১. মেঘিযসুত্তৰণ্ণনা
৩১. মেঘিযৰগ্গস্স পঠমে চালিকাযন্তি এৰং নামকে নগরে. তস্স কির নগরস্স দ্ৰারট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা সমন্ততো চলপঙ্কং হোতি, তং চলপঙ্কং নিস্সায ঠিতত্তা ওলোকেন্তানং চলমানং ৰিয উপট্ঠাতি, তস্মা ‘‘চালিকা’’তি ৰুচ্চতি. চালিকে পব্বতেতি তস্স নগরস্স অৰিদূরে একো পব্বতো, সোপি সব্বসেতত্তা কালপক্খউপোসথে ওলোকেন্তানং চলমানো ৰিয উপট্ঠাতি, তস্মা ‘‘চালিকপব্বতো’’তি সঙ্খং গতো. তত্থ ভগৰতো মহন্তং ৰিহারং কারযিংসু, ভগৰা তদা তং নগরং গোচরগামং কত্ৰা তস্মিং চালিকপব্বতমহাৰিহারে ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘চালিকাযং ৰিহরতি চালিকে পব্বতে’’তি. মেঘিযোতি তস্স থেরস্স নামং. উপট্ঠাকো হোতীতি পরিচারকো হোতি. ভগৰতো হি পঠমবোধিযং উপট্ঠাকা অনিবদ্ধা অহেসুং, একদা নাগসমালো, একদা নাগিতো, একদা উপৰানো, একদা সুনক্খত্তো, তদাপি মেঘিযত্থেরোৰ উপট্ঠাকো. তেনাহ – ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মেঘিযো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতী’’তি.
জন্তুগামন্তি এৰং নামকং তস্সেৰ ৰিহারস্স অপরং গোচরগামং. ‘‘জত্তুগাম’’ন্তিপি পাঠো. কিমিকাল়াযাতি কাল়কিমীনং বহুলতায ‘‘কিমিকাল়া’’তি লদ্ধনামায নদিযা. জঙ্ঘৰিহারন্তি চিরনিসজ্জায জঙ্ঘাসু উপ্পন্নকিলমথৰিনোদনত্থং ৰিচরণং. পাসাদিকন্তি অৰিরল়রুক্খতায সিনিদ্ধপত্ততায চ পস্সন্তানং পসাদমাৰহতীতি পাসাদিকং. সন্দচ্ছাযতায মনুঞ্ঞভূমিভাগতায চ মনুঞ্ঞং. অন্তো পৰিট্ঠানং পীতিসোমনস্সজননট্ঠেন চিত্তং রমেতীতি রমণীযং. অলন্তি পরিযত্তং, যুত্তন্তিপি অত্থো. পধানত্থিকস্সাতি যোগেন ভাৰনায অত্থিকস্স. পধানাযাতি সমণধম্মকরণায. আগচ্ছেয্যাহন্তি আগচ্ছেয্যং অহং. থেরেন কির পুব্বে তং ঠানং অনুপটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি রঞ্ঞা এৰ সতা অনুভূতং উয্যানং অহোসি, তেনস্স দিট্ঠমত্তেযেৰ তত্থ ৰিহরিতুং চিত্তং নমি. আগমেহি তাৰাতি সত্থা থেরস্স ৰচনং সুত্ৰা উপধারেন্তো ‘‘ন তাৰস্স ঞাণং পরিপাকং গত’’ন্তি ঞত্ৰা পটিক্খিপন্তো এৰমাহ. এককম্হি তাৰাতি ইদং পনস্স ‘‘এৰমযং গন্ত্ৰাপি কম্মে অনিপ্ফজ্জমানে নিরাসঙ্কো হুত্ৰা পেমৰসেন পুন আগচ্ছিস্সতী’’তি চিত্তমদ্দৰজননত্থং আহ. যাৰ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতীতি অঞ্ঞো কোচি ভিক্খু মম সন্তিকং যাৰ আগচ্ছতি, তাৰ আগমেহীতি অত্থো. ‘‘কোচি ভিক্খু দিস্সতী’’তিপি পাঠো. ‘‘আগচ্ছতূ’’তিপি পঠন্তি, তথা ‘‘দিস্সতূ’’তি.
নত্থি কিঞ্চি উত্তরি করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাদীনং সোল়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা, অভিসম্বোধিযা ৰা অধিগতত্তা ততো অঞ্ঞং উত্তরি করণীযং নাম নত্থি. নত্থি কতস্স ৰা পতিচযোতি কতস্স ৰা পুন পতিচযোপি নত্থি. ন হি ভাৰিতমগ্গো পুন ভাৰীযতি, পহীনকিলেসানং ৰা পুন পহানেন কিচ্চং অত্থি. অত্থি কতস্স পতিচযোতি ময্হং সন্তানে নিপ্ফাদিতস্স সীলাদিধম্মস্স অরিযমগ্গস্স অনধিগতত্তা তদত্থং পুন ৰড্ঢনসঙ্খাতো পতিচযো অত্থি, ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো. পধানন্তি খো মেঘিয ৰদমানং কিন্তি ৰদেয্যামাতি ‘‘সমণধম্মং করোমী’’তি তং ৰদমানং মযং অঞ্ঞং কিং নাম ৰদেয্যাম?
