১০. লোকসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ আসযানুসযঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম. যথাহ –
‘‘অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯).
লোকন্তি তযো লোকা – ওকাসলোকো, সঙ্খারলোকো, সত্তলোকোতি. তত্থ –
‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি,
দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;
তাৰ সহস্সধা লোকো,
এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি. –
আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসলোকো. ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা, দ্ৰে লোকা – নামঞ্চ রূপঞ্চ, তযো লোকা – তিস্সো ৰেদনা, চত্তারো লোকা – চত্তারো আহারা, পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত লোকা – সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা, নৰ লোকা – নৰ সত্তাৰাসা, দস লোকা – দসাযতনানি, দ্ৰাদস লোকা – দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস লোকা – অট্ঠারস ধাতুযো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১২) সঙ্খারলোকো. ‘‘সস্সতো লোকো, অসস্সতো লোকো’’তিআদীসু সত্তলোকো ৰুত্তো. ইধাপি সত্তলোকো ৰেদিতব্বো.
তত্থ লোকীযতি ৰিচিত্তাকারতো দিস্সতীতি চক্কৰাল়সঙ্খাতো লোকো ওকাসলোকো, সঙ্খারো লুজ্জতি পলুজ্জতীতি লোকো, লোকীযতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং তব্বিপাকো চাতি সত্তলোকো. তেসু ভগৰা মহাকরুণায অনুকম্পমানো সংসারদুক্খতো মোচেতুকামো সত্তলোকং ওলোকেসি. কতমস্স পন সত্তাহস্স অচ্চযেন ওলোকেসি? পঠমস্স সত্তাহস্স. ভগৰা হি পল্লঙ্কসত্তাহস্স পরিযোসানে পচ্ছিমযামাৰসানে ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা…পে… সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি (উদা. ১-৩; কথা. ৩২১; মহাৰ. ১-৩) ইমং অরিযমগ্গানুভাৰদীপকং উদানং উদানেত্ৰা, ‘‘অহং তাৰ এৰং সুদুত্তরং সংসারমহোঘং ইমায ধম্মনাৰায সমুত্তরিত্ৰা নিব্বানপারে ঠিতো, হন্দ দানি লোকম্পি তারেস্সামি, কীদিসো নু খো লোকো’’তি লোকং ৰোলোকেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসী’’তি.
তত্থ ৰোলোকেসীতি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সি, হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৰিয অত্তনো ঞাণেন পচ্চক্খং অকাসি. অনেকেহি সন্তাপেহীতিআদি ৰোলোকিতাকারদস্সনং. অনেকেহি সন্তাপেহীতি অনেকেহি দুক্খেহি. দুক্খঞ্হি সন্তাপনপীল়নট্ঠেন সন্তাপোতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭). তঞ্চ দুক্খদুক্খাদিৰসেন চেৰ জাতিআদিৰসেন চ অনেকপ্পকারং. তেন ৰুত্তং ‘‘অনেকেহি সন্তাপেহী’’তি. অনেকেহি দুক্খেহি সন্তপ্পমানে পীল়িযমানে বাধিযমানে. পরিল়াহেহীতি পরিদাহেহি. পরিডয্হমানেতি ইন্ধনং ৰিয অগ্গিনা সমন্ততো ডয্হমানে. রাগজেহীতি রাগসম্ভূতেহি. এস নযো সেসেসুপি. রাগাদযো হি যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তং নিদ্দহন্তা ৰিয ৰিবাধেন্তি, তেন ৰুত্তং – ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অগ্গী – রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গী’’তি (ইতিৰু. ৯৩). যতো তে চিত্তং কাযঞ্চ কিলেসেন্তীতি কিলেসাতি ৰুচ্চন্তি. এত্থ চ পরিডয্হমানেতি এতেন ভগৰা রাগাদিকিলেসানং পৰত্তিদুক্খতং, তেন চ সত্তানং অভিভূততং দস্সেতি. সন্তপ্পমানেতি ইমিনা পন তেসং কালন্তরদুক্খতং, তেন নিরন্তরোপদ্দৰতঞ্চ দস্সেতি.
