১. ভূতত্থেরগাথাৰণ্ণনা
নৰকনিপাতে যদা দুক্খন্তিআদিকা আযস্মতো ভূতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা সেনোতি লদ্ধনামো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘উসভং পৰর’’ন্তিআদিনা চতূহি গাথাহি অভিত্থৰি.
সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাকেতনগরস্স দ্ৰারগামে মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স কির সেট্ঠিনো জাতা জাতা দারকা বদ্ধাঘাতেন একেন যক্খেন খাদিতা, ইমস্স পন পচ্ছিমভৰিকত্তা ভূতা আরক্খং গণ্হিংসু. যক্খো পন ৰেস্সৰণস্স উপট্ঠানং গতো, পুন নাগমাসি. নামকরণদিৰসে চস্স ‘‘এৰং কতে অমনুস্সা অনুকম্পন্তা পরিহরেয্যু’’ন্তি ভূতোতি নামং অকংসু. সো পন অত্তনো পুঞ্ঞবলেন অনন্তরাযো ৰড্ঢি, তস্স ‘‘তযো পাসাদা অহেসু’’ন্তিআদি সব্বং যসস্স কুলপুত্তস্স ৰিভৰকিত্তনে ৰিয ৰেদিতব্বং. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি সাকেতে ৰসন্তে উপাসকেহি সদ্ধিং ৰিহারং গতো. সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা অজকরণিযা নাম নদিযা তীরে লেণে ৰসন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৭.২০-২৮) –
‘‘উসভং পৰরং ৰীরং, মহেসিং ৰিজিতাৰিনং;
সুৰণ্ণৰণ্ণং সম্বুদ্ধং, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.
‘‘হিমৰা ৰাপরিমেয্যো, সাগরোৰ দুরুত্তরো;
তথেৰ ঝানং বুদ্ধস্স, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.
‘‘ৰসুধা যথাপ্পমেয্যা, চিত্তা ৰনৰটংসকা;
তথেৰ সীলং বুদ্ধস্স, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.
‘‘অনিলঞ্জসাসঙ্খুব্ভো, যথাকাসো অসঙ্খিযো;
তথেৰ ঞাণং বুদ্ধস্স, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.
‘‘ইমাহি চতুগাথাহি, ব্রাহ্মণো সেনসৰ্হযো;
বুদ্ধসেট্ঠং থৰিত্ৰান, সিদ্ধত্থং অপরাজিতং.
‘‘চতুন্নৰুতিকপ্পানি, দুগ্গতিং নুপপজ্জথ;
সুগতিং সুখসম্পত্তিং, অনুভোসিমনপ্পকং.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, থৰিত্ৰা লোকনাযকং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, থোমনায ইদং ফলং.
‘‘চাতুদ্দসম্হি কপ্পম্হি, চতুরো আসুমুগ্গতা;
সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অপরেন সমযেন ঞাতীনং অনুকম্পায সাকেতং গন্ত্ৰা কতিপাহং তেহি উপট্ঠিযমানো অঞ্জনৰনে ৰসিত্ৰা পুন অত্তনা ৰসিতট্ঠানমেৰ গন্তুকামো গমনাকারং দস্সেসি. ঞাতকা ‘‘ইধেৰ, ভন্তে, ৰসথ, তুম্হেপি ন কিলমিস্সথ, মযম্পি পুঞ্ঞেন ৰড্ঢিস্সামা’’তি থেরং যাচিংসু. থেরো অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিং তত্থ চ ফাসুৰিহারং পকাসেন্তো –
৫১৮. ‘‘যদা দুক্খং জরামরণন্তি পণ্ডিতো, অৰিদ্দসূ যত্থ সিতা পুথুজ্জনা;
দুক্খং পরিঞ্ঞায সতোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫১৯. ‘‘যদা দুক্খস্সাৰহনিং ৰিসত্তিকং, পপঞ্চসঙ্ঘাতদুখাধিৰাহিনিং;
তণ্হং পহন্ত্ৰান সতোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২০. ‘‘যদা সিৰং দ্ৰেচতুরঙ্গগামিনং, মগ্গুত্তমং সব্বকিলেসসোধনং;
পঞ্ঞায পস্সিত্ৰ সতোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২১. ‘‘যদা অসোকং ৰিরজং অসঙ্খতং, সন্তং পদং সব্বকিলেসসোধনং;
ভাৰেতি সঞ্ঞোজনবন্ধনচ্ছিদং, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২২. ‘‘যদা নভে গজ্জতি মেঘদুন্দুভি, ধারাকুলা ৰিহগপথে সমন্ততো;
ভিক্খূ চ পব্ভারগতোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২৩. ‘‘যদা নদীনং কুসুমাকুলানং, ৰিচিত্ত-ৰানেয্য-ৰটংসকানং;
তীরে নিসিন্নো সুমনোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২৪. ‘‘যদা নিসীথে রহিতম্হি কাননে, দেৰে গল়ন্তম্হি নদন্তি দাঠিনো;
ভিক্খূ চ পব্ভারগতোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২৫. ‘‘যদা ৰিতক্কে উপরুন্ধিযত্তনো, নগন্তরে নগৰিৰরং সমস্সিতো;
ৰীতদ্দরো ৰীতখিলোৰ ঝাযতি, ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতি.
