২. দুকনিপাতো
১. অভিরূপনন্দাথেরীগাথাৰণ্ণনা
দুকনিপাতে আতুরং অসুচিং পূতিন্তিআদিকা অভিরূপনন্দায সিক্খমানায গাথা. অযং কির ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে বন্ধুমতীনগরে গহপতিমহাসালস্স ধীতা হুত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠিতা সত্থরি পরিনিব্বুতে ধাতুচেতিযং রতনপটিমণ্ডিতেন সুৰণ্ণচ্ছত্তেন পূজং কত্ৰা, কালঙ্কত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে খেমকস্স সক্কস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. নন্দাতিস্সা নামং অহোসি. সা অত্তভাৰস্স অতিৰিয রূপসোভগ্গপ্পত্তিযা অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা অভিরূপনন্দাত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্সা ৰযপ্পত্তায ৰারেয্যদিৰসেযেৰ ৰরভূতো সক্যকুমারো কালমকাসি. অথ নং মাতাপিতরো অকামং পব্বাজেসুং.
সা পব্বজিত্ৰাপি রূপং নিস্সায উপ্পন্নমদা ‘‘সত্থা রূপং ৰিৰণ্ণেতি গরহতি অনেকপরিযাযেন রূপে আদীনৰং দস্সেতী’’তি বুদ্ধুপট্ঠানং ন গচ্ছতি. ভগৰা তস্সা ঞাণপরিপাকং ঞত্ৰা মহাপজাপতিং আণাপেসি ‘‘সব্বাপি ভিক্খুনিযো পটিপাটিযা ওৰাদং আগচ্ছন্তূ’’তি. সা অত্তনো ৰারে সম্পত্তে অঞ্ঞং পেসেসি. ভগৰা ‘‘ৰারে সম্পত্তে অত্তনাৰ আগন্তব্বং, ন অঞ্ঞা পেসেতব্বা’’তি আহ. সা সত্থু আণং লঙ্ঘিতুং অসক্কোন্তী ভিক্খুনীহি সদ্ধিং বুদ্ধুপট্ঠানং অগমাসি. ভগৰা ইদ্ধিযা একং অভিরূপং ইত্থিরূপং মাপেত্ৰা পুন জরাজিণ্ণং দস্সেত্ৰা সংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা –
১৯. ‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
অসুভায চিত্তং ভাৰেহি, একগ্গং সুসমাহিতং.
২০. ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তা চরিস্সসী’’তি. –
ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি. তাসং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযো এৰ. গাথাপরিযোসানে অভিরূপনন্দা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে –
‘‘নগরে বন্ধুমতিযা, বন্ধুমা নাম খত্তিযো;
তস্স রঞ্ঞো অহুং ভরিযা, একজ্ঝং চারযামহং.
‘‘রহোগতা নিসীদিত্ৰা, এৰং চিন্তেসহং তদা;
আদায গমনীযঞ্হি, কুসলং নত্থি মে কতং.
‘‘মহাভিতাপং কটুকং, ঘোররূপং সুদারুণং;
নিরযং নূন গচ্ছামি, এত্থ মে নত্থি সংসযো.
‘‘এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, পহংসেত্ৰান মানসং;
রাজানং উপগন্ত্ৰান, ইদং ৰচনমব্রৰিং.
‘‘ইত্থী নাম মযং দেৰ, পুরিসানুগতা সদা;
একং মে সমণং দেহি, ভোজযিস্সামি খত্তিয.
‘‘অদাসি মে মহারাজা, সমণং ভাৰিতিন্দ্রিযং;
তস্স পত্তং গহেত্ৰান, পরমন্নেন পূরযিং.
‘‘পূরযিত্ৰা পরমন্নং, সহস্সগ্ঘনকেনহং;
ৰত্থযুগেন ছাদেত্ৰা, অদাসিং তুট্ঠমানসা.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘সহস্সং দেৰরাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং;
সহস্সং চক্কৰত্তীনং, মহেসিত্তমকারযিং.
‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
নানাৰিধং বহুং পুঞ্ঞং, তস্স কম্মফলা ততো.
‘‘উপ্পলস্সেৰ মে ৰণ্ণা, অভিরূপা সুদস্সনা;
ইত্থী সব্বঙ্গসম্পন্না, অভিজাতা জুতিন্ধরা.
