১২. ধম্মদিন্নাথেরীগাথাৰণ্ণনা
ছন্দজাতা অৰসাযীতি ধম্মদিন্নাথেরিযা গাথা. সা কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে পরাধীনৰুত্তিকা হুত্ৰা জীৰন্তী নিরোধতো ৰুট্ঠিতস্স অগ্গসাৰকস্স পূজাসক্কারপুব্বকং দানং দত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা. ততো চৰিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ফুস্সস্স ভগৰতো কালে সত্থু ৰেমাতিকভাতিকানং কম্মিকস্স গেহে ৰসমানা দানং পটিচ্চ ‘‘একং দেহী’’তি সামিকেন ৰুত্তে দ্ৰে দেন্তী, বহুং পুঞ্ঞং কত্ৰা কস্সপবুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিকরঞ্ঞো গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা সত্তন্নং ভগিনীনং অব্ভন্তরা হুত্ৰা ৰীসতিৰস্সসহস্সানি ব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা ৰিসাখস্স সেট্ঠিনো গেহং গতা.
অথেকদিৰসং ৰিসাখো সেট্ঠি সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা অনাগামী হুত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা পাসাদং অভিরুহন্তো সোপানমত্থকে ঠিতায ধম্মদিন্নায পসারিতহত্থং অনালম্বিত্ৰাৰ পাসাদং অভিরুহিত্ৰা ভুঞ্জমানোপি তুণ্হীভূতোৰ ভুঞ্জি. ধম্মদিন্না তং উপধারেত্ৰা, ‘‘অয্যপুত্ত, কস্মা ত্ৰং অজ্জ মম হত্থং নালম্বি, ভুঞ্জমানোপি ন কিঞ্চি কথেসি, অত্থি নু খো কোচি ময্হং দোসো’’তি আহ. ৰিসাখো ‘‘ধম্মদিন্নে, ন তে দোসো অত্থি, অহং পন অজ্জ পট্ঠায ইত্থিসরীরং ফুসিতুং আহারে চ লোলভাৰং কাতুং অনরহো, তাদিসো মযা ধম্মো পটিৰিদ্ধো. ত্ৰং পন সচে ইচ্ছসি, ইমস্মিংযেৰ গেহে ৰস. নো চে ইচ্ছসি, যত্তকেন ধনেন তে অত্থো, তত্তকং গহেত্ৰা কুলঘরং গচ্ছাহী’’তি আহ. ‘‘নাহং, অয্যপুত্ত, তযা ৰন্তৰমনং আচমিস্সামি, পব্বজ্জং মে অনুজানাহী’’তি. ৰিসাখো ‘‘সাধু, ধম্মদিন্নে’’তি তং সুৰণ্ণসিৰিকায ভিক্খুনিউপস্সযং পেসেসি. সা পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কতিপাহং তত্থ ৰসিত্ৰা ৰিৰেকৰাসং ৰসিতুকামা আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অয্যা, আকিণ্ণট্ঠানে ময্হং চিত্তং ন রমতি, গামকাৰাসং গচ্ছামী’’তি আহ. ভিক্খুনিযো তং গামকাৰাসং নযিংসু. সা তত্থ ৰসন্তী অতীতে মদ্দিতসঙ্খারতায ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.৩.৯৫-১৩০) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মান পারগূ;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহং হংসৰতিযং, কুলে অঞ্ঞতরে অহুং;
পরকম্মকারী আসিং, নিপকা সীলসংৰুতা.
‘‘পদুমুত্তরবুদ্ধস্স, সুজাতো অগ্গসাৰকো;
ৰিহারা অভিনিক্খম্ম, পিণ্ডপাতায গচ্ছতি.
‘‘ঘটং গহেত্ৰা গচ্ছন্তী, তদা উদকহারিকা;
তং দিস্ৰা অদদং পূপং, পসন্না সেহি পাণিভি.
