১. এককনিপাতো

১. অঞ্ঞতরাথেরীগাথাৰণ্ণনা

ইদানি থেরীগাথানং অত্থসংৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. তত্থ যস্মা ভিক্খুনীনং আদিতো যথা পব্বজ্জা উপসম্পদা চ পটিলদ্ধা, তং পকাসেত্ৰা অত্থসংৰণ্ণনায করীযমানায তত্থ তত্থ গাথানং অট্ঠুপ্পত্তিং ৰিভাৰেতুং সুকরা হোতি সুপাকটা চ, তস্মা তং পকাসেতুং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপতো অযং অনুপুব্বিকথা –

অযঞ্হি লোকনাথো ‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তী’’ত্যাদিনা ৰুত্তানি অট্ঠঙ্গানি সমোধানেত্ৰা দীপঙ্করস্স ভগৰতো পাদমূলে কতমহাভিনীহারো সমতিংসপারমিযো পূরেন্তো চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো অনুক্কমেন পারমিযো পূরেত্ৰা ঞাতত্থচরিযায লোকত্থচরিযায বুদ্ধত্থচরিযায চ কোটিং পত্ৰা তুসিতভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি বুদ্ধভাৰায –

‘‘কালো খো তে মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;

সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৬৭) –

আযাচিতমনুস্সূপপত্তিকো তাসং দেৰতানং পটিঞ্ঞং দত্ৰা, কতপঞ্চমহাৰিলোকনো সক্যরাজকুলে সুদ্ধোদনমহারাজস্স গেহে সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো দসমাসে সতো সম্পজানো তত্থ ঠত্ৰা, সতো সম্পজানো ততো নিক্খন্তো লুম্বিনীৰনে লদ্ধাভিজাতিকো ৰিৰিধা ধাতিযো আদিং কত্ৰা মহতা পরিহারেন সম্মদেৰ পরিহরিযমানো অনুক্কমেন ৰুড্ঢিপ্পত্তো তীসু পাসাদেসু ৰিৰিধনাটকজনপরিৰুতো দেৰো ৰিয সম্পত্তিং অনুভৰন্তো জিণ্ণব্যাধিমতদস্সনেন জাতসংৰেগো ঞাণস্স পরিপাকতং গতত্তা, কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা, রাহুলকুমারস্স জাতদিৰসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং অস্সরাজং আরুয্হ, দেৰতাহি ৰিৰটেন দ্ৰারেন অড্ঢরত্তিকসমযে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা, তেনেৰ রত্তাৰসেসেন তীণি রজ্জানি অতিক্কমিত্ৰা অনোমানদীতীরং পত্ৰা ঘটিকারমহাব্রহ্মুনা আনীতে অরহত্তদ্ধজে গহেত্ৰা পব্বজিতো, তাৰদেৰ ৰস্সসট্ঠিকত্থেরো ৰিয আকপ্পসম্পন্নো হুত্ৰা, পাসাদিকেন ইরিযাপথেন অনুক্কমেন রাজগহং পত্ৰা, তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা পণ্ডৰপব্বতপব্ভারে পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা, মাগধরাজেন রজ্জেন নিমন্তিযমানো তং পটিক্খিপিত্ৰা, ভগ্গৰস্সারামং গন্ত্ৰা, তস্স সমযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা ততো আল়ারুদকানং সমযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা, তং সব্বং অনলঙ্করিত্ৰা অনুক্কমেন উরুৰেলং গন্ত্ৰা তত্থ ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং কত্ৰা, তায অরিযধম্মপটিৰেধস্সাভাৰং ঞত্ৰা ‘‘নাযং মগ্গো বোধাযা’’তি ওল়ারিকং আহারং আহরন্তো কতিপাহেন বলং গাহেত্ৰা ৰিসাখাপুণ্ণমদিৰসে সুজাতায দিন্নং ৰরভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা, সুৰণ্ণপাতিং নদিযা পটিসোতং খিপিত্ৰা, ‘‘অজ্জ বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি কতসন্নিট্ঠানো সাযন্হসমযে কাল়েন নাগরাজেন অভিত্থুতিগুণো বোধিমণ্ডং আরুয্হ অচলট্ঠানে পাচীনলোকধাতুঅভিমুখো অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো চতুরঙ্গসমন্নাগতং ৰীরিযং অধিট্ঠায, সূরিযে অনত্থঙ্গতেযেৰ মারবলং ৰিধমিত্ৰা, পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা, অনুলোমপটিলোমং পচ্চযাকারং সম্মসন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সব্ববুদ্ধেহি অধিগতং অনঞ্ঞসাধারণং সম্মাসম্বোধিং অধিগন্ত্ৰা, নিব্বানারম্মণায ফলসমাপত্তিযা তত্থেৰ সত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা, তেনেৰ নযেন ইতরসত্তাহেপি বোধিমণ্ডেযেৰ ৰীতিনামেত্ৰা, রাজাযতনমূলে মধুপিণ্ডিকভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা, পুন অজপালনিগ্রোধমূলে নিসিন্নো ধম্মতায ধম্মগম্ভীরতং পচ্চৰেক্খিত্ৰা অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমন্তে মহাব্রহ্মুনা আযাচিতো বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযাদিভেদে সত্তে দিস্ৰা মহাব্রহ্মুনা ধম্মদেসনায কতপটিঞ্ঞো ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি আৰজ্জেন্তো আল়ারুদকানং কালঙ্কতভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘বহুপকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ, যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু, যংনূনাহং পঞ্চৰগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ১০) চিন্তেত্ৰা, আসাল়্হিপুণ্ণমাযং মহাবোধিতো বারাণসিং উদ্দিস্স অট্ঠারসযোজনং মগ্গং পটিপন্নো অন্তরামগ্গে উপকেন আজীৰকেন সদ্ধিং মন্তেত্ৰা, অনুক্কমেন ইসিপতনং পত্ৰা তত্থ পঞ্চৰগ্গিযে সঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৩; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০) ধম্মচক্কপৰত্তনসুত্তন্তদেসনায অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠারসব্রহ্মকোটিযো ধম্মামতং পাযেত্ৰা পাটিপদে ভদ্দিযত্থেরং, পক্খস্স দুতিযাযং ৰপ্পত্থেরং, পক্খস্স ততিযাযং মহানামত্থেরং, চতুত্থিযং অস্সজিত্থেরং, সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা, পঞ্চমিযং পন পক্খস্স অনত্তলক্খণসুত্তন্তদেসনায (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) সব্বেপি অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা ততো পরং যসদারকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাসপুরিসে, কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংসমত্তে ভদ্দৰগ্গিযে, গযাসীসে পিট্ঠিপাসাণে সহস্সমত্তে পুরাণজটিলেতি এৰং মহাজনং অরিযভূমিং ওতারেত্ৰা বিম্বিসারপ্পমুখানি একাদসনহুতানি সোতাপত্তিফলে নহুতং সরণত্তযে পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰেল়ুৰনং পটিগ্গহেত্ৰা তত্থ ৰিহরন্তো অস্সজিত্থেরস্স ৰাহসা অধিগতপঠমমগ্গে সঞ্চযং আপুচ্ছিত্ৰা, সদ্ধিং পরিসায অত্তনো সন্তিকং উপগতে সারিপুত্তমোগ্গল্লানে অগ্গফলং সচ্ছিকত্ৰা সাৰকপারমিযা মত্থকং পত্তে অগ্গসাৰকট্ঠানে ঠপেত্ৰা কাল়ুদাযিত্থেরস্স অভিযাচনায কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা, মানত্থদ্ধে ঞাতকে যমকপাটিহারিযেন দমেত্ৰা, পিতরং অনাগামিফলে, মহাপজাপতিং সোতাপত্তিফলে পটিট্ঠাপেত্ৰা, নন্দকুমারং রাহুলকুমারঞ্চ পব্বাজেত্ৰা, সত্থা পুনদেৰ রাজগহং পচ্চাগচ্ছি.