ভগৰা হি বোধিরুক্খমূলে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা কিলেসমূলকং ৰট্টদুক্খং অভিঞ্ঞায সঙ্খারে পরিগ্গহেত্ৰা সম্মসন্তো অনুক্কমেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযমগ্গাধিগমেন সযং ৰিগতৰিদ্ধস্তকিলেসো অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পচ্চৰেক্খণানন্তরং অনৰসেসানং কিলেসানং পহীনত্তা অত্তনো ৰট্টদুক্খস্স পরিক্খীণভাৰদীপকং সব্ববুদ্ধানং অৰিজহিতং ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি (ধ. প. ১৫৩) উদানং উদানেত্ৰা তেনেৰ পল্লঙ্কেন সত্তাহং ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী নিসিন্নো সত্তমায রত্তিযা তীসু যামেসু ৰুত্তনযেন তীণি উদানানি উদানেত্ৰা ততিযউদানানন্তরং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো ‘‘সকলমিদং সত্তানং ৰট্টদুক্খং কিলেসমূলকং, কিলেসা নামেতে পৰত্তিদুক্খা আযতিম্পি দুক্খহেতুভূতা, তেহি ইমে সত্তা সন্তপ্পন্তি পরিডয্হন্তি চা’’তি পস্সি. তেন ৰুত্তং ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা…পে… মোহজেহিপী’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং লোকস্স যথাৰুত্তসন্তাপপরিল়াহেহি অভিভুয্যমানতং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং সব্বসন্তাপপরিল়াহতো পরিনিব্বানৰিভাৰনং মহাউদানং উদানেসি.
তত্থ অযং লোকো সন্তাপজাতোতি অযং সব্বোপি লোকো জরারোগমরণেহি চেৰ নানাৰিধব্যসনেহি চ কিলেসপরিযুট্ঠানেহি চ জাতসন্তাপো, উপ্পন্নকাযিকচেতসিকদুক্খাভিভৰোতি অত্থো. ফস্সপরেতোতি ততো এৰ অনেকেহি দুক্খসম্ফস্সেহি পরিহতো উপদ্দুতো. অথ ৰা ফস্সপরেতোতি সুখাদিসঙ্খাতানং তিস্সন্নং দুক্খতানং পচ্চযভূতেহি ছহি ফস্সেহি অভিভূতো, ততো ততো দ্ৰারতো তস্মিং তস্মিং আরম্মণে পৰত্তিৰসেন উপস্সট্ঠো. রোগং ৰদতি অত্ততোতি ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জমানং ৰেদনাসঙ্খাতং রোগং দুক্খং, খন্ধপঞ্চকমেৰ ৰা যথাভূতং অজানন্তো ‘‘অহ’’ন্তি সঞ্ঞায দিট্ঠিগাহৰসেন ‘‘অহং সুখিতো দুক্খিতো’’তি অত্ততো ৰদতি. ‘‘অত্তনো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো – য্ৰাযং লোকো কেনচি দুক্খধম্মেন ফুট্ঠো অভাৰিতত্ততায অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অহো দুক্খং, ঈদিসং দুক্খং ময্হং অত্তনোপি মা হোতূ’’তিআদিনা ৰিপ্পলপন্তো কেৰলং অত্তনো রোগং ৰদতি, তস্স পন পহানায ন পটিপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা তং যথাৰুত্তং দুক্খং যথাভূতং অজানন্তো তণ্হাগাহৰসেন ‘‘মম’’ন্তি সঞ্ঞায অত্ততো ৰদতি, ‘‘মম ইদ’’ন্তি ৰাচং নিচ্ছারেতি.