‘‘পটিগ্গহেত্ৰা তত্থেৰ, নিসিন্নো পরিভুঞ্জি সো;
ততো নেত্ৰান তং গেহং, অদাসিং তস্স ভোজনং.
‘‘ততো মে অয্যকো তুট্ঠো, অকরী সুণিসং সকং;
সস্সুযা সহ গন্ত্ৰান, সম্বুদ্ধং অভিৰাদযিং.
‘‘তদা সো ধম্মকথিকং, ভিক্খুনিং পরিকিত্তযং;
ঠপেসি এতদগ্গম্হি, তং সুত্ৰা মুদিতা অহং.
‘‘নিমন্তযিত্ৰা সুগতং, সসঙ্ঘং লোকনাযকং;
মহাদানং দদিত্ৰান, তং ঠানমভিপত্থযিং.
‘‘ততো মং সুগতো আহ, ঘননিন্নাদসুস্সরো;
মমুপট্ঠাননিরতে, সসঙ্ঘপরিৰেসিকে.
‘‘সদ্ধম্মস্সৰনে যুত্তে, গুণৰদ্ধিতমানসে;
ভদ্দে ভৰস্সু মুদিতা, লচ্ছসে পণিধীফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদা, ওরসা ধম্মনিম্মিতা;
ধম্মদিন্নাতি নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰিকা.
‘‘তং সুত্ৰা মুদিতা হুত্ৰা, যাৰজীৰং মহামুনিং;
মেত্তচিত্তা পরিচরিং, পচ্চযেহি ৰিনাযকং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘উপট্ঠাকো মহেসিস্স, তদা আসি নরিস্সরো;
কাসিরাজা কিকী নাম, বারাণসিপুরুত্তমে.
‘‘ছট্ঠা তস্সাসহং ধীতা, সুধম্মা ইতি ৰিস্সুতা;
ধম্মং সুত্ৰা জিনগ্গস্স, পব্বজ্জং সমরোচযিং.
‘‘অনুজানি ন নো তাতো, অগারেৰ তদা মযং;
ৰীসৰস্সসহস্সানি, ৰিচরিম্হ অতন্দিতা.
‘‘কোমারিব্রহ্মচরিযং, রাজকঞ্ঞা সুখেধিতা;
বুদ্ধোপট্ঠাননিরতা, মুদিতা সত্ত ধীতরো.
‘‘সমণী সমণগুত্তা চ, ভিক্খুনী ভিক্খুদাযিকা;
ধম্মা চেৰ সুধম্মা চ, সত্তমী সঙ্ঘদাযিকা.
‘‘খেমা উপ্পলৰণ্ণা চ, পটাচারা চ কুণ্ডলা;
গোতমী চ অহঞ্চেৰ, ৰিসাখা হোতি সত্তমী.
‘‘তেহি কম্মেহি সুকতেহি, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, গিরিব্বজপুরুত্তমে;
জাতা সেট্ঠিকুলে ফীতে, সব্বকামসমিদ্ধিনে.
‘‘যদা রূপগুণূপেতা, পঠমে যোব্বনে ঠিতা;
তদা পরকুলং গন্ত্ৰা, ৰসিং সুখসমপ্পিতা.
‘‘উপেত্ৰা লোকসরণং, সুণিত্ৰা ধম্মদেসনং;
অনাগামিফলং পত্তো, সামিকো মে সুবুদ্ধিমা.
‘‘তদাহং অনুজানেত্ৰা, পব্বজিং অনগারিযং;
নচিরেনেৰ কালেন, অরহত্তমপাপুণিং.
‘‘তদা উপাসকো সো মং, উপগন্ত্ৰা অপুচ্ছথ;
গম্ভীরে নিপুণে পঞ্হে, তে সব্বে ব্যাকরিং অহং.
‘‘জিনো তস্মিং গুণে তুট্ঠো, এতদগ্গে ঠপেসি মং;
ভিক্খুনিং ধম্মকথিকং, নাঞ্ঞং পস্সামি এদিসিং.