অথাপরেন সমযেন সত্থরি ৰেসালিং উপনিস্সায কূটাগারসালাযং ৰিহরন্তে সুদ্ধোদনমহারাজা সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠাৰ অরহত্তং সচ্ছিকত্ৰা পরিনিব্বাযি. অথ মহাপজাপতিযা গোতমিযা পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পজ্জি, ততো রোহিনীনদীতীরে কলহৰিৰাদসুত্তন্তদেসনায (সু. নি. ৮৬৮ আদযো) পরিযোসানে নিক্খমিত্ৰা, পব্বজিতানং পঞ্চন্নং কুমারসতানং পাদপরিচারিকা একজ্ঝাসযাৰ হুত্ৰা মহাপজাপতিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা, সব্বাৰ ‘‘সত্থু সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি মহাপজাপতিং জেট্ঠিকং কত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্তুকামা অহেসুং. অযঞ্চ মহাপজাপতি পুব্বেপি একৰারং সত্থারং পব্বজ্জং যাচিত্ৰা নালত্থ, তস্মা কপ্পকং পক্কোসাপেত্ৰা কেসে ছিন্দাপেত্ৰা কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৰা সব্বা তা সাকিযানিযো আদায ৰেসালিং গন্ত্ৰা আনন্দত্থেরেন দসবলং যাচাপেত্ৰা, অট্ঠগরুধম্মপটিগ্গহণেন পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অলত্থ. ইতরা পন সব্বাপি একতো উপসম্পন্না অহেসুং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পনেতং ৰত্থু তত্থ তত্থ পাল়িযং (চূল়ৰ. ৪০২) আগতমেৰ.

এৰং উপসম্পন্না পন মহাপজাপতি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. অথস্সা সত্থা ধম্মং দেসেসি. সা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. সেসা চ পঞ্চসতভিক্খুনিযো নন্দকোৰাদপরিযোসানে (ম. নি. ৩.৩৯৮) অরহত্তং পাপুণিংসু. এৰং ভিক্খুনিসঙ্ঘে সুপ্পতিট্ঠিতে পুথুভূতে তত্থ তত্থ গামনিগমজনপদরাজধানীসু কুলিত্থিযো কুলসুণ্হাযো কুলকুমারিকাযো বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিতঞ্চ সুত্ৰা, সাসনে অভিপ্পসন্না সংসারে চ জাতসংৰেগা অত্তনো সামিকে মাতাপিতরো ঞাতকে চ অনুজানাপেত্ৰা, সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিংসু. পব্বজিত্ৰা চ সীলাচারসম্পন্না সত্থুনো চ তেসং থেরানঞ্চ সন্তিকে ওৰাদং লভিত্ৰা ঘটেন্তিযো ৰাযমন্তিযো নচিরস্সেৰ অরহত্তং সচ্ছাকংসু. তাহি উদানাদিৰসেন তত্থ তত্থ ভাসিতা গাথা পচ্ছা সঙ্গীতিকারকেহি একজ্ঝং কত্ৰা এককনিপাতাদিৰসেন সঙ্গীতিং আরোপযিংসু ‘‘ইমা থেরীগাথা নামা’’তি. তাসং নিপাতাদিৰিভাগো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. তত্থ নিপাতেসু এককনিপাতো আদি. তত্থপি –