৫২৬. ‘‘যদা সুখী মলখিলসোকনাসনো,
নিরগ্গল়ো নিব্বনথো ৰিসল্লো;
সব্বাসৰে ব্যন্তিকতোৰ ঝাযতি,
ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থাযং পদযোজনামুখেন পঠমগাথায অত্থৰণ্ণনা – খন্ধানং পরিপাকো জরা. ভেদো মরণং. জরামরণসীসেন চেত্থ জরামরণৰন্তো ধম্মা গহিতা. ‘‘তযিদং জরামরণং দুক্খ’’ন্তি অৰিদ্দসূ যথাভূতং অজানন্তা পুথুজ্জনা যত্থ যস্মিং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে সিতা পটিবন্ধা অল্লীনা, তং ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পরিজানিত্ৰা, ইধ ইমস্মিং সাসনে সতো সম্পজানো, পণ্ডিতো ভিক্খু, যদা যস্মিং কালে লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযতি. ততো ৰিপস্সনারতিতো মগ্গফলরতিতো চ পরমতরং উত্তমতরং রতিং ন ৰিন্দতি নপ্পটিলভতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানতং.
‘‘পঠব্যা একরজ্জেন, সগ্গস্স গমনেন ৰা;
সব্বলোকাধিপচ্চেন, সোতাপত্তিফলং ৰর’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪, ১৭৮);
এৰং পরিঞ্ঞাভিসমযমুখেন ৰিৰেকরতিং দস্সেত্ৰা ইদানি পহানাভিসমযাদিমুখেনপি তং দস্সেতুং দুতিযাদিকা তিস্সো গাথা অভাসি. তত্থ দুক্খস্সাৰহনিন্তি দুক্খস্স আযতিং পৰত্তিং, দুক্খস্স নিপ্ফত্তিকন্তি অত্থো. ৰিসত্তিকন্তি তণ্হং. সা হি ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসং হরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৰিত্থটাতি ৰিসত্তিকাতি ৰুচ্চতি. পপঞ্চসঙ্ঘাতদুখাধিৰাহিনিন্তি সত্তসন্তানং সংসারে পপঞ্চেন্তি ৰিত্থারেন্তীতি পপঞ্চা, রাগাদযো মানাদযো চ. তে এৰ পৰত্তিদুক্খস্স সঙ্ঘাতট্ঠেন সঙ্ঘাতা, সদরথপরিল়াহসভাৰত্তা দুক্খঞ্চাতি পপঞ্চসঙ্ঘাতদুখং, তস্স অধিৰাহতো নিব্বত্তনতো পপঞ্চসঙ্ঘাতদুখাধিৰাহিনী. তং তণ্হং পহন্ত্ৰানাতি অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিত্ৰা.
সিৰন্তি খেমং, অখেমকরানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনেন তেহি অনুপদ্দুতন্তি অত্থো. সম্মাদিট্ঠিআদীনং ৰসেন দ্ৰিচতুরঙ্গো হুত্ৰা অরিযে নিব্বানং গমেতীতি দ্ৰেচতুরঙ্গগামিনং, গাথাসুখত্থঞ্চেত্থ ৰিভত্তিঅলোপো কতোতি দট্ঠব্বং. রূপূপপত্তিমগ্গাদীসু সব্বেসু মগ্গেসু উত্তমত্তা মগ্গুত্তমং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তিআদি (ধ. প. ২৭৩). সব্বেহি কিলেসমলেহি সত্তানং সোধনতো সব্বকিলেসসোধনং. পঞ্ঞায পস্সিত্ৰাতি পটিৰেধপঞ্ঞায ভাৰনাভিসমযৰসেন অভিসমেচ্চ.