‘‘পচ্ছিমে ভৰসম্পত্তে, অজাযিং সাকিযে কুলে;
নারীসহস্সপামোক্খা, সুদ্ধোদনসুতস্সহং.
‘‘নিব্বিন্দিত্ৰা অগারেহং, পব্বজিং অনগারিযং;
সত্তমিং রত্তিং সম্পত্ৰা, চতুসচ্চং অপাপুণিং.
‘‘চীৰরপিণ্ডপাতঞ্চ, পচ্চযঞ্চ সেনাসনং;
পরিমেতুং ন সক্কোমি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘যং ময্হং পুরিমং কম্মং, কুসলং জনিতং মুনি;
তুয্হত্থায মহাৰীর, পরিচিণ্ণং বহুং মযা.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘দুৰে গতী পজানামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;
অঞ্ঞং গতিং ন জানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘উচ্চে কুলে পজানামি, তযো সালে মহাধনে;
অঞ্ঞং কুলং ন জানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘ভৰাভৰে সংসরিত্ৰা, সুক্কমূলেন চোদিতা;
অমনাপং ন পস্সামি, সোমনস্সকতং ফলং.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৰসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
চেতোপরিযঞাণস্স, ৰসী হোমি মহামুনে.
‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৰিসোধিতং;
সব্বাসৰপরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.
‘‘অত্থধম্মনিরুত্তীসু, পটিভানে তথেৰ চ;
ঞাণং মম মহাৰীর, উপ্পন্নং তৰ সন্তিকে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পত্ৰা পন সা সযম্পি উদানৰসেন তাযেৰ গাথা অভাসি, ইদমেৰ চস্সা অঞ্ঞাব্যাকরণং অহোসীতি.
অভিরূপনন্দাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. জেন্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা
যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিকা জেন্তায থেরিযা গাথা. তস্সা অতীতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ৰত্থু অভিরূপনন্দাৰত্থুসদিসং. অযং পন ৰেসালিযং লিচ্ছৰিরাজকুলে নিব্বত্তীতি অযমেৰ ৰিসেসো. সত্থারা দেসিতং ধম্মং সুত্ৰা দেসনাপরিযোসানে অরহত্তং পত্ৰা অত্তনা অধিগতং ৰিসেসং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পীতিৰসেন –
২১. ‘‘যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, মগ্গা নিব্বানপত্তিযা;
ভাৰিতা তে মযা সব্বে, যথা বুদ্ধেন দেসিতা.
২২. ‘‘দিট্ঠো হি মে সো ভগৰা, অন্তিমোযং সমুস্সযো;
ৰিক্খীণো জাতিসংসারো, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি. –
ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি.
তত্থ যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি যে ইমে সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতা বোধিযা যথাৰুত্তায ধম্মসামগ্গিযা, বোধিস্স ৰা বুজ্ঝনকস্স তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স অঙ্গভূতত্তা ‘‘বোজ্ঝঙ্গা’’তি লদ্ধনামা সত্ত ধম্মা. মগ্গা নিব্বানপত্তিযাতি নিব্বানাধিগমস্স উপাযভূতা. ভাৰিতা তে মযা সব্বে, যথা বুদ্ধেন দেসিতাতি তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা সব্বেপি মযা যথা বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতা, তথা মযা উপ্পাদিতা চ ৰড্ঢিতা চ.