১. ‘‘সুখং সুপাহি থেরিকে, কত্ৰা চোল়েন পারুতা;

উপসন্তো হি তে রাগো, সুক্খডাকংৰ কুম্ভিয’’ন্তি. –

অযং গাথা আদি. তস্সা কা উপ্পত্তি? অতীতে কির অঞ্ঞতরা কুলধীতা কোণাগমনস্স ভগৰতো কালে সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৰা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা দুতিযদিৰসে সাখামণ্ডপং কারেত্ৰা ৰালিকং অত্থরিত্ৰা উপরি ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজং কত্ৰা সত্থু কালং আরোচাপেসি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. সা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসিত্ৰা, ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং তিচীৰরেন অচ্ছাদেসি. তস্সা ভগৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সা যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা আযুপরিযোসানে দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং সুগতীসু এৰ সংসরন্তী কস্সপস্স ভগৰতো কালে গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা, সংসারে জাতসংৰেগা সাসনে পব্বজিত্ৰা উপসম্পজ্জিত্ৰা ৰীসতিৰস্সহস্সানি ভিক্খুনিসীলং পূরেত্ৰা, পুথুজ্জনকালকিরিযং কত্ৰা, সগ্গে নিব্বত্তা একং বুদ্ধন্তরং সগ্গসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰেসালিযং খত্তিযমহাসালকুলে নিব্বত্তি. তং থিরসন্তসরীরতায থেরিকাতি ৰোহরিংসু. সা ৰযপ্পত্তা কুলপ্পদেসাদিনা সমানজাতিকস্স খত্তিযকুমারস্স মাতাপিতূহি দিন্না পতিদেৰতা হুত্ৰা ৰসন্তী সত্থু ৰেসালিগমনে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধা উপাসিকা হুত্ৰা, অপরভাগে মহাপজাপতিগোতমীথেরিযা সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পব্বজ্জায রুচিং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘অহং পব্বজিস্সামী’’তি সামিকস্সারোচেসি. সামিকো নানুজানাতি. সা পন কতাধিকারতায যথাসুতং ধম্মং পচ্চৰেক্খিত্ৰা রূপারূপধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং অনুযুত্তা ৰিহরতি.

অথেকদিৰসং মহানসে ব্যঞ্জনে পচ্চমানে মহতী অগ্গিজালা উট্ঠহি. সা অগ্গিজালা সকলভাজনং তটতটাযন্তং ঝাযতি. সা তং দিস্ৰা তদেৰারম্মণং কত্ৰা সুট্ঠুতরং অনিচ্চতং উপট্ঠহন্তং উপধারেত্ৰা ততো তত্থ দুক্খানিচ্চানত্ততঞ্চ আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনুক্কমেন উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অনাগামিফলে পতিট্ঠহি. সা ততো পট্ঠায আভরণং ৰা অলঙ্কারং ৰা ন ধারেতি. সা সামিকেন ‘‘কস্মা ত্ৰং, ভদ্দে, ইদানি পুব্বে ৰিয আভরণং ৰা অলঙ্কারং ৰা ন ধারেসী’’তি ৰুত্তা অত্তনো গিহিভাৰে অভব্বভাৰং আরোচেত্ৰা পব্বজ্জং অনুজানাপেসি. সো ৰিসাখো উপাসকো ৰিয ধম্মদিন্নং মহতা পরিহারেন মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘ইমং, অয্যে, পব্বাজেথা’’তি আহ. অথ মহাপজাপতিগোতমী তং পব্বাজেত্ৰা উপসম্পাদেত্ৰা ৰিহারং নেত্ৰা সত্থারং দস্সেসি. সত্থাপিস্সা পকতিযা দিট্ঠারম্মণমেৰ ৰিভাৰেন্তো ‘‘সুখং সুপাহী’’তি গাথমাহ.

তত্থ সুখন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো. সুপাহীতি আণত্তিৰচনং. থেরিকেতি আমন্তনৰচনং. কত্ৰা চোল়েন পারুতাতি অপ্পিচ্ছতায নিযোজনং. উপসন্তো হি তে রাগোতি পটিপত্তিকিত্তনং. সুক্খডাকংৰাতি উপসমেতব্বস্স কিলেসস্স অসারভাৰনিদস্সনং. কুম্ভিযন্তি তদাধারস্স অনিচ্চতুচ্ছাদিভাৰনিদস্সনং.

