৪. চতুক্কনিপাতো

১. ভদ্দাকাপিলানীথেরীগাথাৰণ্ণনা

চতুক্কনিপাতে পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদোতিআদিকা ভদ্দায কাপিলানিযা থেরিযা গাথা. সা কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তী সত্থারং একং ভিক্খুনিং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা অধিকারকম্মং কত্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বারাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা পতিকুলং গন্ত্ৰা, একদিৰসং অত্তনো ননন্দায সদ্ধিং কলহং করোন্তী তায পচ্চেকবুদ্ধস্স পিণ্ডপাতে দিন্নে ‘‘অযং ইমস্স দানং দত্ৰা উল়ারসম্পত্তিং লভিস্সতী’’তি পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা ভত্তং ছড্ডেত্ৰা কললস্স পূরেত্ৰা অদাসি. মহাজনো গরহি – ‘‘বালে, পচ্চেকবুদ্ধো তে কিং অপরজ্ঝী’’তি? সা তেসং ৰচনেন লজ্জমানা পুন পত্তং গহেত্ৰা কললং নীহরিত্ৰা ধোৰিত্ৰা গন্ধচুণ্ণেন উব্বট্টেত্ৰা চতুমধুরস্স পূরেত্ৰা উপরি আসিত্তেন পদুমগব্ভৰণ্ণেন সপ্পিনা ৰিজ্জোতমানং পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থে ঠপেত্ৰা ‘‘যথা অযং পিণ্ডপাতো ওভাসজাতো, এৰং ওভাসজাতং মে সরীরং হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সা ততো চৰিত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী কস্সপবুদ্ধকালে বারাণসিযং মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. পুব্বকম্মফলেন দুগ্গন্ধসরীরা মনুস্সেহি জিগুচ্ছিতব্বা হুত্ৰা সংৰেগজাতা অত্তনো আভরণেহি সুৰণ্ণিট্ঠকং কারেত্ৰা ভগৰতো চেতিযে পতিট্ঠপেসি, উপ্পলহত্থেন চ পূজং অকাসি. তেনস্সা সরীরং তস্মিংযেৰ ভৰে সুগন্ধং মনোহরং জাতং. সা পতিনো পিযা মনাপা হুত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা ততো চুতা সগ্গে নিব্বত্তি. তত্থাপি যাৰজীৰং দিব্বসুখং অনুভৰিত্ৰা, ততো চুতা বারাণসিরঞ্ঞো ধীতা হুত্ৰা তত্থ দেৰসম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী চিরকালং পচ্চেকবুদ্ধে উপট্ঠহিত্ৰা, তেসু পরিনিব্বুতেসু সংৰেগজাতা তাপসপব্বজ্জায পব্বজিত্ৰা উয্যানে ৰসন্তী ঝানানি ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতা সাগলনগরে কোসিযগোত্তস্স ব্রাহ্মণকুলস্স গেহে নিব্বত্তিত্ৰা মহতা পরিহারেন ৰড্ঢিত্ৰা ৰযপ্পত্তা মহাতিত্থগামে পিপ্ফলিকুমারস্স গেহং নীতা. তস্মিং পব্বজিতুং নিক্খন্তে মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহন্তঞ্চ ঞাতিপরিৰট্টং পহায পব্বজ্জত্থায নিক্খমিত্ৰা পঞ্চ ৰস্সানি তিত্থিযারামে পৰিসিত্ৰা অপরভাগে মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ লভিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.৩.২৪৪-৩১৩) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মান পারগূ;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘তদাহু হংসৰতিযং, ৰিদেহো নাম নামতো;

সেট্ঠী পহূতরতনো, তস্স জাযা অহোসহং.

‘‘কদাচি সো নরাদিচ্চং, উপেচ্চ সপরিজ্জনো;

ধম্মমস্সোসি বুদ্ধস্স, সব্বদুক্খভযপ্পহং.

‘‘সাৰকং ধুতৰাদানং, অগ্গং কিত্তেসি নাযকো;

সুত্ৰা সত্তাহিকং দানং, দত্ৰা বুদ্ধস্স তাদিনো.

‘‘নিপচ্চ সিরসা পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং;

স হাসযন্তো পরিসং, তদা হি নরপুঙ্গৰো.

‘‘সেট্ঠিনো অনুকম্পায, ইমা গাথা অভাসথ;

লচ্ছসে পত্থিতং ঠানং, নিব্বুতো হোহি পুত্তক.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.

‘‘তং সুত্ৰা মুদিতো হুত্ৰা, যাৰজীৰং তদা জিনং;

মেত্তচিত্তো পরিচরি, পচ্চযেহি ৰিনাযকং.