সোকহেতূনং অভাৰতো পুগ্গলস্স চ সোকাভাৰহেতুতো নত্থি এত্থ সোকোতি অসোকং. তথা ৰিগতরাগাদিরজত্তা ৰিরজং. ন কেনচি পচ্চযেন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং. সব্বেসং কিলেসানং সব্বস্স চ দুক্খস্স ৰূপসমভাৰতো, সংসারদুক্খদ্দিতেহি পজ্জিতব্বতো অধিগন্তব্বতো চ সন্তং পদং. সব্বেহি কিলেসমলেহি সত্তসন্তানস্স সোধননিমিত্ততো সব্বকিলেসসোধনং. ভাৰেতীতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন অভিসমেতি. বহুক্খত্তুঞ্হি নিব্বানং আরব্ভ সচ্ছিকিরিযাভিসমযং পৰত্তেন্তস্স আলম্বকে লব্ভমানৰিসেসকং আলম্বিতব্বে আরোপেত্ৰা এৰং ৰুত্তং. সংযোজনসঙ্খাতানং বন্ধনানং ছেদনতো সংযোজনবন্ধনচ্ছিদং. নিমিত্তঞ্হেত্থ কত্তুভাৰেন উপচারিতং, যথা অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি. যথা পুরিমগাথাসু যদা ঝাযতি, তদা ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতীতি যোজনা. এৰং ইধ যদা ভাৰেতি, তদা ততো রতিং পরমতরং ন ৰিন্দতীতি যোজনা.
এৰং থেরো চতূহি গাথাহি অত্তানং অনুপনেত্ৰাৰ চতুসচ্চপটিৰেধকিত্তনেন অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা ইদানি অত্তনা ৰসিতট্ঠানস্স ৰিৰিত্তভাৰেন ফাসুতং দস্সেন্তো ‘‘যদা নভে’’তিআদিকা গাথা অভাসি. তত্থ নভেতি আকাসে. সিনিদ্ধগম্ভীরনিগ্ঘোসতায মেঘোযেৰ দুন্দুভি মেঘদুন্দুভি. সমন্ততো পগ্ঘরন্তীহি ধারাহি আকুলাতি ধারাকুলা. ৰিহগানং পক্খীনং গমনমগ্গত্তা ৰিহগপথে নভেতি যোজনা. ততোতি ঝানরতিতো.
কুসুমাকুলানন্তি তরূহি গল়িতকুসুমেহি সমোহিতানং. ৰিচিত্তৰানেয্যৰটংসকানন্তি ৰনে জাতত্তা ৰানেয্যানি ৰনপুপ্ফানি, ৰিচিত্তানি ৰানেয্যানি ৰটংসকানি এতাসন্তি ৰিচিত্তৰানেয্যৰটংসকা নদিযো, তাসং নানাৰিধৰনপুপ্ফৰটংসকানন্তি অত্থো. উত্তরিমনুস্সধম্মৰসেন সুন্দরো মনো এতস্সাতি সুমনো ঝাযতি.
নিসীথেতি রত্তিযং. রহিতম্হীতি, জনসম্বাধৰিরহিতে ৰিৰিত্তে. দেৰেতি মেঘে. গল়ন্তম্হীতি ৰুট্ঠিধারাযো পগ্ঘরন্তে ৰস্সন্তে. দাঠিনোতি সীহব্যগ্ঘাদযো পটিপক্খসত্তা. তে হি দাঠাৰুধাতি ‘‘দাঠিনো’’তি ৰুচ্চন্তি, নদন্তি দাঠিনোতি ইদম্পি জনৰিৰেকদস্সনত্থমেৰ গহিতং.
ৰিতক্কে উপরুন্ধিযত্তনোতি অত্তসন্তানপরিযাপন্নতায অত্তনো কামৰিতক্কাদিকে মিচ্ছাৰিতক্কে পটিপক্খবলেন নিসেধেত্ৰা. অত্তনোতি ৰা ইদং ৰিন্দতীতি ইমিনা যোজেতব্বং ‘‘ততো রতিং পরমতরং অত্তনা ন ৰিন্দতী’’তি. নগন্তরেতি পব্বতন্তরে. নগৰিৰরন্তি পব্বতগুহং পব্ভারং ৰা. সমস্সিতোতি নিস্সিতো উপগতো. ৰীতদ্দরোতি ৰিগতকিলেসদরথো. ৰীতখিলোতি পহীনচেতোখিলো.
সুখীতি ঝানাদিসুখেন সুখিতো. মলখিলসোকনাসনোতি রাগাদীনং মলানং পঞ্চন্নঞ্চ চেতোখিলানং ঞাতিৰিযোগাদিহেতুকস্স সোকস্স চ পহাযকো. নিরগ্গল়োতি, অগ্গল়ং ৰুচ্চতি অৰিজ্জা নিব্বানপুরপৰেসনিৰারণতো, তদভাৰতো নিরগ্গল়ো. নিব্বনথোতি নিতণ্হো. ৰিসল্লোতি, ৰিগতরাগাদিসল্লো. সব্বাসৰেতি, কামাসৰাদিকে সব্বেপি আসৰে. ব্যন্তিকতোতি ব্যন্তিকতাৰী অরিযমগ্গেন ৰিগতন্তে কত্ৰা ঠিতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং যদা ঝাযতি, ততো ঝানরতিতো পরমতরং রতিং ন ৰিন্দতীতি যোজনা. এৰং পন ৰত্ৰা থেরো অজকরণীতীরমেৰ গতো.
ভূতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নৰকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.