সুখন্তি চেতং ইট্ঠাধিৰচনং. সুখেন নিদুক্খা হুত্ৰাতি অত্থো. সুপাহীতি নিপজ্জনিদস্সনঞ্চেতং চতুন্নং ইরিযাপথানং, তস্মা চত্তারোপি ইরিযাপথে সুখেনেৰ কপ্পেহি সুখং ৰিহরাতি অত্থো. থেরিকেতি ইদং যদিপি তস্সা নামকিত্তনং, পচুরেন অন্ৰত্থসঞ্ঞাভাৰতো পন থিরে সাসনে থিরভাৰপ্পত্তে, থিরেহি সীলাদিধম্মেহি সমন্নাগতেতি অত্থো. কত্ৰা চোল়েন পারুতাতি পংসুকূলচোল়েহি চীৰরং কত্ৰা অচ্ছাদিতসরীরা তং নিৰত্থা চেৰ পারুতা চ. উপসন্তো হি তে রাগোতি হি-সদ্দো হেত্ৰত্থো. যস্মা তৰ সন্তানে উপ্পজ্জনককামরাগো উপসন্তো অনাগামিমগ্গঞাণগ্গিনা দড্ঢো, ইদানি তদৰসেসং রাগং অগ্গমগ্গঞাণগ্গিনা দহেত্ৰা সুখং সুপাহীতি অধিপ্পাযো. সুক্খডাকংৰ কুম্ভিযন্তি যথা তং পক্কে ভাজনে অপ্পকং ডাকব্যঞ্জনং মহতিযা অগ্গিজালায পচ্চমানং ঝাযিত্ৰা সুস্সন্তং ৰূপসম্মতি, যথা ৰা উদকমিস্সে ডাকব্যঞ্জনে উদ্ধনং আরোপেত্ৰা পচ্চমানে উদকে ৰিজ্জমানে তং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি, উদকে পন ছিন্নে উপসন্তমেৰ হোতি, এৰং তৰ সন্তানে কামরাগো উপসন্তো, ইতরম্পি ৰূপসমেত্ৰা সুখং সুপাহীতি.

থেরী ইন্দ্রিযানং পরিপাকং গতত্তা সত্থু দেসনাৰিলাসেন চ গাথাপরিযোসানে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.১.২৬-৩০).

‘‘কোণাগমনবুদ্ধস্স, মণ্ডপো কারিতো মযা;

ধুৰং তিচীৰরংদাসিং, বুদ্ধস্স লোকবন্ধুনো.

‘‘যং যং জনপদং যামি, নিগমে রাজধানিযো;

সব্বত্থ পূজিতো হোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগীৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰা.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা থেরী উদানেন্তী তমেৰ গাথং অভাসি, তেনাযং গাথা তস্সা থেরিযা গাথা অহোসি. তত্থ থেরিযা ৰুত্তগাথায অনৰসেসো রাগো পরিগ্গহিতো অগ্গমগ্গেন তস্স ৰূপসমস্স অধিপ্পেতত্তা. রাগৰূপসমেনেৰ চেত্থ সব্বেসম্পি কিলেসানং ৰূপসমো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং তদেকট্ঠতায সব্বেসং কিলেসধম্মানং ৰূপসমসিদ্ধিতো. তথা হি ৰুচ্চতি –

‘‘উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাহি, যো মোহো সহজো মতো;

পহানেকট্ঠভাৰেন, রাগেন সরণো হি সো’’তি.

যথা চেত্থ সব্বেসং সংকিলেসানং ৰূপসমো ৰুত্তো, এৰং সব্বত্থাপি তেসং ৰূপসমো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. পুব্বভাগে তদঙ্গৰসেন, সমথৰিপস্সনাক্খণে ৰিক্খম্ভনৰসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন, ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন ৰূপসমসিদ্ধিতো. তেন চতুব্বিধস্সাপি পহানস্স সিদ্ধি ৰেদিতব্বা. তত্থ তদঙ্গপ্পহানেন সীলসম্পদাসিদ্ধি, ৰিক্খম্ভনপহানেন সমাধিসম্পদাসিদ্ধি, ইতরেহি পঞ্ঞাসম্পদাসিদ্ধি দস্সিতা হোতি পহানাভিসমযোপসিজ্ঝনতো. যথা ভাৰনাভিসমযং সাধেতি তস্মিং অসতি তদভাৰতো, তথা সচ্ছিকিরিযাভিসমযং পরিঞ্ঞাভিসমযঞ্চ সাধেতি এৰাতি. চতুরাভিসমযসিদ্ধিযা তিস্সো সিক্খা, পটিপত্তিযা তিৰিধকল্যাণতা, সত্তৰিসুদ্ধিযো চ পরিপুণ্ণা ইমায গাথায পকাসিতা হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞতরাথেরী অপঞ্ঞাতা নামগোত্তাদিৰসেন অপাকটা, একা থেরী লক্খণসম্পন্না ভিক্খুনী ইমং গাথং অভাসীতি অধিপ্পাযো.

অঞ্ঞতরাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. মুত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা

২. ‘‘মুত্তে মুচ্চস্সু যোগেহি, চন্দো রাহুগ্গহা ইৰ;

ৰিপ্পমুত্তেন চিত্তেন, অনণা ভুঞ্জ পিণ্ডক’’ন্তি. –

অযং মুত্তায নাম সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা একদিৰসং সত্থারং রথিযং গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা পীতিৰেগেন সত্থু পাদমূলে অৰকুজ্জা নিপজ্জি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, মুত্তাতিস্সা নামং অহোসি. সা উপনিস্সযসম্পন্নতায ৰীসতিৰস্সকালে মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজিত্ৰা সিক্খমানাৰ হুত্ৰা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোতি. সা একদিৰসং ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা থেরীনং ভিক্খুনীনং ৰত্তং দস্সেত্ৰা দিৰাট্ঠানং গন্ত্ৰা রহো নিসিন্না ৰিপস্সনায মনসিকারং আরভি. সত্থা সুরভিগন্ধকুটিযা নিসিন্নোৰ ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তস্সা পুরতো নিসিন্নো ৰিয অত্তানং দস্সেত্ৰা ‘‘মুত্তে মুচ্চস্সু যোগেহী’’তি ইমং গাথমাহ.