‘‘সাসনং জোতযিত্ৰান, সো মদ্দিত্ৰা কুতিত্থিযে;

ৰেনেয্যং ৰিনযিত্ৰা চ, নিব্বুতো সো সসাৰকো.

‘‘নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পূজনত্থায সত্থুনো;

ঞাতিমিত্তে সমানেত্ৰা, সহ তেহি অকারযি.

‘‘সত্তযোজনিকং থূপং, উব্বিদ্ধং রতনামযং;

জলন্তং সতরংসিংৰ, সালরাজংৰ ফুল্লিতং.

‘‘সত্তসতসহস্সানি, পাতিযো তত্থ কারযি;

নল়গ্গী ৰিয জোতন্তী, রতনেহেৰ সত্তহি.

‘‘গন্ধতেলেন পূরেত্ৰা, দীপানুজ্জলযী তহিং;

পূজনত্থায মহেসিস্স, সব্বভূতানুকম্পিনো.

‘‘সত্তসতসহস্সানি, পুণ্ণকুম্ভানি কারযি;

রতনেহেৰ পুণ্ণানি, পূজনত্থায মহেসিনো.

‘‘মজ্ঝে অট্ঠট্ঠকুম্ভীনং, উস্সিতা কঞ্চনগ্ঘিযো;

অতিরোচন্তি ৰণ্ণেন, সরদেৰ দিৰাকরো.

‘‘চতুদ্ৰারেসু সোভন্তি, তোরণা রতনামযা;

উস্সিতা ফলকা রম্মা, সোভন্তি রতনামযা.

‘‘ৰিরোচন্তি পরিক্খিত্তা, অৰটংসা সুনিম্মিতা;

উস্সিতানি পটাকানি, রতনানি ৰিরোচরে.

‘‘সুরত্তং সুকতং চিত্তং, চেতিযং রতনামযং;

অতিরোচতি ৰণ্ণেন, সসঞ্ঝোৰ দিৰাকরো.

‘‘থূপস্স ৰেদিযো তিস্সো, হরিতালেন পূরযি;

একং মনোসিলাযেকং, অঞ্জনেন চ একিকং.

‘‘পূজং এতাদিসং রম্মং, কারেত্ৰা ৰরৰাদিনো;

অদাসি দানং সঙ্ঘস্স, যাৰজীৰং যথাবলং.

‘‘সহাৰ সেট্ঠিনা তেন, তানি পুঞ্ঞানি সব্বসো;

যাৰজীৰং করিত্ৰান, সহাৰ সুগতিং গতা.

‘‘সম্পত্তিযোনুভোত্ৰান, দেৰত্তে অথ মানুসে;

ছাযা ৰিয সরীরেন, সহ তেনেৰ সংসরিং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, ৰিপস্সী নাম নাযকো;

উপ্পজ্জি চারুদস্সনো, সব্বধম্মৰিপস্সকো.

‘‘তদাযং বন্ধুপতিযং, ব্রাহ্মণো সাধুসম্মতো;

অড্ঢো সন্তো গুণেনাপি, ধনেন চ সুদুগ্গতো.

‘‘তদাপি তস্সাহং আসিং, ব্রাহ্মণী সমচেতসা;

কদাচি সো দিজৰরো, সঙ্গমেসি মহামুনিং.

‘‘নিসিন্নং জনকাযম্হি, দেসেন্তং অমতং পদং;

সুত্ৰা ধম্মং পমুদিতো, অদাসি একসাটকং.

‘‘ঘরমেকেন ৰত্থেন, গন্ত্ৰানেতং স মব্রৰি;

অনুমোদ মহাপুঞ্ঞং, দিন্নং বুদ্ধস্স সাটকং.

‘‘তদাহং অঞ্জলিং কত্ৰা, অনুমোদিং সুপীণিতা;

সুদিন্নো সাটকো সামি, বুদ্ধসেট্ঠস্স তাদিনো.

‘‘সুখিতো সজ্জিতো হুত্ৰা, সংসরন্তো ভৰাভৰে;

বারাণসিপুরে রম্মে, রাজা আসি মহীপতি.

‘‘তদা তস্স মহেসীহং, ইত্থিগুম্বস্স উত্তমা;

তস্সাতি দযিতা আসিং, পুব্বস্নেহেন ভত্তুনো.

‘‘পিণ্ডায ৰিচরন্তে তে, অট্ঠ পচ্চেকনাযকে;

দিস্ৰা পমুদিতো হুত্ৰা, দত্ৰা পিণ্ডং মহারহং.

‘‘পুনো নিমন্তযিত্ৰান, কত্ৰা রতনমণ্ডপং;

কম্মারেহি কতং পত্তং, সোৰণ্ণং ৰত তত্তকং.

