গেন তত্থ ইধলোকপরলোকানম্পি অভাৰোতি আহ – ‘‘নাযং লোকো ন পরলোকো’’তি. তস্সত্থো – য্ৰাযং ‘‘ইত্থত্তং দিট্ঠধম্মো ইধলোকো’’তি চ লদ্ধৰোহারো খন্ধাদিলোকো, যো চ ‘‘ততো অঞ্ঞথা পরো অভিসম্পরাযো’’তি চ লদ্ধৰোহারো খন্ধাদিলোকো, তদুভযম্পি তত্থ নত্থীতি. ন উভো চন্দিমসূরিযাতি যস্মা রূপগতে সতি তমো নাম সিযা, তমস্স চ ৰিধমনত্থং চন্দিমসূরিযেহি ৰত্তিতব্বং. সব্বেন সব্বং পন যত্থ রূপগতমেৰ নত্থি, কুতো তত্থ তমো. তমস্স ৰা ৰিধমনা চন্দিমসূরিযা, তস্মা চন্দিমা সূরিযো চাতি উভোপি তত্থ নিব্বানে নত্থীতি অত্থো. ইমিনা আলোকসভাৰতংযেৰ নিব্বানস্স দস্সেতি.
এত্তাৰতা চ অনভিসমেতাৰীনং ভিক্খূনং অনাদিমতিসংসারে সুপিনন্তেপি অননুভূতপুব্বং পরমগম্ভীরং অতিদুদ্দসং সণ্হসুখুমং অতক্কাৰচরং অচ্চন্তসন্তং পণ্ডিতৰেদনীযং অতিপণীতং অমতং নিব্বানং ৰিভাৰেন্তো পঠমং তাৰ ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতন’’ন্তি তস্স অত্থিভাৰা তেসং অঞ্ঞাণাদীনি অপনেত্ৰা ‘‘যত্থ নেৰ পথৰী …পে… ন উভো চন্দিমসূরিযা’’তি তদঞ্ঞধম্মাপোহনমুখেন তং ৰিভাৰেতি ধম্মরাজা. তেন পথৰীআদিসব্বসঙ্খতধম্মৰিধুরসভাৰা যা অসঙ্খতা ধাতু, তং নিব্বানন্তি দীপিতং হোতি. তেনেৰাহ, ‘‘তত্রাপাহং, ভিক্খৰে, নেৰ আগতিং ৰদামী’’তি.
তত্থ তত্রাতি তস্মিং. অপিসদ্দো সমুচ্চযে. অহং, ভিক্খৰে, যত্থ সঙ্খারপৰত্তে কুতোচি কস্সচি আগতিং ন ৰদামি যথাপচ্চযং তত্থ ধম্মমত্তস্স উপ্পজ্জনতো. এৰং তস্মিম্পি আযতনে নিব্বানে কুতোচি আগতিং আগমনং নেৰ ৰদামি আগন্তব্বট্ঠানতায অভাৰতো. ন গতিন্তি কত্থচি গমনং ন ৰদামি গন্তব্বট্ঠানতায অভাৰতো. ন হি তত্থ সত্তানং ঠপেত্ৰা ঞাণেন আরম্মণকরণং আগতিগতিযো সম্ভৰন্তি, নাপি ঠিতিচুতূপপত্তিযো ৰদামি. ‘‘তদাপহ’’ন্তিপি পাল়ি. তস্সত্থো – তম্পি আযতনং গামন্তরতো গামন্তরং ৰিয ন আগন্তব্বতায ন আগতি, ন গন্তব্বতায ন গতি, পথৰীপব্বতাদি ৰিয অপতিট্ঠানতায ন ঠিতি, অপচ্চযত্তা ৰা উপ্পাদাভাৰো, ততো অমতসভাৰত্তা চৰনাভাৰো, উপ্পাদনিরোধাভাৰতো চেৰ তদুভযপরিচ্ছিন্নায ঠিতিযা চ অভাৰতো ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং ৰদামি. কেৰলং পন তং অরূপসভাৰত্তা অপচ্চযত্তা চ ন কত্থচি পতিট্ঠিতন্তি অপ্পতিট্ঠং. তত্থ পৰত্তাভাৰতো পৰত্তপ্পটিপক্খতো চ অপ্পৰত্তং. অরূপসভাৰত্তেপি ৰেদনাদযো ৰিয কস্সচিপি আরম্মণস্স অনালম্বনতো উপত্থম্ভনিরপেক্খতো চ অনারম্মণমেৰ তং ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুত্তং নিব্বানং. অযঞ্চ এৰসদ্দো অপ্পতিট্ঠমেৰ অপ্পৰত্তমেৰাতি পদদ্ৰযেনপি যোজেতব্বো. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি যদিদং ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদীহি ৰচনেহি ৰণ্ণিতং থোমিতং যথাৰুত্তলক্খণং নিব্বানং, এসো এৰ সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স অন্তো পরিযোসানং তদধিগমে সতি সব্বদুক্খাভাৰতো. তস্মা ‘‘দুক্খস্স অন্তো’’তি অযমেৰ তস্স সভাৰোতি দস্সেতি.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.