দিট্ঠো হি মে সো ভগৰাতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা সো ভগৰা ধম্মকাযো সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনা অধিগতঅরিযধম্মদস্সনেন দিট্ঠো, তস্মা অন্তিমোযং সমুস্সযোতি যোজনা. অরিযধম্মদস্সনেন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো অঞ্ঞে চ অরিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, ন রূপকাযদস্সনমত্তেন. যথাহ – ‘‘যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭) চ ‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী’’তি (ম. নি. ১.২০; সং. নি. ৩.১) চ আদি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
জেন্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুমঙ্গলমাতুথেরীগাথাৰণ্ণনা
সুমুত্তিকাতিআদিকা সুমঙ্গলমাতায থেরিযা গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা অঞ্ঞতরস্স নল়কারস্স দিন্না পঠমগব্ভেযেৰ পচ্ছিমভৰিকং পুত্তং লভি. তস্স সুমঙ্গলোতি নামং অহোসি. ততো পট্ঠায সা সুমঙ্গলমাতাতি পঞ্ঞাযিত্থ. যস্মা পনস্সা নামগোত্তং ন পাকটং, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতরা থেরী ভিক্খুনী অপঞ্ঞাতা’’তি পাল়িযং ৰুত্তং. সোপিস্সা পুত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা সুমঙ্গলত্থেরোতি পাকটো অহোসি. তস্স মাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তী একদিৰসং গিহিকালে অত্তনা লদ্ধদুক্খং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সংৰেগজাতা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা উদানেন্তী –
২৩. ‘‘সুমুত্তিকা সুমুত্তিকা, সাধুমুত্তিকাম্হি মুসলস্স;
অহিরিকো মে ছত্তকং ৰাপি, উক্খলিকা মে দেড্ডুভং ৰাতি.
২৪. ‘‘রাগঞ্চ অহং দোসঞ্চ, চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ৰিহনামি;
সা রুক্খমূলমুপগম্ম, ‘অহো সুখ’ন্তি সুখতো ঝাযামী’’তি. –
ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি.
তত্থ সুমুত্তিকাতি সুমুত্তা. ক-কারো পদপূরণমত্তং, সুট্ঠু মুত্তা ৰতাতি অত্থো. সা সাসনে অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিং দিস্ৰা পসাদৰসেন, তস্সা ৰা পসংসাৰসেন আমন্তেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সুমুত্তিকা সুমুত্তিকা’’তি. যং পন গিহিকালে ৰিসেসতো জিগুচ্ছতি, ততো ৰিমুত্তিং দস্সেন্তী ‘‘সাধুমুত্তিকাম্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সাধুমুত্তিকাম্হীতি সম্মদেৰ মুত্তা ৰত অম্হি. মুসলস্সাতি মুসলতো. অযং কির দলিদ্দভাৰেন গিহিকালে সযমেৰ মুসলকম্মং করোতি, তস্মা এৰমাহ. অহিরিকো মেতি মম সামিকো অহিরিকো নিল্লজ্জো, সো মম ন রুচ্চতীতি ৰচনসেসো. পকতিযাৰ কামেসু ৰিরত্তচিত্ততায কামাধিমুত্তানং পৰত্তিং জিগুচ্ছন্তী ৰদতি. ছত্তকং ৰাপীতি জীৰিতহেতুকেন করীযমানং ছত্তকম্পি মে ন রুচ্চতীতি অত্থো. ৰা-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন পেল়াচঙ্কোটকাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৰেল়ুদণ্ডাদীনি গহেত্ৰা দিৰসে দিৰসে ছত্তাদীনং করণৰসেন দুক্খজীৰিতং জিগুচ্ছন্তী ৰদতি. ‘‘অহিতকো মে ৰাতো ৰাতী’’তি কেচি ৰত্ৰা অহিতকো জরাৰহো গিহিকালে মম সরীরে ৰাতো ৰাযতীতি অত্থং ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘অহিতকো পরেসং দুগ্গন্ধতরো চ মম সরীরতো ৰাতো ৰাযতী’’তি অত্থং ৰদন্তি. উক্খলিকা মে দেড্ডুভং ৰাতীতি মে মম ভত্তপচনভাজনং চিরপারিৰাসিকভাৰেন অপরিসুদ্ধতায উদকসপ্পগন্ধং ৰাযতি, ততো অহং সাধুমুত্তিকাম্হীতি যোজনা.