যেন যেন হি মঞ্ঞতীতি এৰমিমং রোগভূতং খন্ধপঞ্চকং অত্ততো অত্তনো ৰা ৰদন্তো লোকো যেন যেন রূপৰেদনাদিনা কারণভূতেন, যেন ৰা সস্সতাদিনা পকারেন দিট্ঠিমানতণ্হামঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি. ততো তং হোতি অঞ্ঞথাতি ততো অত্তনা পরিকপ্পিতাকারতো তং মঞ্ঞনায ৰত্থুভূতং খন্ধপঞ্চকং অঞ্ঞথা অনত্তানত্তনিযমেৰ হোতি. ৰসে ৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অহঙ্কারমমঙ্কারত্তং ন নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. অথ ৰা ততোতি তস্মা মঞ্ঞনামত্তভাৰতো তং খন্ধপঞ্চকং নিচ্চাদিৰসেন মঞ্ঞিতং অঞ্ঞথা অনিচ্চাদিসভাৰমেৰ হোতি. ন হি মঞ্ঞনা ভাৰঞ্ঞথত্তং ৰা লক্খণঞ্ঞথত্তং ৰা কাতুং সক্কোতি.
অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তোতি অসম্ভৰে ৰড্ঢিযং হিতসুখে সত্তো লগ্গো সত্তলোকো মঞ্ঞনায যথারুচি চিন্তিযমানোপি ৰিপরীতপ্পটিপত্তিযা ততো অঞ্ঞথাভাৰী অহিতদুক্খভাৰী ৰিঘাতংযেৰ পাপুণাতি. ভৰমেৰাভিনন্দতীতি এৰং সন্তেপি তং মঞ্ঞনাপরিকপ্পিতং অৰিজ্জমানং ভৰং ৰড্ঢিং অভিনন্দতি এৰ অভিকঙ্খতি এৰ. অথ ৰা অঞ্ঞথাভাৰীতি ‘‘নিচ্চো মে অত্তা’’তিআদিনা মঞ্ঞনায পরিকপ্পিতাকারতো সযং অঞ্ঞথাভাৰী সমানো অনিচ্চো অধুৰোতি অত্থো. ভৰসত্তোতি কামাদিভৰেসু ভৰতণ্হায সত্তো লগ্গো গধিতো. ভৰমেৰাভিনন্দতীতি অনিচ্চাদিসভাৰং ভৰমেৰ নিচ্চাদিৰসেন পরামসিত্ৰা, তত্থ ৰা অধিমুত্তিসঞ্ঞং তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি অভিনন্দতি, ন তত্থ নিব্বিন্দতি. যদভিনন্দতি তং ভযন্তি যং ৰড্ঢিসঙ্খাতং ভৰং কামাদিভৰং ৰা অভিনন্দতি, তং অনিচ্চাদিৰিপরিণামসভাৰত্তা অনেকব্যসনানুবন্ধত্তা চ ভৰহেতুভাৰতো অতিৰিয ভযানকট্ঠেন ভযং. যস্স ভাযতীতি যতো জরামরণাদিতো ভাযতি, তং জরামরণাদি দুক্খাধিট্ঠানভাৰতো দুক্খদুক্খভাৰতো চ দুক্খং. অথ ৰা যস্স ভাযতীতি ভৰাভিনন্দনেন যস্স ৰিভৰস্স ভাযতি, সো উচ্ছেদসঙ্খাতো ৰিভৰো, ততো ভাযনঞ্চ দুক্খৰত্থুভাৰতো জাতিআদিদুক্খস্স অনতিৰত্তনতো চ দুক্খং দুক্খসভাৰমেৰাতি অত্থো. অথ ৰা যস্স ভাযতি তং দুক্খন্তি যস্স অনিচ্চাদিকস্স ভাযতি তং নিস্সরণং অজানন্তো, তং ভযং তস্স দুক্খং হোতি, দুক্খং আৰহতীতি অত্থো.
এত্তকেন ৰট্টং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিৰট্টং দস্সেতুং, ‘‘ভৰৰিপ্পহানায খো পনিদং ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি আহ. তত্থ ভৰৰিপ্পহানাযাতি কামাদিভৰস্স পজহনত্থায. খোতি অৰধারণে, পনাতি পদপূরণে নিপাতো. ইদন্তি আসন্নপচ্চক্খৰচনং. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. ৰুস্সতীতি পূরেস্সতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – একন্তেনেৰ কামাদিভৰস্স সমুদযপ্পহানেন অনৰসেসপজহনত্থায ইদং মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিদুক্করানি আচরিত্ৰা পারমিযো পূরেত্ৰা বোধিমণ্ডে তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অধিগতং সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহং অট্ঠঙ্গিকমগ্গব্রহ্মচরিযং চরিযতি ভাৰিযতীতি.