দিৰাৰিহারং নিসীদীতি দিৰাৰিহারত্থায নিসীদি. নিসিন্নো চ যস্মিং মঙ্গলসিলাপট্টে পুব্বে অনুপটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি রাজা হুত্ৰা উয্যানকীল়ং কীল়ন্তো ৰিৰিধনাটকপরিৰারো নিসিন্নপুব্বো, তস্মিংযেৰ ঠানে নিসীদি. অথস্স নিসিন্নকালতো পট্ঠায সমণভাৰো ৰিগতো ৰিয অহোসি, রাজৰেসং গহেত্ৰা নাটকপরিৰারপরিৰুতো সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা মহারহে পল্লঙ্কে নিসিন্নো ৰিয জাতো. অথস্স তং সম্পত্তিং অস্সাদযতো কামৰিতক্কো উদপাদি. সো তস্মিংযেৰ খণে সহোড্ঢং গহিতে দ্ৰে চোরে আনেত্ৰা পুরতো ঠপিতে ৰিয অদ্দস. তেসু একস্স ৰধং আণাপনৰসেন ব্যাপাদৰিতক্কো উপ্পজ্জি, একস্স বন্ধনং আণাপনৰসেন ৰিহিংসাৰিতক্কো, এৰং সো লতাজালেন রুক্খো ৰিয মধুমক্খিকাহি মধুঘাতকো ৰিয চ অকুসলৰিতক্কেহি পরিক্খিত্তো সম্পরিকিণ্ণো অহোসি. তং সন্ধায ‘‘অথ খো আযস্মতো মেঘিযস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.
অচ্ছরিযং ৰত ভোতি গরহণচ্ছরিযং নাম কিরেতং যথা আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ৰলিযগত্তং দিস্ৰা অৰোচ ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.৫১১). অপরে পন ‘‘তস্মিং সমযে পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু লোভৰসেন কামৰিতক্কো, খরস্সরানং পক্খিআদীনং সদ্দস্সৰনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, লেড্ডুআদীহি তেসং পটিবাহনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো, ‘ইধেৰাহং ৰসেয্য’ন্তি তত্থ সাপেক্খতাৰসেন কামৰিতক্কো, ৰনচরকে তত্থ তত্থ দিস্ৰা তেসু চিত্তদুব্ভনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, তেসং ৰিহেঠনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো তস্স উপ্পজ্জী’’তিপি ৰদন্তি. যথা ৰা তথা ৰা তস্স মিচ্ছাৰিতক্কুপ্পত্তিযেৰ অচ্ছরিযকারণং. অন্ৰাসত্তাতি অনুলগ্গা ৰোকিণ্ণা. অত্তনি গরুম্হি চ একত্তেপি বহুৰচনং দিস্সতি. ‘‘অনুসন্তো’’তিপি পাঠো.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি এৰং মিচ্ছাৰিতক্কেহি সম্পরিকিণ্ণো কম্মট্ঠানসপ্পাযং কাতুং অসক্কোন্তো ‘‘ইদং ৰত দিস্ৰা দীঘদস্সী ভগৰা পটিসেধেসী’’তি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘ইমং কারণং দসবলস্স আরোচেস্সামী’’তি নিসিন্নাসনতো ৰুট্ঠায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. উপসঙ্কমিত্ৰা চ ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে’’তিআদিনা অত্তনো পৰত্তিং আরোচেসি.
তত্থ যেভুয্যেনাতি বহুলং অভিক্খণং. পাপকাতি লামকা. অকুসলাতি অকোসল্লসম্ভূতা. দুগ্গতিসম্পাপনট্ঠেন ৰা পাপকা, কুসলপটিপক্খতায অকুসলা. ৰিতক্কেতি ঊহতি আরম্মণং চিত্তং অভিনিরোপেতীতি ৰিতক্কো, কামসহগতো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো, কিলেসকামসম্পযুত্তো ৰত্থুকামারম্মণো ৰিতক্কোতি অত্থো. ব্যাপাদসহগতো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ৰিহিংসাসহগতো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. তেসু কামানং অভিনন্দনৰসেন পৰত্তো নেক্খম্মপটিপক্খো কামৰিতক্কো, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসু’’ন্তি সত্তেসু সম্পদুস্সনৰসেন পৰত্তো মেত্তাপটিপক্খো ব্যাপাদৰিতক্কো, পাণিলেড্ডুদণ্ডাদীহি সত্তানং ৰিহেঠেতুকামতাৰসেন পৰত্তো করুণাপটিপক্খো ৰিহিংসাৰিতক্কো.
কস্মা পনস্স ভগৰা তত্থ গমনং অনুজানি? ‘‘অননুঞ্ঞাতোপি চাযং মং ওহায গচ্ছিস্সতেৰ, ‘পরিচারকামতায মঞ্ঞে ভগৰা গন্তুং ন দেতী’তি চস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং. তদস্স দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্যা’’তি অনুজানি.
এৰং তস্মিং অত্তনো পৰত্তিং আরোচেত্ৰা নিসিন্নে অথস্স ভগৰা সপ্পাযং ধম্মং দেসেন্তো ‘‘অপরিপক্কায, মেঘিয, চেতোৰিমুত্তিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ অপরিপক্কাযাতি পরিপাকং অপ্পত্তায. চেতোৰিমুত্তিযাতি কিলেসেহি চেতসো ৰিমুত্তিযা. পুব্বভাগে হি তদঙ্গৰসেন চেৰ ৰিক্খম্ভনৰসেন চ কিলেসেহি চেতসো ৰিমুত্তি হোতি, অপরভাগে সমুচ্ছেদৰসেন চেৰ পটিপস্সদ্ধিৰসেন চ. সাযং ৰিমুত্তি হেট্ঠা ৰিত্থারতো কথিতাৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. তত্থ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযেহি ধম্মেহি আসযে পরিপাচিতে পবোধিতে ৰিপস্সনায মগ্গগব্ভং গণ্হন্তিযা পরিপাকং গচ্ছন্তিযা চেতোৰিমুত্তি পরিপক্কা নাম হোতি, তদভাৰে অপরিপক্কা.