রাগঞ্চ অহং দোসঞ্চ, চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ৰিহনামীতি অহং কিলেসজেট্ঠকং রাগঞ্চ দোসঞ্চ চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ইমিনা সদ্দেন সদ্ধিং ৰিহনামি ৰিনাসেমি, পজহামীতি অত্থো. সা কির অত্তনো সামিকং জিগুচ্ছন্তী তেন দিৰসে দিৰসে ফালিযমানানং সুক্খানং ৰেল়ুদণ্ডাদীনং সদ্দং গরহন্তী তস্স পহানং রাগদোসপহানেন সমং কত্ৰা অৰোচ. সা রুক্খমূলমুপগম্মাতি সা অহং সুমঙ্গলমাতা ৰিৰিত্তং রুক্খমূলং উপসঙ্কমিত্ৰা. সুখতো ঝাযামীতি সুখন্তি ঝাযামি, কালেন কালং সমাপজ্জন্তী ফলসুখং নিব্বানসুখঞ্চ পটিসংৰেদিযমানা ফলজ্ঝানেন ঝাযামীতি অত্থো. অহো সুখন্তি ইদং পনস্সা সমাপত্তিতো পচ্ছা পৰত্তমনসিকারৰসেন ৰুত্তং, পুব্বাভোগৰসেনাতিপি যুজ্জতেৰ.
সুমঙ্গলমাতুথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অড্ঢকাসিথেরীগাথাৰণ্ণনা
যাৰ কাসিজনপদোতিআদিকা অড্ঢকাসিযা থেরিযা গাথা. অযং কির কস্সপস্স দসবলস্স কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা ভিক্খুনীনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিত্ৰা ভিক্খুনিসীলে ঠিতং অঞ্ঞতরং পটিসম্ভিদাপ্পত্তং খীণাসৰত্থেরিং গণিকাৰাদেন অক্কোসিত্ৰা, ততো চুতা নিরযে পচ্চিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কাসিকরট্ঠে উল়ারৰিভৰে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰুদ্ধিপ্পত্তা পুব্বে কতস্স ৰচীদুচ্চরিতস্স নিস্সন্দেন ঠানতো পরিভট্ঠা গণিকা অহোসি. নামেন অড্ঢকাসী নাম. তস্সা পব্বজ্জা চ দূতেন উপসম্পদা চ খন্ধকে আগতাযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –
তেন খো পন সমযেন অড্ঢকাসী গণিকা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা হোতি. সা চ সাৰত্থিং গন্তুকামা হোতি ‘‘ভগৰতো সন্তিকে উপসম্পজ্জিস্সামী’’তি. অস্সোসুং খো ধুত্তা – ‘‘অড্ঢকাসী কির গণিকা সাৰত্থিং গন্তুকামা’’তি. তে মগ্গে পরিযুট্ঠিংসু. অস্সোসি খো অড্ঢকাসী গণিকা ‘‘ধুত্তা কির মগ্গে পরিযুট্ঠিতা’’তি. ভগৰতো সন্তিকে দূতং পাহেসি – ‘‘অহঞ্হি উপসম্পজ্জিতুকামা, কথং নু খো মযা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি? অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দূতেনপি উপসম্পাদেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪৩০).
এৰং লদ্ধূপসম্পদা পন ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তী ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.৪.১৬৮-১৮৩) –
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘তদাহং পব্বজিত্ৰান, তস্স বুদ্ধস্স সাসনে;
সংৰুতা পাতিমোক্খম্হি, ইন্দ্রিযেসু চ পঞ্চসু.
‘‘মত্তঞ্ঞুনী চ অসনে, যুত্তা জাগরিযেপি চ;
ৰসন্তী যুত্তযোগাহং, ভিক্খুনিং ৰিগতাসৰং.
‘‘অক্কোসিং দুট্ঠচিত্তাহং, গণিকেতি ভণিং তদা;
তেন পাপেন কম্মেন, নিরযম্হি অপচ্চিসং.
‘‘তেন কম্মাৰসেসেন, অজাযিং গণিকাকুলে;
বহুসোৰ পরাধীনা, পচ্ছিমায চ জাতিযং.
‘‘কাসীসু সেট্ঠিকুলজা, ব্রহ্মচারীবলেনহং;
অচ্ছরা ৰিয দেৰেসু, অহোসিং রূপসম্পদা.
‘‘দিস্ৰান দস্সনীযং মং, গিরিব্বজপুরুত্তমে;
গণিকত্তে নিৰেসেসুং, অক্কোসনবলেন মে.
‘‘সাহং সুত্ৰান সদ্ধম্মং, বুদ্ধসেট্ঠেন দেসিতং;
পুব্বৰাসনসম্পন্না, পব্বজিং অনগারিযং.