তত্থ মুত্তেতি তস্সা আলপনং. মুচ্চস্সু যোগেহীতি মগ্গপটিপাটিযা কামযোগাদীহি চতূহি যোগেহি মুচ্চ, তেহি ৰিমুত্তচিত্তা হোহি. যথা কিং? চন্দো রাহুগ্গহা ইৰাতি রাহুসঙ্খাতো গহতো চন্দো ৰিয উপক্কিলেসতো মুচ্চস্সু. ৰিপ্পমুত্তেন চিত্তেনাতি অরিযমগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা সুট্ঠু ৰিমুত্তেন চিত্তেন, ইত্থং ভূতলক্খণে চেতং করণৰচনং. অনণা ভুঞ্জ পিণ্ডকন্তি কিলেসইণং পহায অনণা হুত্ৰা রট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জেয্যাসি. যো হি কিলেসে অপ্পহায সত্থারা অনুঞ্ঞাতপচ্চযে পরিভুঞ্জতি, সো সাণো পরিভুঞ্জতি নাম. যথাহ আযস্মা বাকুলো – ‘‘সত্তাহমেৰ খো অহং, আৰুসো, সাণো রট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জি’’ন্তি (ম. নি. ৩.২১১). তস্মা সাসনে পব্বজিতেন কামচ্ছন্দাদিইণং পহানায অনণেন হুত্ৰা সদ্ধাদেয্যং পরিভুঞ্জিতব্বং. পিণ্ডকন্তি দেসনাসীসমেৰ, চত্তারোপি পচ্চযেতি অত্থো. অভিণ্হং ওৰদতীতি অরিযমগ্গপ্পত্তিযা উপক্কিলেসে ৰিসোধেন্তো বহুসো ওৰাদং দেতি.

সা তস্মিং ওৰাদে ঠত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.১.৩১-৩৬) –

‘‘ৰিপস্সিস্স ভগৰতো, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

রথিযং পটিপন্নস্স, তারযন্তস্স পাণিনো.

‘‘ঘরতো নিক্খমিত্ৰান, অৰকুজ্জা নিপজ্জহং;

অনুকম্পকো লোকনাথো, সিরসি অক্কমী মম.

‘‘অক্কমিত্ৰান সিরসি, অগমা লোকনাযকো;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, তুসিতং অগমাসহং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সা তমেৰ গাথং উদানেসি. পরিপুণ্ণসিক্খা উপসম্পজ্জিত্ৰা অপরভাগে পরিনিব্বানকালেপি তমেৰ গাথং পচ্চভাসীতি.

মুত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পুণ্ণাথেরীগাথাৰণ্ণনা

পুণ্ণে পূরস্সু ধম্মেহীতি পুণ্ণায নাম সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে চন্দভাগায নদিযা তীরে কিন্নরযোনিযং নিব্বত্তা. একদিৰসং তত্থ অঞ্ঞতরং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা পসন্নমানসা নল়মালায তং পূজেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তি. পুণ্ণাতিস্সা নামং অহোসি. সা উপনিস্সযসম্পন্নতায ৰীসতিৰস্সানি ৰসমানা মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিত্ৰা সিক্খমানা এৰ হুত্ৰা ৰিপস্সনং আরভি. সত্থা তস্সা গন্ধকুটিযং নিসিন্নো এৰ ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা –

৩. ‘‘পুণ্ণে পূরস্সু ধম্মেহি, চন্দো পন্নরসেরিৰ;

পরিপুণ্ণায পঞ্ঞায, তমোখন্ধং পদালযা’’তি. – ইমং গাথমাহ;

তত্থ পুণ্ণেতি তস্সা আলপনং. পূরস্সু ধম্মেহীতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মেহি পরিপুণ্ণা হোহি. চন্দো পন্নরসেরিৰাতি র-কারো পদসন্ধিকরো. পন্নরসে পুণ্ণমাসিযং সব্বাহি কলাহি পরিপুণ্ণো চন্দো ৰিয. পরিপুণ্ণায পঞ্ঞাযাতি সোল়সন্নং কিচ্চানং পারিপূরিযা পরিপুণ্ণায অরহত্তমগ্গপঞ্ঞায. তমোখন্ধং পদালযাতি মোহক্খন্ধং অনৰসেসতো ভিন্দ সমুচ্ছিন্দ. মোহক্খন্ধপদালনেন সহেৰ সব্বেপি কিলেসা পদালিতা হোন্তীতি.

সা তং গাথং সুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.১.৩৭-৪৫) –

‘‘চন্দভাগানদীতীরে, অহোসিং কিন্নরী তদা;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপরাজিতং.

‘‘পসন্নচিত্তা সুমনা, ৰেদজাতা কতঞ্জলী;

নল়মালং গহেত্ৰান, সযম্ভুং অভিপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা কিন্নরীদেহং, অগচ্ছিং তিদসং গতিং.

‘‘ছত্তিংসদেৰরাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং;

দসন্নং চক্কৰত্তীনং, মহেসিত্তমকারযিং;

সংৰেজেত্ৰান মে চিত্তং, পব্বজিং অনগারিযং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

সব্বাসৰপরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সা থেরী তমেৰ গাথং উদানেসি. অযমেৰ চস্সা অঞ্ঞাব্যাকরণগাথা অহোসীতি.