কতমে পন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা? সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অস্সদ্ধে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি তীহাকারেহি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘কুসীতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, আরদ্ধৰীরিযে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি তীহাকারেহি ৰীরিযিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি তীহাকারেহি সতিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘অসমাহিতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, ঝানৰিমোক্খে পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি তীহাকারেহি সমাধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্ঞৰন্তে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, গম্ভীরঞাণচরিযং পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি তীহাকারেহি পঞ্ঞিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো – ইমেহি পন্নরসহি আকারেহি, ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৮৫).
অপরেপি পন্নরস ধম্মা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা – সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্রিযানি, অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা পহানসঞ্ঞা ৰিরাগসঞ্ঞাতি ইমা পঞ্চ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, কল্যাণমিত্ততা সীলসংৰরো অভিসল্লেখতা ৰীরিযারম্ভো নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি. তেসু ৰিনেয্যদমনকুসলো সত্থা ৰিনেয্যস্স মেঘিযত্থেরস্স অজ্ঝাসযৰসেন ইধ কল্যাণমিত্ততাদযো ৰিমুত্তিপরিপাচনীযে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ ধম্মা পরিপাকায সংৰত্তন্তী’’তি ৰত্ৰা তে ৰিত্থারেন্তো ‘‘ইধ, মেঘিয, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ কল্যাণমিত্তোতি কল্যাণো ভদ্দো সুন্দরো মিত্তো এতস্সাতি কল্যাণমিত্তো. যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো ‘‘অঘস্স ঘাতা, হিতস্স ৰিধাতা’’তি এৰং সব্বাকারেন উপকারো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তোৰ. যথাৰুত্তেহি কল্যাণপুগ্গলেহেৰ সব্বিরিযাপথেসু সহ অযতি পৰত্ততি, ন ৰিনা তেহীতি কল্যাণসহাযো.কল্যাণপুগ্গলেসু এৰ চিত্তেন চেৰ কাযেন চ নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন পৰত্ততীতি কল্যাণসম্পৰঙ্কো. পদত্তযেন কল্যাণমিত্তসংসগ্গে আদরং উপ্পাদেতি.
তত্রিদং কল্যাণমিত্তলক্খণং – ইধ কল্যাণমিত্তো সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৰীরিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং কম্মফলঞ্চ, তেন সম্মাসম্বোধিহেতুভূতং সত্তেসু হিতেসিতং ন পরিচ্চজতি. সীলসম্পত্তিযা সব্রহ্মচারীনং পিযো হোতি মনাপো গরু ভাৰনীযো চোদকো পাপগরহী ৰত্তা ৰচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তানং গম্ভীরানং কথানং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো, ৰীরিযসম্পত্তিযা আরদ্ধৰীরিযো হোতি সত্তানং হিতপ্পটিপত্তিযা, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতি হোতি, সমাধিসম্পত্তিযা অৰিক্খিত্তো হোতি সমাহিতচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৰিপরীতং জানাতি. সো সতিযা কুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানো পঞ্ঞায সত্তানং হিতাহিতং যথাভূতং জানিত্ৰা, সমাধিনা তত্থ একগ্গচিত্তো হুত্ৰা, ৰীরিযেন সত্তে অহিতা নিসেধেত্ৰা হিতে নিযোজেতি. তেনাহ –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজযে’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭);
অযং পঠমো ধম্মো পরিপাকায সংৰত্ততীতি, অযং কল্যাণমিত্ততাসঙ্খাতো ব্রহ্মচরিযৰাসস্স আদিভাৰতো, সব্বেসঞ্চ কুসলানং ধম্মানং বহুকারতায পধানভাৰতো চ ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু আদিতো ৰুত্তত্তা পঠমো অনৰজ্জধম্মো অৰিসুদ্ধানং সদ্ধাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন চেতোৰিমুত্তিযা পরিপাকায সংৰত্ততি. এত্থ চ কল্যাণমিত্তস্স বহুকারতা পধানতা চ ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্রহ্মচরিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি ৰদন্তং ধম্মভণ্ডাগারিকং, ‘‘মা হেৰং, আনন্দা’’তি দ্ৰিক্খত্তুং পটিসেধেত্ৰা, ‘‘সকলমেৰ হিদং, আনন্দ, ব্রহ্মচরিযং, যদিদং কল্যাণমিত্ততা কল্যাণসহাযতা’’তিআদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) ৰেদিতব্বা.
পুন চপরন্তি পুন চ অপরং ধম্মজাতং. সীলৰাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৰা উপধারণং, ঝানাদিকুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. তস্মা সীলেতি সীলতীতি ৰা সীলং. অযং তাৰ সদ্দলক্খণনযেন সীলত্থো. অপরে পন ‘‘সিরট্ঠো সীতলট্ঠো সীলট্ঠো সংৰরট্ঠো’’তি নিরুত্তিনযেন অত্থং ৰণ্ণেন্তি. তযিদং পারিপূরিতো অতিসযতো ৰা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৰা, সীলসম্পন্নোতি অত্থো.
যথা চ সীলৰা হোতি সীলসম্পন্নো, তং দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদিমাহ. তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, তেন সংৰুতো পিহিতকাযৰাচোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো, ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি তদনুরূপৰিহারসমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৰরস্স, উপরি ৰিসেসানং যোগস্স চ উপকারকধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.
অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো, পাপকিরিযায সুকরভাৰতো, পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগক্খিত্তো ঘটীযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মরণৰসেন ৰা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পতনসীলোতি ৰা পাতী, সত্তসন্তানো চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিনং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ.
অথ ৰা অৰিজ্জাদিহেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি, ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৰুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো, ‘‘কণ্ঠেকালো’’তিআদীনং ৰিয সমাসসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেহীতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নিয্যতী লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসা. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং (সং. নি. ১.৫৫-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫, ১০৫) চাদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সু. নি. ১৭১). ততো ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাতপাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা পতীতি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো. পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৰা তম্মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ, সো যথাৰুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তিআদিমেতং মুখমেত’’ন্তি ৰিত্থারো.