‘‘সমানেত্ৰান তে সব্বে, তেসং দানমদাসি সো;

সোণ্ণাসনে পৰিট্ঠানং, পসন্নো সেহি পাণিভি.

‘‘তম্পি দানং সহাদাসিং, কাসিরাজেনহং তদা;

পুনাহং বারাণসিযং, জাতা কাসিকগামকে.

‘‘কুটুম্বিককুলে ফীতে, সুখিতো সো সভাতুকো;

জেট্ঠস্স ভাতুনো জাযা, অহোসিং সুপতিব্বতা.

‘‘পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰান, কনিযস্স মম ভত্তুনো;

ভাগন্নং তস্স দত্ৰান, আগতে তম্হি পাৰদিং.

‘‘নাভিনন্দিত্থ সো দানং, ততো তস্স অদাসহং;

উখা আনিয তং অন্নং, পুনো তস্সেৰ সো অদা.

‘‘তদন্নং ছড্ডযিত্ৰান, দুট্ঠা বুদ্ধস্সহং তদা;

পত্তং কললপুণ্ণং তং, অদাসিং তস্স তাদিনো.

‘‘দানে চ গহণে চেৰ, অপচে পদুসেপি চ;

সমচিত্তমুখং দিস্ৰা, তদাহং সংৰিজিং ভুসং.

‘‘পুনো পত্তং গহেত্ৰান, সোধযিত্ৰা সুগন্ধিনা,

পসন্নচিত্তা পূরেত্ৰা, সঘতং সক্করং অদং.

‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, সুরূপা হোমি দানতো;

বুদ্ধস্স অপকারেন, দুগ্গন্ধা ৰদনেন চ.

‘‘পুন কস্সপৰীরস্স, নিধাযন্তম্হি চেতিযে;

সোৰণ্ণং ইট্ঠকং ৰরং, অদাসিং মুদিতা অহং.

‘‘চতুজ্জাতেন গন্ধেন, নিচযিত্ৰা তমিট্ঠকং;

মুত্তা দুগ্গন্ধদোসম্হা, সব্বঙ্গসুসমাগতা.

‘‘সত্ত পাতিসহস্সানি, রতনেহেৰ সত্তহি;

কারেত্ৰা ঘতপূরানি, ৰট্টীনি চ সহস্সসো.

‘‘পক্খিপিত্ৰা পদীপেত্ৰা, ঠপযিং সত্তপন্তিযো;

পূজনত্থং লোকনাথস্স, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.

‘‘তদাপি তম্হি পুঞ্ঞম্হি, ভাগিনীযি ৰিসেসতো;

পুন কাসীসু সঞ্জাতো, সুমিত্তা ইতি ৰিস্সুতো.

‘‘তস্সাহং ভরিযা আসিং, সুখিতা সজ্জিতা পিযা;

তদা পচ্চেকমুনিনো, অদাসিং ঘনৰেঠনং.

‘‘তস্সাপি ভাগিনী আসিং, মোদিত্ৰা দানমুত্তমং;

পুনাপি কাসিরট্ঠম্হি, জাতো কোলিযজাতিযা.

‘‘তদা কোলিযপুত্তানং, সতেহি সহ পঞ্চহি;

পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধানং, সতানি সমুপট্ঠহি.

‘‘তেমাসং তপ্পযিত্ৰান, অদাসি চ তিচীৰরে;

জাযা তস্স তদা আসিং, পুঞ্ঞকম্মপথানুগা.

‘‘ততো চুতো অহু রাজা, নন্দো নাম মহাযসো;

তস্সাপি মহেসী আসিং, সব্বকামসমিদ্ধিনী.

‘‘তদা রাজা ভৰিত্ৰান, ব্রহ্মদত্তো মহীপতি;

পদুমৰতীপুত্তানং, পচ্চেকমুনিনং তদা.

‘‘সতানি পঞ্চনূনানি, যাৰজীৰং উপট্ঠহিং;

রাজুয্যানে নিৰাসেত্ৰা, নিব্বুতানি চ পূজযিং.

‘‘চেতিযানি চ কারেত্ৰা, পব্বজিত্ৰা উভো মযং;

ভাৰেত্ৰা অপ্পমঞ্ঞাযো, ব্রহ্মলোকং অগম্হসে.

‘‘ততো চুতো মহাতিত্থে, সুজাতো পিপ্ফলাযনো;

মাতা সুমনদেৰীতি, কোসিগোত্তো দিজো পিতা.

‘‘অহং মদ্দে জনপদে, সাকলায পুরুত্তমে;

কপ্পিলস্স দিজস্সাসিং, ধীতা মাতা সুচীমতি.