‘‘ধম্মদিন্না যথা ধীরা, এৰং ধারেথ ভিক্খৰো;
এৰাহং পণ্ডিতা হোমি, নাযকেনানুকম্পিতা.
‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;
ওহিতো গরুকো ভারো, ভৰনেত্তি সমূহতা.
‘‘যস্সত্থায পব্বজিতা, অগারস্মানগারিযং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৰসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
পরচিত্তানি জানামি, সত্থুসাসনকারিকা.
‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৰিসোধিতং;
খেপেত্ৰা আসৰে সব্বে, ৰিসুদ্ধাসিং সুনিম্মলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেরী ২.৩.৯৫-১৩০);
অরহত্তং পন পত্ৰা ‘‘ময্হং মনং মত্থকং পত্তং, ইদানি ইধ ৰসিত্ৰা কিং করিস্সামি, রাজগহমেৰ গন্ত্ৰা সত্থারঞ্চ ৰন্দিস্সামি, বহূ চ মে ঞাতকা পুঞ্ঞানি করিস্সন্তী’’তি ভিক্খুনীহি সদ্ধিং রাজগহমেৰ পচ্চাগতা. ৰিসাখো তস্সা আগতভাৰং সুত্ৰা তস্সা অধিগমং ৰীমংসন্তো পঞ্চক্খন্ধাদিৰসেন পঞ্হং পুচ্ছি. ধম্মদিন্না সুনিসিতেন সত্থেন কুমুদনাল়ে ছিন্দন্তী ৰিয পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি. ৰিসাখো সব্বং পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযং সত্থু আরোচেসি. সত্থা ‘‘পণ্ডিতা, ৰিসাখ, ধম্মদিন্না ভিক্খুনী’’তিআদিনা তং পসংসন্তো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দেত্ৰা ব্যাকতভাৰং পৰেদেত্ৰা তমেৰ চূল়ৰেদল্লসুত্তং (ম. নি. ১.৪৬০) অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা তং ধম্মকথিকানং ভিক্খুনীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যদা পন সা তস্মিং গামকাৰাসে ৰসন্তী হেট্ঠিমমগ্গে অধিগন্ত্ৰা অগ্গমগ্গত্থায ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি, তদা –
১২. ‘‘ছন্দজাতা অৰসাযী, মনসা চ ফুটা সিযা;
কামেসু অপ্পটিবদ্ধচিত্তা, উদ্ধংসোতাতি ৰুচ্চতী’’তি. –
ইমং গাথং অভাসি.
তত্থ ছন্দজাতাতি অগ্গফলত্থং জাতচ্ছন্দা. অৰসাযীতি অৰসাযো ৰুচ্চতি অৰসানং নিট্ঠানং, তম্পি কামেসু অপ্পটিবদ্ধচিত্ততায ‘‘উদ্ধংসোতা’’তি ৰক্খমানত্তা সমণকিচ্চস্স নিট্ঠানং ৰেদিতব্বং, ন যস্স কস্সচি, তস্মা পদদ্ৰযেনাপি অপ্পত্তমানসা অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানাতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি. মনসা চ ফুটা সিযাতি হেট্ঠিমেহি তীহি মগ্গচিত্তেহি নিব্বানং ফুটা ফুসিতা ভৰেয্য. কামেসু অপ্পটিবদ্ধচিত্তাতি অনাগামিমগ্গৰসেন কামেসু ন পটিবদ্ধচিত্তা. উদ্ধংসোতাতি উদ্ধমেৰ মগ্গসোতো সংসারসোতো চ এতিস্সাতি উদ্ধংসোতা. অনাগামিনো হি যথা অগ্গমগ্গো উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞো, এৰং অৰিহাদীসু উপ্পন্নস্স যাৰ অকনিট্ঠা উদ্ধমেৰ উপ্পত্তি হোতীতি.
ধম্মদিন্নাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.