পুণ্ণাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. তিস্সাথেরীগাথাৰণ্ণনা

তিস্সে সিক্খস্সু সিক্খাযাতি তিস্সায সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা সম্ভতকুসলপচ্চযা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং সক্যরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা বোধিসত্তস্স ওরোধভূতা পচ্ছা মহাপজাপতিগোতমিযা সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোতি. তস্সা সত্থা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা –

৪. ‘‘তিস্সে সিক্খস্সু সিক্খায, মা তং যোগা উপচ্চগুং;

সব্বযোগৰিসংযুত্তা, চর লোকে অনাসৰা’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ তিস্সেতি তস্সা আলপনং. সিক্খস্সু সিক্খাযাতি অধিসীলসিক্খাদিকায তিৰিধায সিক্খায সিক্খ, মগ্গসম্পযুত্তা তিস্সো সিক্খাযো সম্পাদেহীতি অত্থো. ইদানি তাসং সম্পাদনে কারণমাহ ‘‘মা তং যোগা উপচ্চগু’’ন্তি মনুস্সত্তং, ইন্দ্রিযাৰেকল্লং, বুদ্ধুপ্পাদো, সদ্ধাপটিলাভোতি ইমে যোগা সমযা দুল্লভক্খণা তং মা অতিক্কমুং. কামযোগাদযো এৰ ৰা চত্তারো যোগা তং মা উপচ্চগুং মা অভিভৰেয্যুং. সব্বযোগৰিসংযুত্তাতি সব্বেহি কামযোগাদীহি যোগেহি ৰিমুত্তা ততো এৰ অনাসৰা হুত্ৰা লোকে চর, দিট্ঠসুখৰিহারেন ৰিহরাহীতি অত্থো.

সা তং গাথং সুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণীতি আদিনযো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

তিস্সাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-১০. তিস্সাদিথেরীগাথাৰণ্ণনা

তিস্সে যুঞ্জস্সু ধম্মেহীতি তিস্সায থেরিযা গাথা. তস্সা ৰত্থু তিস্সাসিক্খমানায ৰত্থুসদিসং. অযং পন থেরী হুত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. যথা চ অযং, এৰং ইতো পরং ধীরা, ৰীরা, মিত্তা, ভদ্রা, উপসমাতি পঞ্চন্নং থেরীনং ৰত্থু একসদিসমেৰ. সব্বাপি ইমা কপিলৰত্থুৰাসিনিযো বোধিসত্তস্স ওরোধভূতা মহাপজাপতিগোতমিযা সদ্ধিং নিক্খন্তা ওভাসগাথায চ অরহত্তং পত্তা ঠপেত্ৰা সত্তমিং. সা পন ওভাসগাথায ৰিনা পগেৰ সত্থু সন্তিকে লদ্ধং ওৰাদং নিস্সায ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণিত্ৰা উদানৰসেন ‘‘ৰীরা ৰীরেহী’’তি গাথং অভাসি. ইতরাপি অরহত্তং পত্ৰা –

৫. ‘‘তিস্সে যুঞ্জস্সু ধম্মেহি, খণো তং মা উপচ্চগা;

খণাতীতা হি সোচন্তি, নিরযম্হি সমপ্পিতা.

৬. ‘‘ধীরে নিরোধং ফুসেহি, সঞ্ঞাৰূপসমং সুখং;

আরাধযাহি নিব্বানং, যোগক্খেমমনুত্তরং.

৭. ‘‘ৰীরা ৰীরেহি ধম্মেহি, ভিক্খুনী ভাৰিতিন্দ্রিযা;

ধারেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহনং.

৮. ‘‘সদ্ধায পব্বজিত্ৰান, মিত্তে মিত্তরতা ভৰ;

ভাৰেহি কুসলে ধম্মে, যোগক্খেমস্স পত্তিযা.

৯. ‘‘সদ্ধায পব্বজিত্ৰান, ভদ্রে ভদ্ররতা ভৰ;

ভাৰেহি কুসলে ধম্মে, যোগক্খেমমনুত্তরং.

১০. ‘‘উপসমে তরে ওঘং, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তরং;

ধারেহি অন্তিমং দেহং, জেত্ৰা মারং সৰাহন’’ন্তি. – গাথাযো অভাসিংসু;

তত্থ যুঞ্জস্সু ধম্মেহীতি সমথৰিপস্সনাধম্মেহি অরিযেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি চ যুঞ্জ যোগং করোহি. খণো তং মা উপচ্চগাতি যো এৰং যোগভাৰনং ন করোতি, তং পুগ্গলং পতিরূপদেসে উপ্পত্তিক্খণো, ছন্নং আযতনানং অৰেকল্লক্খণো, বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, সদ্ধায পটিলদ্ধক্খণো, সব্বোপি অযং খণো অতিক্কমতি নাম. সো খণো তং মা অতিক্কমি. খণাতীতাতি যে হি খণং অতীতা, যে চ পুগ্গলে সো খণো অভীতো, তে নিরযম্হি সমপ্পিতা হুত্ৰা সোচন্তি, তত্থ নিব্বত্তিত্ৰা মহাদুক্খং পচ্চনুভৰন্তীতি অত্থো.

নিরোধং ফুসেহীতি কিলেসনিরোধং ফুস্স পটিলভ. সঞ্ঞাৰূপসমং সুখং, আরাধযাহি নিব্বানন্তি কামসঞ্ঞাদীনং পাপসঞ্ঞানং উপসমনিমিত্তং অচ্চন্তসুখং নিব্বানং আরাধেহি.

ৰীরা ৰীরেহি ধম্মেহীতি ৰীরিযপধানতায ৰীরেহি তেজুস্সদেহি অরিযমগ্গধম্মেহি ভাৰিতিন্দ্রিযা ৰড্ঢিতসদ্ধাদিইন্দ্রিযা ৰীরা ভিক্খুনী ৰত্থুকামেহি সৰাহনং কিলেসমারং জিনিত্ৰা আযতিং পুনব্ভৰাভাৰতো অন্তিমং দেহং ধারেতীতি থেরী অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা অত্তানং দস্সেতি.