‘‘তদূপসম্পদত্থায, গচ্ছন্তী জিনসন্তিকং;
মগ্গে ধুত্তে ঠিতে সুত্ৰা, লভিং দূতোপসম্পদং.
‘‘সব্বকম্মং পরিক্খীণং, পুঞ্ঞং পাপং তথেৰ চ;
সব্বসংসারমুত্তিণ্ণা, গণিকত্তঞ্চ খেপিতং.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৰসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
চেতোপরিযঞাণস্স, ৰসী হোমি মহামুনে.
‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৰিসোধিতং;
সব্বাসৰপরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.
‘‘অত্থধম্মনিরুত্তীসু, পটিভানে তথেৰ চ;
ঞাণং মম মহাৰীর, উপ্পন্নং তৰ সন্তিকে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেরী ২.৪.১৬৮-১৮৩);
অরহত্তং পন পত্ৰা উদানৰসেন –
২৫. ‘‘যাৰ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহু;
তং কত্ৰা নেগমো অগ্ঘং, অড্ঢেনগ্ঘং ঠপেসি মং.
২৬. ‘‘অথ নিব্বিন্দহং রূপে, নিব্বিন্দঞ্চ ৰিরজ্জহং;
মা পুন জাতিসংসারং, সন্ধাৰেয্যং পুনপ্পুনং;
তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ যাৰ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহূতি কাসীসু জনপদেসু ভৰো সুঙ্কো কাসিজনপদো, সো যাৰ যত্তকো, তত্তকো ময্হং সুঙ্কো অহু অহোসি. কিত্তকো পন সোতি? সহস্সমত্তো. কাসিরট্ঠে কির তদা সুঙ্কৰসেন একদিৰসং রঞ্ঞো উপ্পজ্জনকআযো অহোসি সহস্সমত্তো, ইমাযপি পুরিসানং হত্থতো একদিৰসং লদ্ধধনং তত্তকং. তেন ৰুত্তং – ‘‘যাৰ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহূ’’তি. সা পন কাসিসুঙ্কপরিমাণতায কাসীতি সমঞ্ঞং লভি. তত্থ যেভুয্যেন মনুস্সা সহস্সং দাতুং অসক্কোন্তা ততো উপড্ঢং দত্ৰা দিৰসভাগমেৰ রমিত্ৰা গচ্ছন্তি, তেসং ৰসেনাযং অড্ঢকাসীতি পঞ্ঞাযিত্থ. তেন ৰুত্তং – ‘‘তং কত্ৰা নেগমো অগ্ঘং, অড্ঢেনগ্ঘং ঠপেসি ম’’ন্তি. তং পঞ্চসতমত্তং ধনং অগ্ঘং কত্ৰা নেগমো নিগমৰাসিজনো ইত্থিরতনভাৰেন অনগ্ঘম্পি সমানং অড্ঢেন অগ্ঘং নিমিত্তং অড্ঢকাসীতি সমঞ্ঞাৰসেন মং ঠপেসি, তথা মং ৰোহরীতি অত্থো.
অথ নিব্বিন্দহং রূপেতি এৰং রূপূপজীৰিনী হুত্ৰা ঠিতা. অথ পচ্ছা সাসনং নিস্সায রূপে অহং নিব্বিন্দিং ‘‘ইতিপি রূপং অনিচ্চং, ইতিপিদং রূপং দুক্খং, অসুভ’’ন্তি পস্সন্তী তত্থ উক্কণ্ঠিং. নিব্বিন্দঞ্চ ৰিরজ্জহন্তি নিব্বিন্দন্তী চাহং ততো পরং ৰিরাগং আপজ্জিং. নিব্বিন্দগ্গহণেন চেত্থ তরুণৰিপস্সনং দস্সেতি, ৰিরাগগ্গহণেন বলৰৰিপস্সনং. ‘‘নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জতি ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি হি ৰুত্তং. মা পুন জাতিসংসারং, সন্ধাৰেয্যং পুনপ্পুনন্তি ইমিনা নিব্বিন্দনৰিরজ্জনাকারে নিদস্সেতি. তিস্সো ৰিজ্জাতিআদিনা তেসং মত্থকপ্পত্তিং, তং ৰুত্তনযমেৰ.