এৰং অরিযমগ্গস্স একংসেনেৰ নিয্যানিকভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞমগ্গস্স তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘যে হি কেচী’’তিআদিমাহ. তত্থ যেতি অনিযমনিদ্দেসো. হীতি নিপাতমত্তং. কেচীতি একচ্চে. পদদ্ৰযেনাপি তথাৰাদিনো দিট্ঠিগতিকে অনিযমতো পরিযাদিযতি. সমণাতি পব্বজ্জূপগমনমত্তেন সমণা, ন সমিতপাপা. ব্রাহ্মণাতি জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণা, ন বাহিতপাপা. ৰাসদ্দো ৰিকপ্পত্থো. ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খমাহংসূতি একচ্চে কামভৰেন রূপভৰেন ৰা সব্বভৰতো ৰিমুত্তিং সংসারসুদ্ধিং কথযিংসু.
কে পনেৰং ৰদন্তীতি? দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদিনো তেসু হি কেচি ‘‘উল়ারেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো অত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে পরমং নিব্বুতিং পত্তো হোতী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘রূপাৰচরজ্ঝানেসু পঠমজ্ঝানসমঙ্গী…পে… কেচি ‘‘দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানসমঙ্গী অত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে পরমং নিব্বুতিং পত্তো হোতী’’তি ৰদন্তি. যথাহ –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী হোতি এৰংদিট্ঠি ‘যতো খো ভো অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো’’’তি (দী. নি. ১.৯৪) ৰিত্থারো.
তে পন যস্মা যাৰদত্থং পীতত্তা সুহিতায জলূকায ৰিয রুহিরপিপাসা কামাদিসুখেহি সমপ্পিতস্স তস্স অত্তনো কামেসনাদযো ন ভৰিস্সন্তি, তদভাৰে চ ভৰস্স অভাৰোযেৰ, যস্মিং যস্মিঞ্চ ভৰে ঠিতস্স অযং নযো লব্ভতি, তেন তেন ভৰেন সব্বভৰতো ৰিমুত্তি হোতীতি ৰদন্তি, তস্মা ‘‘ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খমাহংসূ’’তি ৰুত্তা. যেসঞ্চ ‘‘এত্তকং নাম কালং সংসরিত্ৰা বালা চ পণ্ডিতা চ পরিযোসানভৰে ঠত্ৰা সংসারতো ৰিমুচ্চন্তী’’তি লদ্ধি, তেপি ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খং ৰদন্তি নাম. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চুল্লাসীতি মহাকপ্পিনো সতসহস্সানি যানি বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮).
অথ ৰা ভৰেনাতি ভৰদিট্ঠিযা. ভৰতি সস্সতং তিট্ঠতীতি পৰত্তনতো সস্সতদিট্ঠি ভৰদিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, ভৰদিট্ঠি এৰেত্থ উত্তরপদলোপেন ভৰতণ্হাতিআদীসু ৰিয ভৰোতি ৰুত্তো. ভৰদিট্ঠিৰসেন চ একচ্চে ভৰৰিসেসংযেৰ কিলেসানং ৰূপসন্তৰুত্তিযা আযুনো চ দীঘাৰাসতায নিচ্চাদিসভাৰং ভৰৰিমোক্খং মঞ্ঞন্তি, সেয্যথাপি বকো ব্রহ্মা ‘‘ইদং নিচ্চং, ইদং ধুৰং, ইদং সস্সতং, ইদং অৰিপরিণামধম্ম’’ন্তি (ম. নি. ১.৫০১) অৰোচ. তেসমেৰং ৰিপরীতগাহীনং অনিস্সরণে নিস্সরণদিট্ঠীনং কুতো ভৰৰিমোক্খো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সব্বে তে ‘অৰিপ্পমুত্তা ভৰস্মা’তি ৰদামী’’তি.