অথ ৰা পইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. মোক্খোতি ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো চ যথারহং সংকিলেসনিব্বাপনতো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. পতিৰত্ততি মোক্খেতি দুক্খন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰং তাৰেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
সংৰরতি পিদহতি এতেনাতি সংৰরো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো. অত্থতো পন ততো ততো ৰীতিক্কমিতব্বতো ৰিরতিযো চেতনা চ. তেন পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি ৰুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিভঙ্গে –
‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি (ৰিভ. ৫১১).
ৰিহরতীতি ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি ইরীযতি ৰত্ততি.
আচারগোচরসম্পন্নোতি ৰেল়ুদানাদিমিচ্ছাজীৰস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকরণেন সব্বসো অনাচারং ৰজ্জেত্ৰা ‘‘কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো’’তি এৰং ৰুত্তভিক্খুসারুপ্পআচারসম্পত্তিযা, ৰেসিযাদিঅগোচরং ৰজ্জেত্ৰা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতেন গোচরেন চ সম্পন্নত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অপিচ যো ভিক্খু সত্থরি সগারৰো সপ্পতিস্সো সব্রহ্মচারীসু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযমনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারসম্পন্নো.
গোচরো পন উপনিস্সযগোচরো আরক্খগোচরো উপনিবন্ধগোচরোতি তিৰিধো. তত্থ যো দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো ৰুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অসুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদাপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুং করোতি, চিত্তং পসাদেতি, যঞ্চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি, অযং ৰুচ্চতি উপনিস্সযগোচরো.
যো ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৰী চক্খুন্দ্রিযসংৰুতোৰ গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং ওলোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আরক্খগোচরো.
উপনিবন্ধগোচরো পন চত্তারো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি, ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো, যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২).
তত্থ উপনিস্সযগোচরস্স পুব্বে ৰুত্তত্তা ইতরেসং ৰসেনেত্থ গোচরো ৰেদিতব্বো. ইতি যথাৰুত্তায আচারসম্পত্তিযা, ইমায চ গোচরসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি অপ্পমত্তকত্তা অণুপ্পমাণেসু অস্সতিযা অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পরমাণুমত্তং ৰজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনপমাণাধিকযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতরাজসদিসং কত্ৰা পস্সতি, যোপি সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পারাজিকসদিসং কত্ৰা পস্সতি, অযম্পি অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৰসেসং সম্মা আদিযিত্ৰা সিক্খতি, পৰত্ততি পরিপূরেতীতি অত্থো.
অভিসল্লেখিকাতি অতিৰিয কিলেসানং সল্লেখনী, তেসং তনুভাৰায পহানায যুত্তরূপা. চেতোৰিৰরণসপ্পাযাতি চেতসো পটিচ্ছাদকানং নীৰরণানং দূরীভাৰকরণেন চেতোৰিৰরণসঙ্খাতানং সমথৰিপস্সনানং সপ্পাযা, সমথৰিপস্সনাচিত্তস্সেৰ ৰা ৰিৰরণায পাকটীকরণায ৰা সপ্পাযা উপকারিকাতি চেতোৰিৰরণসপ্পাযা.
ইদানি যেন নিব্বিদাদিআৰহনেন অযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা চ নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একংসেনেৰ ৰট্টদুক্খতো নিব্বিন্দনত্থায. ৰিরাগায নিরোধাযাতি তস্সেৰ ৰিরজ্জনত্থায চ নিরুজ্ঝনত্থায চ. উপসমাযাতি সব্বকিলেসূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি সব্বস্সাপি অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিজাননায. সম্বোধাযাতি চতুমগ্গসম্বোধায. নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. এতেসু হি আদিতো তীহি পদেহি ৰিপস্সনা ৰুত্তা, দ্ৰীহি মগ্গো, দ্ৰীহি নিব্বানং ৰুত্তং. সমথৰিপস্সনা আদিং কত্ৰা নিব্বানপরিযোসানো অযং সব্বো উত্তরিমনুস্সধম্মো দসকথাৰত্থুলাভিনো সিজ্ঝতীতি দস্সেতি.
ইদানি তং কথং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অপ্পিচ্ছকথা’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পিচ্ছোতি ন ইচ্ছো, তস্স কথা অপ্পিচ্ছকথা, অপ্পিচ্ছভাৰপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰা অপ্পিচ্ছকথা. এত্থ চ অত্রিচ্ছো পাপিচ্ছো মহিচ্ছো অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৰসেন চত্তারো পুগ্গলা. তেসু অত্তনা যথালদ্ধেন লাভেন অতিত্তো উপরূপরি লাভং ইচ্ছন্তো অত্রিচ্ছো নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠভি চাপি সোল়স;
সোল়সভি চ দ্ৰত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.৫.১০৩);
‘‘অত্রিচ্ছা অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চা’’তি চ. (জা. ১.২.১৬৮);
লাভসক্কারসিলোকনিকামযতায অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পাপিচ্ছো. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘তত্থ কতমা কুহনা? লাভসক্কারসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স পচ্চযপ্পটিসেৰনসঙ্খাতেন ৰা সামন্তজপ্পিতেন ৰা ইরিযাপথস্স ৰা অঠপনা’’তিআদি (ৰিভ. ৮৬১).
সন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ মহিচ্ছো. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি (ৰিভ. ৮৫১).
দুত্তপ্পিযতায হিস্স ৰিজাতমাতাপি চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেহি পচ্চযে দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পিযা’’তি.