অড্ঢকাসিথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চিত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা
কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকাতিআদিকা চিত্তায থেরিযা গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ইতো চতুন্নৰুতিকপ্পে চন্দভাগায নদিযা তীরে কিন্নরযোনিযং নিব্বত্তি. সা একদিৰসং একং পচ্চেকবুদ্ধং রুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা পসন্নমানসা নল়পুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্থু রাজগহপ্পৰেসনে পটিলদ্ধসদ্ধা পচ্ছা মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজিত্ৰা মহল্লিকাকালে গিজ্ঝকূটপব্বতং অভিরুহিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তী ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে –
‘‘চন্দভাগানদীতীরে, অহোসিং কিন্নরী তদা;
অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপরাজিতং.
‘‘পসন্নচিত্তা সুমনা, ৰেদজাতা কতঞ্জলী;
নল়মালং গহেত্ৰান, সযম্ভুং অভিপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা কিন্নরীদেহং, অগচ্ছিং তিদসং গতিং.
‘‘ছত্তিংসদেৰরাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং;
দসন্নং চক্কৰত্তীনং, মহেসিত্তমকারযিং;
সংৰেজেত্ৰান মে চিত্তং, পব্বজিং অনগারিযং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;
সব্বাসৰপরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
সা পন অরহত্তং পত্ৰা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা –
২৭. ‘‘কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকা, গিলানা বাল়্হদুব্বলা;
দণ্ডমোলুব্ভ গচ্ছামি, পব্বতং অভিরূহিয.
২৮. ‘‘সঙ্ঘাটিং নিক্খিপিত্ৰান, পত্তকঞ্চ নিকুজ্জিয;
সেলে খম্ভেসিমত্তানং, তমোখন্ধং পদালিযা’’তি. –
ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি.
তত্থ কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকাতি যদিপি অহং জরাজিণ্ণা অপ্পমংসলোহিতভাৰেন কিসসরীরা অম্হি. গিলানা বাল়্হদুব্বলাতি ধাত্ৰাদিৰিকারেন গিলানা, তেনেৰ গেলঞ্ঞেন অতিৰিয দুব্বলা. দণ্ডমোলুব্ভ গচ্ছামীতি যত্থ কত্থচি গচ্ছন্তী কত্তরযট্ঠিং আলম্বিত্ৰাৰ গচ্ছামি. পব্বতং অভিরূহিযাতি এৰং ভূতাপি ৰিৰেককামতায গিজ্ঝকূটপব্বতং অভিরুহিত্ৰা.
সঙ্ঘাটিং নিক্খিপিত্ৰানাতি সন্তরুত্তরা এৰ হুত্ৰা যথাসংহতং অংসে ঠপিতং সঙ্ঘাটিং হত্থপাসে ঠপেত্ৰা. পত্তকঞ্চ নিকুজ্জিযাতি ময্হং ৰলঞ্জনমত্তিকাপত্তং অধোমুখং কত্ৰা একমন্তে ঠপেত্ৰা. সেলে খম্ভেসিমত্তানং, তমোখন্ধং পদালিযাতি পব্বতে নিসিন্না ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অপদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং পদালেত্ৰা, তেনেৰ চ মোহক্খন্ধপদালনেন অত্তানং অত্তভাৰং খম্ভেসিং, মম সন্তানং আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ৰিক্খম্ভেসিন্তি অত্থো.
চিত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মেত্তিকাথেরীগাথাৰণ্ণনা
কিঞ্চাপি খোম্হি দুক্খিতাতিআদিকা মেত্তিকায থেরিযা গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তী সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্থু চেতিযে রতনেন পটিমণ্ডিতায মেখলায পূজং অকাসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. সেসং অনন্তরে ৰুত্তসদিসং. অযং পন পটিভাগকূটং অভিরুহিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তী ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.১.২০-২৫) –
‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো, থূপকারাপিকা অহুং;
মেখলিকা মযা দিন্না, নৰকম্মায সত্থুনো.
‘‘নিট্ঠিতে চ মহাথূপে, মেখলং পুনদাসহং;
লোকনাথস্স মুনিনো, পসন্না সেহি পাণিভি.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং মেখলমদং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, থূপকারস্সিদং ফলং.