মিত্তেতি তং আলপতি. মিত্তরতাতি কল্যাণমিত্তেসু অভিরতা. তত্থ সক্কারসম্মানকরণতা হোহি. ভাৰেহি কুসলে ধম্মেতি অরিযমগ্গধম্মে ৰড্ঢেহি. যোগক্খেমস্সাতি অরহত্তস্স নিব্বানস্স চ পত্তিযা অধিগমায.

ভদ্রেতি তং আলপতি. ভদ্ররতাতি ভদ্রেসু সীলাদিধম্মেসু রতা অভিরতা হোহি. যোগক্খেমমনুত্তরন্তি চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দৰং অনুত্তরং নিব্বানং, তস্স পত্তিযা কুসলে বোধিপক্খিযধম্মে ভাৰেহীতি অত্থো.

উপসমেতি তং আলপতি. তরে ওঘং মচ্চুধেয্যং সুদুত্তরন্তি মচ্চু এত্থ ধীযতীতি মচ্চুধেয্যং, অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি সুট্ঠু দুত্তরন্তি সুদুত্তরং, সংসারমহোঘং তরে অরিযমগ্গনাৰায তরেয্যাসি. ধারেহি অন্তিমং দেহন্তি তস্স তরণেনেৰ অন্তিমদেহধরা হোহীতি অত্থো.

তিস্সাদিথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা পঠমৰগ্গৰণ্ণনা.

১১. মুত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা

সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হীতিআদিকা মুত্তাথেরিযা গাথা. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারা তত্থ তত্থ ভৰে কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলজনপদে ওঘাতকস্স নাম দলিদ্দব্রাহ্মণস্স ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, তং ৰযপ্পত্তকালে মাতাপিতরো একস্স খুজ্জব্রাহ্মণস্স অদংসু. সা তেন ঘরাৰাসং অরোচন্তী তং অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোতি. তস্সা বহিদ্ধারম্মণেসু চিত্তং ৰিধাৰতি, সা তং নিগ্গণ্হন্তী ‘‘সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হী’’তি গাথং ৰদন্তীযেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

পাণিনে অনুগণ্হন্তো, পিণ্ডায পাৰিসী পুরং.

‘‘তস্স আগচ্ছতো সত্থু, সব্বে নগরৰাসিনো;

হট্ঠতুট্ঠা সমাগন্ত্ৰা, ৰালিকা আকিরিংসু তে.

‘‘ৰীথিসম্মজ্জনং কত্ৰা, কদলিপুণ্ণকদ্ধজে;

ধূমং চুণ্ণঞ্চ মাসঞ্চ, সক্কারং কচ্চ সত্থুনো.

‘‘মণ্ডপং পটিযাদেত্ৰা, নিমন্তেত্ৰা ৰিনাযকং;

মহাদানং দদিত্ৰান, সম্বোধিং অভিপত্থযি.

‘‘পদুমুত্তরো মহাৰীরো, হারকো সব্বপাণিনং;

অনুমোদনিযং কত্ৰা, ব্যাকাসি অগ্গপুগ্গলো.

‘‘সতসহস্সে অতিক্কন্তে, কপ্পো হেস্সতি ভদ্দকো;

ভৰাভৰে সুখং লদ্ধা, পাপুণিস্সসি বোধিযং.

‘‘হত্থকম্মঞ্চ যে কেচি, কতাৰী নরনারিযো;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, সব্বা হেস্সন্তি সম্মুখা.

‘‘তেন কম্মৰিপাকেন, চেতনাপণিধীহি চ;

উপ্পন্নদেৰভৰনে, তুয্হং তা পরিচারিকা.

‘‘দিব্বং সুখমসঙ্খ্যেয্যং, মানুসঞ্চ অসঙ্খিযং;

অনুভোন্তি চিরং কালং, সংসরিম্হ ভৰাভৰে.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

সুখুমালা মনুস্সেসু, অথো দেৰপুরেসু চ.

‘‘রূপং ভোগং যসং আযুং, অথো কিত্তিসুখং পিযং;

লভামি সততং সব্বং, সুকতং কম্মসম্পদং.

‘‘পচ্ছিমে ভৰে সম্পত্তে, জাতাহং ব্রাহ্মণে কুলে;

সুখুমালহত্থপাদা, রমণিযে নিৰেসনে.

‘‘সব্বকালম্পি পথৰী, ন পস্সামনলঙ্কতং;

চিক্খল্লভূমিং অসুচিং, ন পস্সামি কুদাচনং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা উদানেন্তী –

১১. ‘‘সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হি, তীহি খুজ্জেহি মুত্তিযা;

উদুক্খলেন মুসলেন, পতিনা খুজ্জকেন চ;

মুত্তাম্হি জাতিমরণা, ভৰনেত্তি সমূহতা’’তি. – ইমং গাথং অভাসি;