এতে পন অত্রিচ্ছতাদযো দোসে আরকা পরিৰজ্জেত্ৰা সন্তগুণনিগূহনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞূ অপ্পিচ্ছো. সো অত্তনি ৰিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সীলৰা, বহুস্সুতো, পৰিৰিত্তো, আরদ্ধৰীরিযো, উপট্ঠিতস্সতি, সমাহিতো, পঞ্ঞৰা সমানো ‘‘পঞ্ঞৰাতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি.
স্ৰাযং পচ্চযপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমপ্পিচ্ছোতি চতুব্বিধো. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযদাযকং দেয্যধম্মং অত্তনো থামঞ্চ ওলোকেত্ৰা সচেপি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মো চে অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি চে বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণযুত্তমেৰ গণ্হাতি. এৰরূপো হি ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৰরং করোতি, দাযকানং চিত্তং আরাধেতি. ধুতঙ্গসমাদানস্স পন অত্তনি অত্থিভাৰং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো. যো অত্তনো বহুস্সুতভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতরো হুত্ৰা সব্রহ্মচারীনম্পি অত্তনো সোতাপন্নাদিভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমপ্পিচ্ছো. এৰমেতেসং অপ্পিচ্ছানং যা অপ্পিচ্ছতা, তস্সা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারআনিসংসৰিভাৰনৰসেন, তপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছাদিভেদস্স ইচ্ছাচারস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা অপ্পিচ্ছকথা.
সন্তুট্ঠিকথাতি এত্থ সন্তুট্ঠীতি সকেন অত্তনা লদ্ধেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. অথ ৰা ৰিসমং পচ্চযিচ্ছং পহায সমং তুট্ঠি, সন্তুট্ঠি. সন্তেন ৰা ৰিজ্জমানেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘অতীতং নানুসোচন্তো, নপ্পজপ্পমনাগতং;
পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তো, সন্তুট্ঠোতি পৰুচ্চতী’’তি.
সম্মা ৰা ঞাযেন ভগৰতা অনুঞ্ঞাতৰিধিনা পচ্চযেহি তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো, সো দ্ৰাদসৰিধো হোতি. কথং? চীৰরে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি তিৰিধো, এৰং পিণ্ডপাতাদীসু.
তত্রাযং পভেদৰণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৰরং লভতি সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স চীৰরে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৰা হোতি আবাধজরাভিভূতো ৰা, গরুং চীৰরং পারুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পরিৰত্তেত্ৰা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাবলসন্তোসো. অপরো পট্টচীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং মহগ্ঘচীৰরং লভিত্ৰা ‘‘ইদং থেরানং চিরপব্বজিতানং, ইদং বহুস্সুতানং অনুরূপং, ইদং গিলানানং দুব্বলানং, ইদং অপ্পলাভীনং ৰা হোতূ’’তি তেসং দত্ৰা অত্তনা সঙ্কারকূটাদিতো নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা সঙ্ঘাটিং কত্ৰা তেসং ৰা পুরাণচীৰরানি গহেত্ৰা ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি, লূখং পকতিৰিরুদ্ধং ৰা ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা গাল়্হং রোগাতঙ্কং পাপুণাতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপরো ভিক্খু পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো ‘‘অযং পিণ্ডপাতো চিরপব্বজিতাদীনং অনুরূপো’’তি চীৰরং ৰিয তেসং দত্ৰা, তেসং ৰা সন্তকং গহেত্ৰা, অত্তনা পিণ্ডায চরিত্ৰা, মিস্সকাহারং ৰা পরিভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খুনো সেনাসনং পাপুণাতি মনাপং ৰা অমনাপং ৰা অন্তমসো তিণকুটিকাপি তিণসন্থারকম্পি, সো তেনেৰ সন্তুস্সতি, পুন অঞ্ঞং সুন্দরতরং ৰা পাপুণাতি, তং ন গণ্হাতি, অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি দুব্বলো ৰা, সো ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পকতিৰিরুদ্ধং ৰা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৰসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৰসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপরো সুন্দরং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি ‘‘পণীতসেনাসনং পমাদট্ঠান’’ন্তি, মহাপুঞ্ঞতায ৰা লেণমণ্ডপকূটাগারাদীনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. অথ পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা, তস্স হত্থতো তেলং গহেত্ৰা, ভেসজ্জং কত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপরো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা তেসং আভতেন যেন কেনচি ভেসজ্জং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহরীতকং, একস্মিং চতুমধুরং ঠপেত্ৰা ‘‘গণ্হথ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৰুচ্চমানো সচস্স তেসু অঞ্ঞতরেনপি রোগো ৰূপসম্মতি, ‘‘মুত্তহরীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিতং, পূতিমুত্তভেসজ্জং নিস্সায পব্বজ্জা, তত্থ তে যাৰজীৰং উস্সাহো করণীযো’’তি (মহাৰ. ১২৮) ৰচনমনুস্সরন্তো চতুমধুরং পটিক্খিপিত্ৰা মুত্তহরীতকেন ভেসজ্জং করোন্তো পরমসন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
সো এৰংপভেদো সব্বোপি সন্তোসো সন্তুট্ঠীতি পৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো’’তি. ইতরীতরসন্তুট্ঠিযা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা আনিসংসৰিভাৰনৰসেন, তপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাপকতত্তস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা সন্তুট্ঠিকথা. ইতো পরাসুপি কথাসু এসেৰ নযো, ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.
পৰিৰেককথাতি এত্থ কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকোতি তযো ৰিৰেকা. তেসু একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি, একো ৰিহরতীতি এৰং সব্বিরিযাপথেসু সব্বকিচ্চেসু গণসঙ্গণিকং পহায ৰিৰিত্তৰাসো কাযৰিৰেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৰিৰেকো নাম. নিব্বানং উপধিৰিৰেকো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং, চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং, উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭).