ৰিভৰেনাতি উচ্ছেদেন. ভৰস্স নিস্সরণমাহংসূতি সব্বভৰতো নিগ্গমনং নিক্খন্তিং সংসারসুদ্ধিং ৰদিংসু. তে হি ‘‘ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খো’’তি ৰদন্তানং ৰাদং অননুজানন্তা ভৰূপচ্ছেদেন নিস্সরণং পটিজানিংসু. ৰিভৰেনাতি ৰা উচ্ছেদদিট্ঠিযা. ৰিভৰতি ৰিনস্সতি উচ্ছিজ্জতি অত্তা চ লোকো চাতি পৰত্তনতো উচ্ছেদদিট্ঠি ৰুত্তনযেন ‘‘ৰিভৰো’’তি ৰুচ্চতি. উচ্ছেদদিট্ঠিৰসেন হি সত্তা অধিমুচ্চিত্ৰা তত্থ তত্থ উপ্পন্না উচ্ছিজ্জন্তি, সা এৰ সংসারসুদ্ধীতি উচ্ছেদৰাদিনো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো খো ভো অযং অত্তা রূপী চাতুমহাভূতিকো…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, এত্তাৰতা খো ভো অযং অত্তা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৮৫).
তথা –
‘‘নত্থি, মহারাজ, দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং নত্থি হুতং…পে… বালে চ পণ্ডিতে চ কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জন্তি ৰিনস্সন্তি ন হোন্তি পরং মরণা’’তি চ (দী. নি. ১.১৭১).
তেসম্পি এৰং ৰিপরীতগাহীনং কুতো ভৰনিস্সরণং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সব্বে তে ‘অনিস্সটা ভৰস্মা’তি ৰদামী’’তি. ন হি অরিযমগ্গভাৰনায অনৰসেসকিলেসং অসমুগ্ঘাতেত্ৰা কদাচিপি ভৰতো নিস্সরণৰিমুত্তি সম্ভৰতি. তথা হি তেসং সমণব্রাহ্মণানং যথাভূতাৰবোধাভাৰতো ‘‘অত্থি নত্থী’’তি অন্তদ্ৰযনিপতিতানং তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সম্পরিতসিতৰিপ্ফন্দিতমত্তং, যতো তে দিট্ঠিগতিকা পৰত্তিহেতূসুপি সম্মূল়্হা সক্কাযভূমিযং সুনিখাতে ৰিপরীতদস্সনথম্ভে তণ্হাবন্ধনেন বদ্ধা গদ্দূলবন্ধনা ৰিয সা ন ৰিজহন্তি বন্ধনট্ঠানং, কুতো নেসং ৰিমোক্খো?
যে পন চতুসচ্চৰিভাৰনেন পৰত্তিআদীসু অসম্মোহতো তং অন্তদ্ৰযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমং পটিপদং সমারুল়্হা, তেসংযেৰ ভৰৰিপ্পমোক্খো নিস্সরণঞ্চাতি দস্সেন্তো সত্থা ‘‘উপধিং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ উপধিন্তি খন্ধাদিউপধিং. হীতি নিপাতমত্তং. পটিচ্চাতি নিস্সায, পচ্চযং কত্ৰা. দুক্খন্তি জাতিআদি দুক্খং. কিং ৰুত্তং হোতি? যত্থিমে দিট্ঠিগতিকা ৰিমোক্খসঞ্ঞিনো, তত্থ খন্ধকিলেসাভিসঙ্খারূপধযো অধিগতা, কুতো তত্থ দুক্খনিস্সরণং? যত্র হি কিলেসা, তত্রাভিসঙ্খারসম্ভৰতো ভৰপবন্ধস্স অৰিচ্ছেদোযেৰাতি ৰট্টদুক্খস্স অনিৰত্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘উপধিঞ্হি পটিচ্চ দুক্খমিদং সম্ভোতী’’তি.