তত্থ সুমুত্তাতি সুট্ঠু মুত্তা. সাধুমুত্তাম্হীতি সাধু সম্মদেৰ মুত্তা অম্হি. কুতো পন সুমুত্তা সাধুমুত্তাতি আহ ‘‘তীহি খুজ্জেহি মুত্তিযা’’তি, তীহি ৰঙ্ককেহি পরিমুত্তিযাতি অত্থো. ইদানি তানি সরূপতো দস্সেন্তী ‘‘উদুক্খলেন মুসলেন, পতিনা খুজ্জকেন চা’’তি আহ. উদুক্খলে হি ধঞ্ঞং পক্খিপন্তিযা পরিৰত্তেন্তিযা মুসলেন কোট্টেন্তিযা চ পিট্ঠি ওনামেতব্বা হোতীতি খুজ্জকরণহেতুতায তদুভযং ‘‘খুজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. সামিকো পনস্সা খুজ্জো এৰ. ইদানি যস্সা মুত্তিযা নিদস্সনৰসেন তীহি খুজ্জেহি মুত্তি ৰুত্তা. তমেৰ দস্সেন্তী ‘‘মুত্তাম্হি জাতিমরণা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘ভৰনেত্তি সমূহতা’’তি. তস্সত্থো – ন কেৰলমহং তীহি খুজ্জেহি এৰ মুত্তা, অথ খো সব্বস্মা জাতিমরণাপি, যস্মা সব্বস্সাপি ভৰস্স নেত্তি নাযিকা তণ্হা অগ্গমগ্গেন মযা সমুগ্ঘাটিতাতি.

মুত্তাথেরীগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. ধম্মদিন্নাথেরীগাথাৰণ্ণনা

ছন্দজাতা অৰসাযীতি ধম্মদিন্নাথেরিযা গাথা. সা কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে পরাধীনৰুত্তিকা হুত্ৰা জীৰন্তী নিরোধতো ৰুট্ঠিতস্স অগ্গসাৰকস্স পূজাসক্কারপুব্বকং দানং দত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা. ততো চৰিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ফুস্সস্স ভগৰতো কালে সত্থু ৰেমাতিকভাতিকানং কম্মিকস্স গেহে ৰসমানা দানং পটিচ্চ ‘‘একং দেহী’’তি সামিকেন ৰুত্তে দ্ৰে দেন্তী, বহুং পুঞ্ঞং কত্ৰা কস্সপবুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিকরঞ্ঞো গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা সত্তন্নং ভগিনীনং অব্ভন্তরা হুত্ৰা ৰীসতিৰস্সসহস্সানি ব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা ৰিসাখস্স সেট্ঠিনো গেহং গতা.

অথেকদিৰসং ৰিসাখো সেট্ঠি সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা অনাগামী হুত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা পাসাদং অভিরুহন্তো সোপানমত্থকে ঠিতায ধম্মদিন্নায পসারিতহত্থং অনালম্বিত্ৰাৰ পাসাদং অভিরুহিত্ৰা ভুঞ্জমানোপি তুণ্হীভূতোৰ ভুঞ্জি. ধম্মদিন্না তং উপধারেত্ৰা, ‘‘অয্যপুত্ত, কস্মা ত্ৰং অজ্জ মম হত্থং নালম্বি, ভুঞ্জমানোপি ন কিঞ্চি কথেসি, অত্থি নু খো কোচি ময্হং দোসো’’তি আহ. ৰিসাখো ‘‘ধম্মদিন্নে, ন তে দোসো অত্থি, অহং পন অজ্জ পট্ঠায ইত্থিসরীরং ফুসিতুং আহারে চ লোলভাৰং কাতুং অনরহো, তাদিসো মযা ধম্মো পটিৰিদ্ধো. ত্ৰং পন সচে ইচ্ছসি, ইমস্মিংযেৰ গেহে ৰস. নো চে ইচ্ছসি, যত্তকেন ধনেন তে অত্থো, তত্তকং গহেত্ৰা কুলঘরং গচ্ছাহী’’তি আহ. ‘‘নাহং, অয্যপুত্ত, তযা ৰন্তৰমনং আচমিস্সামি, পব্বজ্জং মে অনুজানাহী’’তি. ৰিসাখো ‘‘সাধু, ধম্মদিন্নে’’তি তং সুৰণ্ণসিৰিকায ভিক্খুনিউপস্সযং পেসেসি. সা পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কতিপাহং তত্থ ৰসিত্ৰা ৰিৰেকৰাসং ৰসিতুকামা আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অয্যা, আকিণ্ণট্ঠানে ময্হং চিত্তং ন রমতি, গামকাৰাসং গচ্ছামী’’তি আহ. ভিক্খুনিযো তং গামকাৰাসং নযিংসু. সা তত্থ ৰসন্তী অতীতে মদ্দিতসঙ্খারতায ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থেরী ২.৩.৯৫-১৩০) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মান পারগূ;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘তদাহং হংসৰতিযং, কুলে অঞ্ঞতরে অহুং;

পরকম্মকারী আসিং, নিপকা সীলসংৰুতা.

‘‘পদুমুত্তরবুদ্ধস্স, সুজাতো অগ্গসাৰকো;

ৰিহারা অভিনিক্খম্ম, পিণ্ডপাতায গচ্ছতি.

‘‘ঘটং গহেত্ৰা গচ্ছন্তী, তদা উদকহারিকা;

তং দিস্ৰা অদদং পূপং, পসন্না সেহি পাণিভি.

‘‘পটিগ্গহেত্ৰা তত্থেৰ, নিসিন্নো পরিভুঞ্জি সো;

ততো নেত্ৰান তং গেহং, অদাসিং তস্স ভোজনং.

‘‘ততো মে অয্যকো তুট্ঠো, অকরী সুণিসং সকং;

সস্সুযা সহ গন্ত্ৰান, সম্বুদ্ধং অভিৰাদযিং.

‘‘তদা সো ধম্মকথিকং, ভিক্খুনিং পরিকিত্তযং;

ঠপেসি এতদগ্গম্হি, তং সুত্ৰা মুদিতা অহং.

‘‘নিমন্তযিত্ৰা সুগতং, সসঙ্ঘং লোকনাযকং;