‘‘ঘরকঞ্চনবিম্বেন, নিম্মিনিত্ৰান মং পিতা;

অদা কস্সপধীরস্স, কামেহি ৰজ্জিতস্সমং.

‘‘কদাচি সো কারুণিকো, গন্ত্ৰা কম্মন্তপেক্খকো;

কাকাদিকেহি খজ্জন্তে, পাণে দিস্ৰান সংৰিজি.

‘‘ঘরেৰাহং তিলে জাতে, দিস্ৰানাতপতাপনে;

কিমী কাকেহি খজ্জন্তে, সংৰেগমলভিং তদা.

‘‘তদা সো পব্বজী ধীরো, অহং তমনুপব্বজিং;

পঞ্চ ৰস্সানি নিৰসিং, পরিব্বাজৰতে অহং.

‘‘যদা পব্বজিতা আসি, গোতমী জিনপোসিকা;

তদাহং তমুপগন্ত্ৰা, বুদ্ধেন অনুসাসিতা.

‘‘ন চিরেনেৰ কালেন, অরহত্তমপাপুণিং;

অহো কল্যাণমিত্তত্তং, কস্সপস্স সিরীমতো.

‘‘সুতো বুদ্ধস্স দাযাদো, কস্সপো সুসমাহিতো;

পুব্বেনিৰাসং যো ৰেদি, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি.

‘‘অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৰোসিতো মুনি;

এতাহি তীহি ৰিজ্জাহি, তেৰিজ্জো হোতি ব্রাহ্মণো.

‘‘তথেৰ ভদ্দাকাপিলানী, তেৰিজ্জা মচ্চুহাযিনী;

ধারেতি অন্তিমং দেহং, জিত্ৰা মারং সৰাহনং.

‘‘দিস্ৰা আদীনৰং লোকে, উভো পব্বজিতা মযং;

ত্যম্হ খীণাসৰা দন্তা, সীতিভূতাম্হ নিব্বুতা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেরী ২.৩.২৪৪-৩১৩);

অরহত্তং পন পত্ৰা পুব্বেনিৰাসঞাণে চিণ্ণৰসী অহোসি. তত্থ সাতিসযং কতাধিকারত্তা অপরভাগে তং সত্থা জেতৰনে অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো ভিক্খুনিযো পটিপাটিযা ঠানন্তরেসু ঠপেন্তো পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. সা একদিৰসং মহাকস্সপত্থেরস্স গুণাভিত্থৰনপুব্বকং অত্তনো কতকিচ্চতাদিৰিভাৰনমুখেন উদানং উদানেন্তী –

৬৩. ‘‘পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদো, কস্সপো সুসমাহিতো;

পুব্বেনিৰাসং যোৰেদি, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি.

৬৪. ‘‘অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৰোসিতো মুনি;

এতাহি তীহি ৰিজ্জাহি, তেৰিজ্জো হোতি ব্রাহ্মণো.

৬৫. ‘‘তথেৰ ভদ্দাকাপিলানী, তেৰিজ্জা মচ্চুহাযিনী;

ধারেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহনং.

৬৬. ‘‘দিস্ৰা আদীনৰং লোকে, উভো পব্বজিতা মযং;

ত্যম্হ খীণাসৰা দন্তা, সীতিভূতাম্হ নিব্বুতা’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদোতি বুদ্ধানুবুদ্ধভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অনুজাতসুতো ততো এৰ তস্স দাযভূতস্স নৰলোকুত্তরধম্মস্স আদানেন দাযাদো কস্সপো লোকিযলোকুত্তরেহি সমাধীহি সুট্ঠু সমাহিতচিত্ততায সুসমাহিতো. পুব্বেনিৰাসং যোৰেদীতি যো মহাকস্সপত্থেরো পুব্বেনিৰাসং অত্তনো পরেসঞ্চ নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পাকটং কত্ৰা অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি ছব্বীসতিদেৰলোকভেদং সগ্গং চতুব্বিধং অপাযঞ্চ দিব্বচক্খুনা হত্থতলে আমলকং ৰিয পস্সতি.

অথো জাতিক্খযং পত্তোতি ততো পরং জাতিক্খযসঙ্খাতং অরহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞায অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন অভিঞ্ঞেয্যং ধম্মং অভিজানিত্ৰা পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানিত্ৰা, পহাতব্বং পহায, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকত্ৰা ৰোসিতো নিট্ঠং পত্তো কতকিচ্চো. আসৰক্খযপঞ্ঞাসঙ্খাতং মোনং পত্তত্তা মুনি.