ৰিৰেকোযেৰ পৰিৰেকো, পৰিৰেকপ্পটিসংযুত্তা কথা পৰিৰেককথা.
অসংসগ্গকথাতি এত্থ সৰনসংসগ্গো দস্সনসংসগ্গো সমুল্লপনসংসগ্গো সম্ভোগসংসগ্গো কাযসংসগ্গোতি পঞ্চ সংসগ্গা. তেসু ইধেকচ্চো ভিক্খু সুণাতি ‘‘অসুকস্মিং গামে ৰা নিগমে ৰা ইত্থী অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণসৰনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো সৰনসংসগ্গো নাম. ন হেৰ খো ভিক্খু সুণাতি, অপিচ খো সামং পস্সতি ইত্থিং অভিরূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো দস্সনসংসগ্গো নাম. দিস্ৰা পন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৰসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৰো সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. সহজগ্ঘনাদীনিপি এতেনেৰ সঙ্গণ্হাতি. অত্তনো পন সন্তকং যংকিঞ্চি মাতুগামস্স দত্ৰা ৰা অদত্ৰা ৰা তেন দিন্নস্স ৰনভঙ্গিযাদিনো পরিভোগৰসেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. মাতুগামস্স হত্থগ্গাহাদিৰসেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো কাযসংসগ্গো নাম. যোপি চেস –
‘‘গিহীহি সংসট্ঠো ৰিহরতি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন সহসোকী সহনন্দী সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা উয্যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; মহানি. ১৬৪) –
এৰং ৰুত্তো অননুলোমিকো গিহিসংসগ্গো, যো চ সব্রহ্মচারীহিপি কিলেসুপ্পত্তিহেতুভূতো সংসগ্গো, তং সব্বং পহায য্ৰাযং সংসারে থিরতরং সংৰেগং, সঙ্খারেসু তিব্বং ভযসঞ্ঞং, সরীরে পটিকূলসঞ্ঞং, সব্বাকুসলেসু জিগুচ্ছাপুব্বঙ্গমং হিরোত্তপ্পং, সব্বকিরিযাসু সতিসম্পজঞ্ঞন্তি সব্বং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা কমলদলে জলবিন্দু ৰিয সব্বত্থ অলগ্গভাৰো, অযং সব্বসংসগ্গপ্পটিপক্খতায অসংসগ্গো. তপ্পটিসংযুত্তা কথা অসংসগ্গকথা.
ৰীরিযারম্ভকথাতি এত্থ ৰীরস্স ভাৰো, কম্মন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰিধিনা ঈরযিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰীরিযঞ্চ তং অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায আরম্ভনং ৰীরিযারম্ভো. স্ৰাযং কাযিকো চেতসিকো চাতি দুৰিধো, আরম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পরক্কমধাতু চাতি তিৰিধো; সম্মপ্পধানৰসেন চতুব্বিধো. সো সব্বোপি যো ভিক্খু গমনে উপ্পন্নং কিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি; ঠানে উপ্পন্নং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, তত্থ তত্থেৰ অজপদেন দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীল়েত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয, তিখিণেন অসিনা অমিত্তং গীৰায পহরন্তো ৰিয চ সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৰা ৰীরিযবলেন নিগ্গণ্হাতি, তস্সেৰং আরদ্ধৰীরিযস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো. তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰীরিযারম্ভকথা.
সীলকথাদীসু দুৰিধং সীলং লোকিযং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ লোকিযং পাতিমোক্খসংৰরাদি চতুপারিসুদ্ধিসীলং, লোকুত্তরং মগ্গসীলং ফলসীলঞ্চ. তথা ৰিপস্সনায পাদকভূতা সহ উপচারেন অট্ঠ সমাপত্তিযো লোকিযো সমাধি, মগ্গসম্পযুত্তো পনেত্থ লোকুত্তরো সমাধি নাম. তথা পঞ্ঞাপি লোকিযা সুতমযা চিন্তামযা ঝানসম্পযুত্তা ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ. ৰিসেসতো পনেত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা গহেতব্বা, লোকুত্তরা মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. ৰিমুত্তীপি অরিযফলৰিমুত্তি নিব্বানঞ্চ. অপরে পন তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰিমুত্তীনম্পি ৰসেনেত্থ অত্থং ৰণ্ণেন্তি. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনম্পি একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণং. ইতি ইমেসং সীলাদীনং সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারআনিসংসৰিভাৰনৰসেন চেৰ তপ্পটিপক্খানং দুস্সীল্যাদীনং আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰা সীলাদিকথা নাম.
এত্থ চ ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি, অপ্পিচ্ছকথঞ্চ পরেসং কত্তা’’তি (ম. নি. ১.২৫২; অ. নি. ১০.৭০) ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি (সং. নি. ২.১৪৪; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) চ আদিৰচনতো সযঞ্চ অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতেন পরেসম্পি তদত্থায হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তেতব্বা তথারূপী কথা, যা ইধ অভিসল্লেখিকাদিভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা অপ্পিচ্ছকথাদীতি ৰেদিতব্বা. কারকস্সেৰ হি কথা ৰিসেসতো অধিপ্পেতত্থসাধিনী. তথা হি ৰক্খতি ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং…পে. … অকসিরলাভী’’তি.
এৰরূপাযাতি ঈদিসায, যথাৰুত্তায. নিকামলাভীতি যথিচ্ছিতলাভী যথারুচিলাভী, সব্বকালং ইমা কথা সোতুং ৰিচারেতুঞ্চ যথাসুখং লভন্তো. অকিচ্ছলাভীতি নিদ্দুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী.