ইদানি যং পরমত্থতো দুক্খস্স নিস্সরণং, তং দস্সেতুং, ‘‘সব্বুপাদানক্খযা নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰো’’তি ৰুত্তং. তত্থ সব্বুপাদানক্খযাতি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি সব্বেসং ইমেসং চতুন্নম্পি উপাদানানং অরিযমগ্গাধিগমেন অনৰসেসপ্পহানতো. তত্থ দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি ইমানি তীণি উপাদানানি সোতাপত্তিমগ্গেন খীযন্তি, অনুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জন্তি. কামুপাদানং অপাযগমনীযং পঠমেন, কামরাগভূতং বহলং দুতিযেন, সুখুমং ততিযেন, রূপরাগারূপরাগপ্পহানং চতুত্থেনাতি চতূহিপি মগ্গেহি খীযতি, অনুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰোতি এৰং সব্বসো উপাদানক্খযা তদেকট্ঠতায সব্বস্সপি কিলেসগণস্স অনুপ্পাদনতো অপ্পমত্তকস্সপি ৰট্টদুক্খস্স সম্ভৰো পাতুভাৰো নত্থি.
এৰং ভগৰা হেতুনা সদ্ধিং পৰত্তিং নিৰত্তিঞ্চ দস্সেত্ৰা ‘‘ইমং নযং অজানন্তো অযং সত্তলোকো ৰট্টতোপি সীসং ন উক্খিপতী’’তি দস্সেন্তো ‘‘লোকমিমং পস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ লোকমিমং পস্সাতি অত্তনো বুদ্ধচক্খুনা পচ্চক্খতো ৰিসযভাৰস্স উপগতত্তা ‘‘লোকমিমং পস্সা’’তি ভগৰাদস্সনকিরিযায নিযোজেন্তো অত্তানমেৰালপতি. পুথূতি বহূ, ৰিসুং ৰিসুং ৰা. অৰিজ্জায পরেতাতি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১১০৬; ৰিভ. ২২৬) নযেন ৰুত্তায চতুসচ্চপটিচ্ছাদিকায অৰিজ্জায অভিভূতা. ভূতাতি কম্মকিলেসেহি জাতা নিব্বত্তা. ভূতরতাতি ভূতেসু মাতাপিতুপুত্তদারাদিসঞ্ঞায অঞ্ঞসত্তেসু তণ্হায রতা, ভূতে ৰা খন্ধপঞ্চকে অনিচ্চাসুভদুক্খানত্তসভাৰে তংসভাৰানৰবোধতো ইত্থিপুরিসাদিপরিকপ্পৰসেন নিচ্চাদিৰসেন অত্তত্তনিযগাহৰসেন চ অভিরতা. ভৰা অপরিমুত্তাতি যথাৰুত্তেন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন ভৰতো সংসারতো ন পরিমুত্তা.
এত্থ চ ‘‘লোকমিম’’ন্তি পঠমং তাৰ সকলম্পি সত্তনিকাযং সামঞ্ঞতো একত্তং উপনেন্তো একৰচনেন অনোধিসো গহণং দীপেত্ৰা ‘‘স্ৰাযং লোকো ভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসাদিৰসেন চেৰ তত্থাপি তংতংসত্তনিকাযাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নো পচ্চেকং মযা ৰোলোকিতো’’তি অত্তনো বুদ্ধচক্খুঞাণানুভাৰং পকাসেন্তো সত্থা পুন ৰচনভেদং কত্ৰা বহুৰচনেন ওধিসো গহণং দীপেতি ‘‘পুথূ অৰিজ্জায পরেতা ভূতা’’তিআদিনা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘লোকমিম’’ন্তি উপযোগৰচনং কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জায পরেতা’’তিআদিনা পচ্চত্তবহুৰচননিদ্দেসোপি অৰিরুদ্ধো হোতি ভিন্নৰাক্যত্তা. কেচি পন একৰাক্যতাধিপ্পাযেন ‘‘অৰিজ্জায পরেতং ভূতং ভূতরতং ভৰা অপরিমুত্ত’’ন্তি পঠন্তি, ৰিভত্তিভেদৰসেনেৰ পন পুরাণপাঠো.