আরদ্ধৰীরিযোতি পগ্গহিতৰীরিযো. অকুসলানং ধম্মানং পহানাযাতি অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং পাপধম্মানং পজহনত্থায. কুসলানং ধম্মানন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থেন অনৰজ্জট্ঠেন চ কুসলানং সহৰিপস্সনানং মগ্গফলধম্মানং. উপসম্পদাযাতি সম্পাদনায, অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনায. থামৰাতি উস্সোল়্হিসঙ্খাতেন ৰীরিযথামেন সমন্নাগতো. দল়্হপরক্কমোতি থিরপরক্কমো অসিথিলৰীরিযো. অনিক্খিত্তধুরোতি অনোরোহিতধুরো অনোসক্কিতৰীরিযো.
পঞ্ঞৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা. উদযত্থগামিনিযাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তিযা. অরিযাযাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসেহি আরকা দূরে ঠিতায নিদ্দোসায. নিব্বেধিকাযাতি নিব্বেধভাগিযায. সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি ৰট্টদুক্খস্স খেপনতো ‘‘দুক্খক্খযো’’তি লদ্ধনামং অরিযমগ্গং সম্মা হেতুনা ঞাযেন গচ্ছন্তিযা.
ইমেসু চ পন পঞ্চসু ধম্মেসু সীলং ৰীরিযং পঞ্ঞা চ যোগিনো অজ্ঝত্তিকং অঙ্গং, ইতরদ্ৰযং বাহিরং অঙ্গং. তথাপি কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৰ সেসং চতুব্বিধং ইজ্ঝতি, কল্যাণমিত্তস্সেৰেত্থ বহূপকারতং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খ’’ন্তিআদিনা দেসনং ৰড্ঢেতি. তত্থ পাটিকঙ্খন্তি একংসেন ইচ্ছিতব্বং, অৰস্সংভাৰীতি অত্থো. যন্তি কিরিযাপরামসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সীলৰা ভৰিস্সতী’’তি এত্থ যদেতং কল্যাণমিত্তস্স ভিক্খুনো সীলৰন্ততায ভৰনং সীলসম্পন্নত্তং, তস্স ভিক্খুনো সীলসম্পন্নত্তা এতং তস্স পাটিকঙ্খং, অৰস্সংভাৰী একংসেনেৰ তস্স তত্থ নিযোজনতোতি অধিপ্পাযো. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরিস্সতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
এৰং ভগৰা সদেৰকে লোকে উত্তমকল্যাণমিত্তসঙ্খাতস্স অত্তনো ৰচনং অনাদিযিত্ৰা তং ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা তাদিসং ৰিপ্পকারং পত্তস্স আযস্মতো মেঘিযস্স কল্যাণমিত্ততাদিনা সকলং সাসনসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা, ইদানিস্স তত্থ আদরজাতস্স পুব্বে যেহি কামৰিতক্কাদীহি উপদ্দুতত্তা কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জি, তস্স তেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতত্তা চ ভাৰনানযং পকাসেত্ৰা, ততো পরং অরহত্তস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খন্তো, ‘‘তেন চ পন, মেঘিয, ভিক্খুনা ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায চত্তারো ধম্মা উত্তরি ভাৰেতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি এৰং কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যথাৰুত্তসীলাদিগুণসমন্নাগতেন. তেনেৰাহ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠাযা’’তি. উত্তরীতি আরদ্ধতরুণৰিপস্সনস্স রাগাদিপরিস্সযা চে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং ৰিসোধনত্থং ততো উদ্ধং চত্তারো ধম্মা ভাৰেতব্বা উপ্পাদেতব্বা ৰড্ঢেতব্বা চ.
অসুভাতি একাদসসু অসুভকম্মট্ঠানেসু যথারহং যত্থ কত্থচি অসুভভাৰনা. রাগস্স পহানাযাতি কামরাগস্স পজহনত্থায. অযমত্থো সালিলাযকোপমায ৰিভাৰেতব্বো – একো হি পুরিসো অসিতং গহেত্ৰা কোটিতো পট্ঠায সালিখেত্তে সালিযো লাযতি, অথস্স ৰতিং ভিন্দিত্ৰা গাৰো পৰিসিংসু. সো অসিতং ঠপেত্ৰা, যট্ঠিং আদায, তেনেৰ মগ্গেন গাৰো নীহরিত্ৰা, ৰতিং পাকতিকং কত্ৰা, পুন অসিতং গহেত্ৰা সালিযো লাযি. তত্থ সালিখেত্তং ৰিয বুদ্ধসাসনং দট্ঠব্বং, সালিলাযকো ৰিয যোগাৰচরো, অসিতং ৰিয পঞ্ঞা, লাযনকালো ৰিয ৰিপস্সনায কম্মকরণকালো, যট্ঠি ৰিয অসুভকম্মট্ঠানং, ৰতি ৰিয সংৰরো, ৰতিং ভিন্দিত্ৰা গাৰীনং পৰিসনং ৰিয সহসা অপ্পটিসঙ্খায পমাদং আগম্ম রাগস্স উপ্পজ্জনং, অসিতং ঠপেত্ৰা, যট্ঠিং আদায, পৰিট্ঠমগ্গেনেৰ গাৰো নীহরিত্ৰা, ৰতিং পটিপাকতিকং কত্ৰা, পুন ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায সালিলাযনং ৰিয অসুভকম্মট্ঠানেন রাগং ৰিক্খম্ভেত্ৰা, পুন ৰিপস্সনায কম্মকরণকালোতি ইদমেত্থ উপমাসংসন্দনং. এৰংভূতং ভাৰনাৰিধিং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অসুভা ভাৰেতব্বা রাগস্স পহানাযা’’তি.