ইদানি যেন উপাযেন ভৰৰিপ্পমোক্খো হোতি, তং সব্বং তিত্থিযানং অৰিসযভূতং বুদ্ধগোচরং ৰিপস্সনাৰীথিং দস্সেন্তো ‘‘যে হি কেচী’’তিআদিমাহ. তত্থ যে হি কেচি ভৰাতি কামভৰাদি সঞ্ঞীভৰাদি একৰোকারভৰাদিৰিভাগেন নানাভেদভিন্না সাতৰন্তো ৰা অসাতৰন্তো ৰা দীঘাযুকা ৰা ইত্তরক্খণা ৰা যে হি কেচি ভৰা. সব্বধীতি উদ্ধং অধো তিরিযন্তি আদিৰিভাগেন সব্বত্থ. সব্বত্থতাযাতি সগ্গাপাযমনুস্সাদিৰিভাগেন. সব্বে তেতিআদীসু সব্বেপি তে ভৰা রূপৰেদনাদিধম্মা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা দুক্খা, জরায মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বতায ৰিপরিণামধম্মা. ইতিসদ্দো আদিঅত্থো পকারত্থো ৰা, তেন অনত্তলক্খণম্পি সঙ্গহেত্ৰা অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা, ৰিপরিণামধম্মতায ৰা অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি ৰুত্তা.
এৰং লক্খণত্তযপটিৰিজ্ঝনাকারেন এতং ভৰসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকং যথাভূতং অৰিপরীতং সম্মপ্পঞ্ঞায সম্মা ঞাযেন ৰিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পস্সতো পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন পটিৰিজ্ঝতো ‘‘ভৰো নিচ্চো’’তি আদিনযপ্পৰত্তা ভৰেসু তণ্হা পহীযতি, অগ্গমগ্গপ্পত্তিসমকালমেৰ অনৰসেসং নিরুজ্ঝতি, উচ্ছেদদিট্ঠিযা সব্বসো পহীনত্তা ৰিভৰং ৰিচ্ছেদং নাভিনন্দতি ন পত্থেতি. এৰংভূতস্স তস্স যা কামতণ্হাদিৰসেন অট্ঠসতভেদা অৰত্থাদিৰিভাগেন অনন্তভেদা চ, তাসং সব্বসো সব্বপ্পকারেন তণ্হানং খযা পহানা, তদেকট্ঠতায সব্বস্সপি সংকিলেসপক্খস্স অসেসং নিস্সেসং ৰিরাগেন অরিযমগ্গেন যো অনুপ্পাদনিরোধো, তং নিব্বানন্তি.
এৰং তণ্হায পহানমুখেন সউপাদিসেসনিব্বানং দস্সেত্ৰা ইদানি অনুপাদিসেসনিব্বানং দস্সেন্তো ‘‘তস্স নিব্বুতস্সা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো সো সব্বসো তণ্হানং খযা কিলেসপরিনিব্বানেন নিব্বুতো ৰুত্তনযেন ভিন্নকিলেসো খীণাসৰভিক্খু, তস্স নিব্বুতস্স ভিক্খুনো অনুপাদা উপাদানাভাৰতো কিলেসাভিসঙ্খারমারানং ৰা অগ্গহণতো পুনব্ভৰো ন হোতি, আযতিং পটিসন্ধিৰসেন উপপত্তিভৰো নত্থি. এৰংভূতেন চ তেন অভিভূতো মারো, অরিযমগ্গক্খণে কিলেসমারো অভিসঙ্খারমারো দেৰপুত্তমারো চ চরিমকচিত্তক্খণে খন্ধমারো মচ্চুমারো চাতি পঞ্চৰিধো মারো অভিভূতো পরাজিতো, পুন সীসং উক্খিপিতুং অপ্পদানেন নিব্বিসেৰনো কতো, যতো তেন ৰিজিতো সঙ্গামো মারেহি তত্থ তত্থ পৰত্তিতো. এৰং ৰিজিতসঙ্গামো পন ইট্ঠাদীসু সব্বেসু ৰিকারাভাৰেন তাদিলক্খণপ্পত্তিযা তাদী অরহা সব্বভৰানি যথাৰুত্তভেদে সব্বেপি ভৰে উপচ্চগা সমতিক্কন্তো, ন যত্থ কত্থচি সঙ্খং উপেতি, অঞ্ঞদত্থু অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো পরিনিব্বানতো উদ্ধং অপঞ্ঞত্তিকোৰ হোতীতি. ইতি ভগৰা ইমং মহাউদানং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা কূটং গহেত্ৰা নিট্ঠপেসি.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ নন্দৰগ্গৰণ্ণনা.