মেত্তাতি মেত্তাকম্মট্ঠানং. ব্যাপাদস্স পহানাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নকোপস্স পজহনত্থায. আনাপানস্সতীতি সোল়সৰত্থুকা আনাপানস্সতি. ৰিতক্কুপচ্ছেদাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নানং ৰিতক্কানং উপচ্ছেদনত্থায. অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযাতি অস্মীতি উপ্পজ্জনকস্স নৰৰিধস্স মানস্স সমুচ্ছেদনত্থায. অনিচ্চসঞ্ঞিনোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো পভঙ্গুতো তাৰকালিকতো নিচ্চপ্পটিপক্খতো চ ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি (ধ. প. ২৭৭; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৫৬) পৰত্তঅনিচ্চানুপস্সনাৰসেন অনিচ্চসঞ্ঞিনো. অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতীতি অসারকতো অৰসৰত্তনতো পরতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো চ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৫৬) এৰং পৰত্তা অনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতা অনত্তসঞ্ঞা চিত্তে সণ্ঠহতি, অতিদল়্হং পতিট্ঠাতি. অনিচ্চলক্খণে হি দিট্ঠে অনত্তলক্খণং দিট্ঠমেৰ হোতি. তীসু হি লক্খণেসু একস্মিং দিট্ঠে ইতরদ্ৰযং দিট্ঠমেৰ হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো হি, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতী’’তি. অনত্তলক্খণে দিট্ঠে অস্মীতি উপ্পজ্জনকমানো সুপ্পজহোৰ হোতীতি আহ – ‘‘অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানন্তি দিট্ঠেযেৰ ধম্মে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অপচ্চযপরিনিব্বানং পাপুণাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন অসুভাদিভাৰনানযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১০২) ৰুত্তনযেন গহেতব্বো.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো মেঘিযস্স মিচ্ছাৰিতক্কচোরেহি কুসলভণ্ডুপচ্ছেদসঙ্খাতং অত্থং জানিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং কামৰিতক্কাদীনং অৰিনোদনে ৰিনোদনে চ আদীনৰানিসংসদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ খুদ্দাতি হীনা লামকা. ৰিতক্কাতি কামৰিতক্কাদযো তযো পাপৰিতক্কা. তে হি সব্বৰিতক্কেহি পতিকিট্ঠতায ইধ খুদ্দাতি ৰুত্তা ‘‘ন চ খুদ্দমাচরে’’তিআদীসু (খু. পা. ৯.৩; সু. নি. ১৪৫) ৰিয. সুখুমাতি ঞাতিৰিতক্কাদযো অধিপ্পেতা. ঞাতিৰিতক্কো জনপদৰিতক্কো অমরাৰিতক্কো পরানুদ্দযতায পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৰিতক্কোতি এতে হি ৰিতক্কা কামৰিতক্কাদযো ৰিয দারুণা ন হোন্তীতি অনোল়ারিকসভাৰতায সুখুমাতি ৰুত্তা. অনুগতাতি চিত্তেন অনুৰত্তিতা. ৰিতক্কে হি উপ্পজ্জমানে চিত্তং তদনুগতমেৰ হোতি তস্স আরম্মণাভিনিরোপনতো. ‘‘অনুগ্গতা’’তিপি পাল়ি, অনুউট্ঠিতাতি অত্থো. মনসো উপ্পিলাৰাতি চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তকরা.
এতে অৰিদ্ৰা মনসো ৰিতক্কেতি এতে কামৰিতক্কাদিকে মনোৰিতক্কে অস্সাদাদীনৰনিস্সরণতো ঞাততীরণপহানপরিঞ্ঞাহি যথাভূতং অজানন্তো. হুরা হুরং ধাৰতি ভন্তচিত্তোতি অপ্পহীনমিচ্ছাৰিতক্কত্তা অনৰট্ঠিতচিত্তো ‘‘কদাচি রূপে, কদাচি সদ্দে’’তিআদিনা তস্মিং তস্মিং আরম্মণে অস্সাদাদিৰসেন অপরাপরং ধাৰতি পরিব্ভমতি. অথ ৰা হুরা হুরং ধাৰতি ভন্তচিত্তোতি অপরিঞ্ঞাতৰিতক্কত্তা তন্নিমিত্তানং অৰিজ্জাতণ্হানং ৰসেন পরিব্ভমনমানসো ইধলোকতো পরলোকং আদাননিক্খেপেহি অপরাপরং ধাৰতি সংসরতীতি অত্থো.
এতে চ ৰিদ্ৰা মনসো ৰিতক্কেতি এতে যথাৰুত্তপ্পভেদে কামৰিতক্কাদিকে মনোৰিতক্কে অস্সাদাদিতো যথাভূতং জানন্তো. আতাপিযোতি ৰীরিযৰা. সংৰরতীতি পিদহতি. সতিমাতি সতিসম্পন্নো. অনুগ্গতেতি দুল্লভৰসেন অনুপ্পন্নে. ইদং ৰুত্তং হোতি – এতে ৰুত্তপ্পকারে কামৰিতক্কাদিকে মনোৰিতক্কে চিত্তস্স উপ্পিলাৰিতহেতুতায মনসো উপ্পিলাৰে ৰিদ্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায সম্মদেৰ জানন্তো, তস্স সহাযভূতানং সম্মাৰাযামসতীনং অত্থিতায আতাপিযো সতিমা তে অরিযমগ্গভাৰনায আযতিং উপ্পত্তিরহে অনুগ্গতে অনুপ্পন্নে এৰ মগ্গক্খণে সংৰরতি, ঞাণসংৰরৰসেন পিদহতি, আগমনপথং পচ্ছিন্দতি, এৰংভূতো চ চতুসচ্চপ্পবোধেন বুদ্ধো অরিযসাৰকো অরহত্তাধিগমেন অসেসং, অনৰসেসং এতে কামৰিতক্কাদিকে পজহাসি সমুচ্ছিন্দীতি. এত্থাপি ‘‘অনুগতে’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.